# Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 28 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · tshivenda. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                       LARA 2023

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: Awara 21/ 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 28.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        2                               DBE/Lara 2023
                                          NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Vhalani idzi ndaela nga vhuronwane phanµa ha musi ni sa athu u thoma u
         fhindula mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi                   (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Nganea KANA Foluku¼oo      (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama                     (25)

4.       Fhindulani  mbudziso ¹HANU    dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         VHURENDI  VHU  SONGO VHONWAHO       – Mbudziso  ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELWE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B
         (NGANEA/FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

            Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha
             µirama dze na guda.
            Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
             NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
             YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
             C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
             fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
             Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         3                               DBE/Lara 2023
                                           NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

            Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
             a 250 u ya kha a 300.
            Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo, na ya
             ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha
             a 450.
            Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
             maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
             pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na
         i¿we nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       4                                DBE/Lara 2023
                                         NSC

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
     NOMBORO YA MBUDZISO                 MBUDZISO        MARAGA       NOMBORO YA
                                                                         SIA¹ARI
1. 'Tshifhufhani'                      Mbudziso ndapfu      10              6

2. 'Tendamudzimu o ¾uwa'                Mbudziso pfufhi       10                     7

3. 'Afurika Tshipembe'                  Mbudziso pfufhi       10                     8

4. 'Voμa kha tshiangaladzi'             Mbudziso pfufhi       10                     9

                                            NA
Vhurendi vhu songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Konμelela'                           Mbudziso pfufhi   10        10
PFESESANI:      Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
                fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
                Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso
                nthihinthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA:Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha nganea yo randelwaho.
6. Nandi ndi shenga?               Mbudziso ndapfu         25                       12

7. Nandi ndi shenga?                   Mbudziso pfufhi        25                    12

8. Isha ¼a mi¾odzi                     Mbudziso ndapfu        25                    15

9. Isha ¼a mi¾odzi                     Mbudziso pfufhi        25                    15
                                           KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo     Mbudziso ndapfu      25                18

11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo          Mbudziso pfufhi        25                    19
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho*.
12. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso ndapfu        25                    23

13. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso pfufhi        25                    23

14. Tshilwavhusiku                     Mbudziso ndapfu        25                    26

15. Tshilwavhusiku                     Mbudziso pfufhi        25                    26

*PFESESANI:      Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU
                 NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
                 A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso
                 MBILI pfufhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        5                            DBE/Lara 2023
                                          NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho.

       KHETHEKANYO                    NOMBORO    TSHIVHALO TSHA               LUSWAYO
                                        DZA       MBUDZISO DZO                   (√)
                                      MBUDZISO      TEAHO U
                                                   FHINDULWA
A: VHURENDI
                                         1–4              2
   (Vhurendi ho randelwaho)
A: VHURENDI
   (Vhurendi vhu songo                   5                1
   vhonwaho)
B: NGANEA/FOLUKU·OO
   (Mbudziso ndapfu kana                6–11              1
   Mbudziso pfufhi)
C: ¶IRAMA
   (Mbudziso ndapfu kana                12–15             1
   Mbudziso pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri no
                   fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       6                              DBE/Lara 2023
                                         NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso yo µisendekaho khatsho.

TSHIFHUFHANI – DN Munzhelele

1        Tshifhufhani tsha tsimbi,
2        Mapapa a tsimbi,
3        Tshifhufhani tsha bama ¼a Zambia,
4        Tsho khuba mafhondo a Zambia,
5        A mutambo wa bola mafhondo, a Zambia.

6        Sa luselo tshi muyani,
7        Tsha pfuka »anzhe tshi tshikhalani,
8        Tshifhufhani tsho mila mapfura,
9        Tshi tshi tatamuwa muyani,
10       Nga n¾hani ha mapfura.

11       Tshifhufhani tsha ponyoka,
12       Mafhondo tsha tevhula,
13       Mafhondo a nwela khothekhothe,
14       Mafhondo vhutshilo a tevhula,
15       Luselo lwa ponyokisa vhukoni,
16       Henengei Gabon »anzheni.

17       Marahakhana rindila,
18       Mbilu khuthala,
19       Tshililo fhumula
20       Tshi¾uvho rothola,
21       ¹hovhowo dalela.

Musi murendi a tshi ¿wala tshirendo tshawe, hu vha hu na zwine a khou pfa.

Nga maipfi a u bva kha 250 u swika kha a 300, ¿walani maanea ni tshi sengulusa
n»ila ye murendi a shumisa ngayo mutevhetsindo u bvukulula vhuµipfi hawe
tshirendoni itshi.                                                                           [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       7                                 DBE/Lara 2023
                                         NSC

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TENDAMUDZIMU O ¹UWA – MW Mbulaheni

1        O ¾uwa Tendamudzimu yone ½ambi
2        Muorosi wa Afrika-Tshipembe n»alani ya Matshona
3        Muendela Zimbabwe na Zambia a tshi lwela murema
4        Gala ¼a vhalwelambofholowo
5        O ¾uwa, o ¾uwa, o ri sia tshi¾uvho tsha sa tsiruwi.

6        Ni a humbula naa u¼a musi u¼a
7        Ramaano o fara »omu dza gariki ya ¼e ¼a pfi Ven»a
8        Tenda wa vhamudzimu o
9        Ombaombela ngoho
10       Detheleni ya vhavhusashango.

11       O pfiwa nga nnyi? O tendwa nga nnyi?
12       Naa muporofita o no vhuya a vha na ¾hama naa
13       Mikotoni ya musanda?
14       Uyu Daniele o poswaho bakoni ¼a ndau
15       Naa a si mathihi na enea
16       Ashu na Tendamudzimu?

17       Yuwii, Tendamudzimu tendai,
18       Wo ri sielani ngavhe ro¾he ri fhufhe
19       Nzambodembetiti »ambuwo i¼i na iwe
20       Ri½e vha u pfaho
21       Ri½e ri u fulufhedzaho
22       Ri kavhe ro¾he shangoni ¼a
23       Vhatshilelangoho!

2.1      Murendi u ¾oµa u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi /vese ya 5?                     (2)

2.2      Vhalani mutaladzi/vese ya 7: 'Ramaano o … Ven»a', ¾alutshedzani uri ipfi
         'µomu' ¼i amba mini afho he ¼a shumiswa hone.                                          (2)

2.3      Vhalani mutaladzi/vese ya 18: 'Wo ri … fhufhe', Ndi figara-µe ya muambo
         yo shumiswaho, nahone i ni µisela kuhumbulele-µe no sedza afho he ya
         shumiswa?                                                                              (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       8                                DBE/Lara 2023
                                         NSC

2.4      Sedzulusani ndima/tshitanza tsha 3. Thounu ya ndima/tshitanza itshi i
         dzumbulula vhuµipfi-µe ha murendi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                                 (2)

2.5      Ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi kha ndima/tshitanza tsha 4?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)
                                                                                               [10]

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

AFURIKA TSHIPEMBE – LR Ndlovu

1        Afurika Tshipembe sutula tsindi na she»o,
2        Sa luvhi»i na dzwingari u mbo »uvhudza.
3        Afurika Tshipembe sutuka ngozwini yau ya vhulombo
4        U si itele tshipimbi tshanduko na mutsho wa zwifhinga.

5        Afurika Tshipembe holedzai vhutshilo hau,
6        He wa khuvha vhuselwa ha khethano-nga –lukanda,
7        Ma»adzwana au a kambwa nga tsemo dza tshi¾alula,
8        Tsho milaho ngwaniwapo, tshidzatshapo na vhontangiwakugala.

9        Malofha miledzoni yau nga »imuwe sa mutsi»i,
10       Miungo ya zwigidi na dziganunu zwi dzingele vhuhwini,
11       U si »iite ngozwi mubeba-ndi-tshi-tanya,
12       Demokirasi ye wa fuka i nge »enzhe vhuralani.

13       Pangula n»evhe dzau iwe Afurika Tshipembe u mpfe,
14       Ma¾o au a ru»e sa a tshiivhan¾u¾u swobani,
15       Demokirasi kha iwe i si shanduke vhuhwarahwara,
16       U ri ngalavha yau i si mbindimedze vhaalavhi.

3.1      Murendi u ¾oµa u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi/vese ya 1?                     (2)

3.2      Vhalani mutaladzi/vese ya 2: 'Sa luvhiµi … µuvhudza.' ¹alutshedzani uri
         ipfi 'µuvhudza' ¼i amba mini afho he ¼a shumiswa hone.                                (2)

3.3      Vhalani mutaladzi/vese ya 9: 'Malofha … mutsiµi'.
         Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho, nahone i ni µisela kuhumbulele-
         µe no sedza afho he ya shumiswa?                                                      (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        9                                DBE/Lara 2023
                                          NSC

3.4      Sedzulusani ndima/tshitanza tsha 3. Thounu ya ndima/tshitanza itshi i
         dzumbulula vhuµipfi-µe ha murendi tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                                  (2)

3.5      Ni a ima na na kuhumbulele kwa murendi ku re kha ndima/tshitanza tsha
         4? Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

VO¶A KHA TSHIANGALADZI – TT Mudau

1        Ndo mu vhona o nembelela kha tshiangaladzi gondoni
2        Tshifanyisovha»wa tsha mutsila wa vhatsila
3        Sa ½aledzi dzi penyaho vhusiku ho palaho.
4        Tshe nda rano a thi athu u vhona lunako;
5        Vha mbumbomuthu vhaanei, bugu na ½ahasi
6        A vha athu u i ¿wala ya lunako ngomu ha lunako
7        No ¼i vhona ¼ia gondo, evho, ndi amba khundu
8        Litshani u mmbudza nga ¼ibukhomu ndo wana ¼o ¿ala
9        Kha iyi mbambe Beyonce na J.Lo ndi vhatei
10       Thi swaswi, ¾hase iyi ndi mudabe mbambeni ya lunako
11       Lunzhi ndi pfa nnzhi nzhololo u zuwa
12       Hone ndi a dza, kha i¼i vo»a ho ngo poidza muoli
13       Iwe ¿wana, ngavhe u tse hafho tshiangaladzini
14       Ndi u kwame, ndi pfevho lunako lwa mbilu yau.

4.1      Murendi u ¾oµa u bvisela khagala zwifhio nga mutaladzi/vese ya 2?                      (2)

4.2      Vhalani mutaladzi/vese 7: 'No ¼i … khundu'.

         ¹alutshedzani uri ipfi 'gondo' ¼i amba mini afho he ¼a shumiswa hone.                  (2)

4.3      Vhalani mutaladzi/vese ya 9:

         'Kha iyi … vhatei'

         Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese iyo, nahone i
         ni µisela kuhumbulele-µe no sedza afho he ya shumiswa?                                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       10                               DBE/Lara 2023
                                         NSC

4.4      Thouni ya itshi tshirendo i dzumbulula vhuµipfi-µe ha murendi? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                        (2)

4.5      Ni a ima na na zwine murendi a khou amba kha mutaladzi/vese ya 10?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)
                                                                                               [10]

                                       NA

VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

KON¶ELELA – KY Ladzani

1        Naho zwi tshi vhavha sa lu½onya lwo kangwaho,
2        Guda u kon»elela iwe muthu,
3        Naho zwi tshi kalakata sa ma¾anari,
4        Guda u kon»elela iwe ¿wana wa muthu,
5        Kon»elela u matshelo na iwe u »o ralo u ambadzwa mu¿ene.

6        Naho vha tshi dzula nga iwe zwi¾angani,
7        Vha tshi ¼a nga iwe dzikhani,
8        Milamboni vha tshi ya nga iwe,
9        Kon»elela ngauri matshelo vha »o u luvha,
10       Wo no ralo u thukha hukhethwa.

11       U kon»elela hu a vhavha ¿wananga,
12       Hone kon»elela u matshelo u sa »isole,
13       Wo no ralo u ambadzwa dzi kombodzaho ma¾o,
14       Nge wa kon»elela iwe ¿wana wa muthu.

5.1      Tshirendo itshi tshi wela kha lushaka lufhio lwa vhurendi? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                        (2)

5.2      Vhalani ndima/tshitanza tsha 3, ni kone u ½ea raimi/pfanapheledzo yatsho.             (2)

5.3      Ndi figara-µe ya muambo yo shumiswaho kha mitaladzi/vese dza 6–8
         nahone i ni µisela zwifhio muhumbuloni zwi tshi kwama tshirendo itshi?                (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       11                               DBE/Lara 2023
                                         NSC

5.4      Sedzulusani ndima/tshitanza tsha 2 nga vhuronwane.

         Thounu ya ndima/tshitanza itshi i thusedza hani u bvisela khagala vhu»ipfi
         ha murendi?                                                                           (2)

5.5      Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa murendi no sedza tshirendo tsho¾he
         nga u angaredza? Tikedzani phindulo ya½u.                                             (2)
                                                                                               [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     12                              DBE/Lara 2023
                                       NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

Matshilele a vhathu na zwine vha tenda khazwo kanzhi zwi ¾u¾uwedzwa nga vhupo
vhune vha µiwana vhe khaho.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine siangane na
fhethuvhupo zwa vha na ¾hu¾huwedzo ngayo kha kutshilele kwa Vho Madilaga na
Vho Ana sa vhaanewa nganeani iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450.                       [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

Vho Luvhani vha khou vhona zwithu hezwi zwi tshi nga zwi µo bva nnµa ha
tshanµa. A vha tsha µivha phanµa na murahu. Aya mafhungo a khou sokou
fhumulwa ngeno thumbu i sa khou litsha u aluwa. I µo aluwa ¿wana a vhuya a
bebwa hu si na tsho lugiswaho. Vha khou tea u µo tou µifunga u amba ngauri misi
yo¾he vha tshi ri vha ambe, hu vuwa khakhathi. Vho Luvhani vha ri vha khou tea u 5
tou µiambadza ma¾ari na vhone vha µihagadza.
  ¶uvha ¼i tshi kovhela, na vhana vha vhuya henefho he vha vha vho ya hone.
Lufuno uyu musidzana muhulwane ndi ene we a vhudzisa mme uri sa izwi iyi goloi
ya baba i hone afho hayani, vhone baba vho tou ya ngafhi.
'Lufuno ¿wananga, baba ½amusi vho ¾avhanya vha vhuya ngauri vha ri mushumoni 10
vho ri u swika vha rumiwa u isa goloi ya mushumo sevisini, hone ni khou vha ¾oµela
mini?'
'Mmawe, a thi vha ¾oµeli tshithu. Mmawe, vhone ndi ngani vha tshi nga ano
maµuvha a vho ngo takala? Nahone ri½e vha¿we ri a borea baba vha tshi vho sokou
dzulela u semana hafha hayani. Vhathu arali vha na mafhungo khezwi vha sa tou 15
ambela nµuni?'

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      13                              DBE/Lara 2023
                                        NSC

'ºwananga, a si mafhungo a miµini naa?'
'Nangwe e a miµini, ri½e a ri ¾oµi na u a pfa.' A tshi ri hasha ma¾o ngei nnµa, a
vhona khotsi awe khuvha vha tshi khou vhuya.
'Mmawe! Tsho, mathina na baba vha hone a vha ambiwi, khevha vha tshi khou                20
swika.'
'Nndaa! Ndaa muµini!' Ndi vhone khotsi.
'Aa baba! ·o kovhela, vho ¾wa hani ½amusi mushumoni wavho?'
'ºwananga, baba vho shuma zwavhuµi nga maanµa. Ene gomba ¼anga o tou shuma
hani tshikoloni itshi tsha vhuria. Hafhu gireidi ya vhufumimbili a si mukapu             25
¿wananga, i a vhalelwa bugu ¿wananga, a hu na u phasa nga u tou sukumedzwa lini.'
   Izwi avha khotsi vha tshi ralo, avha vhana vha tou vha vho vha ¾havhela
tshibudzana thovhele. Zwenezwi vha tshi khou sea, uyu Ladzani mutukana wavho a
mbo µi swika a tshi bva bafurumu u ¾amba.
'Mmawe! Mmawe! Uyu Mutshutshu o vha o vha vhudza zwe a laedzwa nga mme a                 30
Jobo?'
'ºwananga, Ladzani ho ngo mmbudza. Ene o zwi µivha ngani uri mme a Jobo vho
mu laedza uyu Mutshutshu?' Vho Luvhani vha khou ita na u mu vhanµa ¾hoho izwi
vha tshi khou mu sungusedza zwiambaro zwe a vha o ambara.
  Zwenezwo Mutshutshu o mbo µi vhidzelela uri vha songo thetshelesa Ladzani              35
ngauri ho vha hu songo laedzwa ene. A tshi khou ralo na ene u khou µa o µi fara
zwi¿we zwiambaro nga tshanµa uri a µo ambara a tshi khou toolola mafhungo ayo e
a laedzwa.

                                                                        [Ndima ya 1]

7.1      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a sumbedza tshipiµa tshifhio tsha puloto?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

7.2      Ndi lushaka-µe lwa khuµano lwu ¾aniwaho afho mafhungoni e na vhala?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

7.3      Mafhungo a re afho n¾ha a bvukulula Lufuno sa muthu-µe. Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                      (2)

7.4      Mufhindulano u re afho n¾ha vhukati ha Lufuno na Vho Luvhani u
         dzumbulula hani siangane ya mu¾a uyo? Tikedzani phindulo ya½u.                      (2)

7.5      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa murahu?               (2)

7.6      Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha nganea iyi
         ndi ufhio?                                                                          (2)

7.7      U sa tikedzwa ha Vho Luvhani nga munna wavho Vho Madilaga zwi vha na
         masiandaitwa-µe mu¾ani wavho? Zwi sumbedzeni nga u ½ea mbuno
         THARU.                                                                              (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       14                               DBE/Lara 2023
                                         NSC

7.8      Vhupo ha Tshandebvu vhu na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa
         Vho Maambavha¿we?                                                                     (2)

7.9      No sedza mafhungo a nganea iyi nga u angaredza, sumbedzani uri
         kutshilele kwa Vho Luvhani ku fhambana hani na kwa Vho Ana?
         Sumbedzani phambano yavho nga mbuno THARU.                                            (3)

7.10     Ni vhona u µa ha Vho Nicholson mu¾anganoni wa siviki ya Tshandebvu u
         ½ea tsivhudzo lushaka zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u.                           (2)

7.11     No vha ni tshi nga ita mini arali no vha ni Lufuno ni tshi khou vhona hu si
         na pfano vhukati ha vhabebi vha½u. Sumbedzani nga mbuno THARU.                        (3)
                                                                                               [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      15                               DBE/Lara 2023
                                        NSC

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

Matshilele a vhathu na zwine vha tenda khazwo kanzhi zwi ¾u¾uwedzwa nga vhupo
vhune vha µiwana vhe khaho.
No µisendeka nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine siangane na
fhethuvhupo zwa vha na ¾hu¾huwedzo ngayo kha kutshilele kwa Vho-Loshani na
Maria sa vhaanewa nganeani iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe maipfi a u bva kha 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

Aifheli o ri a tshi tou bva u ¾uwa, ha vha hu uri na Vho-Loshani vha khou dzhena.
Vha sa athu na u dzula fhasi, Vho-Josephine mufumakadzi wavho vha vha vha tshi
thoma u vha shela ngao.
'Ho vha ho µa Aifheli fhano. Nazwino uri vha songo vhuya vha dzula, vha mbo µi
mu sala murahu. O tou ¾uwa zwenezwino; a re hone na hayani ha athu swika.'                5
  'U ri mulandu ndi mini a tshi tou µa vhusiku?'
  'A thi ri u khou tshata hu si kale. Zwino ri½e hu pfi ri thuse kha nzudzanyo.'
'Ai, mathina ndi ayo! N½e tshifhinga tshi nga si ntendele musi. Ndi ngani a songo
¾oµa vha¿we? Hu na Vho-Madavhe, Vho-Tshibalo, Vho-Tshimangadzo; n½e ndi nga
si zwi kone hezwi zwithu. Hai, n½e …'                                                     10
 'U bva-ha kha vha tou ya vha mu landule; a sa µo ri n½e a tho ngo amba.'
 'Ndi µo tou ya zwanga matshelo.'
 Hai, vhone, khezwi hu tshi µo nga a vha funi zwa mu¿we zwi tshi naka!
Tshi vha kundisaho u ya ½amusi ndi tshithu-µe?
 'Ni ri ndi nga tou itela vhutshivha ¿wana wa hayani? Litshani ndi ye hu sa µo pfi        15
nangoho Loshani ha funi zwa vha¿we zwi tshi naka.'
  Naho Vho-Loshani vho vha vhe na vhu¾anzi ho fhelelaho ha uri Aifheli ha µivhi
dandetande ¼e vha luka na Maria, vho vha vha si tshee na vhu¾anzi ha uri izwi zwa
uri vhone vha vhe murangaphanµa wa munyanya Maria u µo zwi nwela maµi na.
  Tshi¿we tshe tsha vha kalakata ndi tsha uri khonani yavho ya ngei Muswoµi yo            20
vha yo no vha tswela zwauri havha Vho-Loshani vho µo dovha hafhu vha vhudzwa
na zwauri vhathu vha ri vhone na Aifheli vha dovha hafhu vha tou vha vhathu vha
malofha mathihi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      16                              DBE/Lara 2023
                                        NSC

Musi Vho-Loshani vha tshi humbula hezwi zwo¾he, vha pfa a uri vha vhe
murangaphanµa wa munyanya hoyu, vha sa a wani zwavhuµi. Vha humbula vha 25
dovha. Vha humbula u hana, vha wana na ¼one ¼i sa vha fari zwavhuµi. Vha
humbula vha wana uri arali zwe vha luka zwa swika nµevheni dza Aifheli nga
murahu, vha nga vho balelwa nµila ya kutinyele; ngauri a nga vho ri ndi zwone zwe
vha hana ngazwo u dzhena mafhungo awe a munyanya.
Vha humbula nga ¼a u tenda, vha wana zwauri musi vhe kha gaµa ¼a yone 30
nzudzanyo, vhathu vha µo ri munna u na tshi¾uhu tshi ofhisaho; ha na luvalo; u
kona hani u lugisa munyanya wa muthu we a vha a tshi khou tama u mu dzhiela
mufunwa wawe.
 Thaidzo hei ya Vho-Loshani yo µo rulea musi vha tshi swika muµini wa Aifheli.
Vho mbo µi ri vha tshi tou ri muµi wa Aifheli khou¼a fha¼a phanµa, vha mbo µi 35
vhona muthu ane a khou imisa moµoro wavho a tshi khou µa khavho.

                                                                        [Ndima ya 2]

9.1      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a sumbedza tshipiµa tshifhio tsha puloto?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

9.2      Ndi lushaka-µe lwa khuµano lwu ¾aniwaho afho mafhungoni e na vhala?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

9.3      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula Vho-Loshani sa muthu-µe?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

9.4      Mufhindulano u re afho n¾ha vhukati ha Vho-Josephine na Vho-Loshani u
         dzumbulula hani siangane ya mu¾a uyo? Tikedzani phindulo ya½u.                      (2)

9.5      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa murahu?               (2)

9.6      Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha nganea iyi
         ndi ufhio?                                                                          (2)

9.7      U fhulufhelwa ha Vho-Loshani sa khonani nga Aifheli zwi vha na
         masiandaitwa-µe? Zwi sumbedzeni nga u ½ea mbuno THARU.                              (3)

9.8      Vhupo ha Folovhoµwe vhu na ¾hu¾huwedzo-µe kha kutshilele kwa
         Vho-Maduka? Tikedzani phindulo ya½u.                                                (2)

9.9      No sedza mafhungo a nganea iyi nga u angaredza, sumbedzani uri
         kutshilele kwa Maria ku fhambana hani na kwa Vho-Josephine.
         Sumbedzani phambano yavho nga mbuno THARU.                                          (3)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       17                              DBE/Lara 2023
                                         NSC

9.10     Ni vhona zwine Rotondwa na Musatondwa vha khou ita zwa u isa phanµa
         na u funana naho vho vhudzwa ngoho uri ndi vhana vha khotsi zwo tea
         naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                        (2)

9.11     No vha ni tshi nga ita mini arali hu inwi Vho-¸etshipate vhe vha wanulusa
         uri khonani yavho Vho-Loshani vha na ¿wana na mufunwa wa½u?
         Sumbedzani nga mbuno THARU.                                                          (3)
                                                                                              [25]

                                       KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      18                             DBE/Lara 2023
                                        NSC

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Mi¿we ya mishumo ya ma¿walwa a sialala ndi u shumisa vhabvumbedzwa u
bvukulula mvumbo dza vharangaphanµa vha mulovha vha lushaka hu u ¾oµa uri vha
tshilaho zwino vha pfe vha tshi µihudza nga u vha vhathihi na vharangaphanµa
vhenevho.

Khwa¾hisedzani vhungoho ha izwo zwo kumedzwaho afho n¾ha, nga u shumisa
lungano na tshikhoµo zwi re afho fhasi.

TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO

'Vhubvo ha dzina ¼a Makhado'

                                      NA

TSHIBVELEDZWA TSHA D: TSHIKHO¶O TSHA SIALALA

'Tshikhoµo tsha Thovhele Vho Ratshimphi Phiriphiri'

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                       [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       19                               DBE/Lara 2023
                                         NSC

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA E

MU¹ANGANO WA DZIPHUKHA – VR Tshikovhi

Salungano! Salungano!
Ho vha hu na phukha dzo¾he dza shango. Tsho vha tshi tshifhinga tsha tshilimo
ma»i a sa wanali. ·i¿we »uvha phukha dza vha na mu¾angano wa uri ma»i dzi nga a
wanawana hani. Phukha dza »a na muhumbulo wa u tou bwa fhasi u swika ma»i a
tshi bva. U pfana dzo pfana fhedzi ha wanala i¿we phukha ye ya ri yone a i nga bwi.        5
Uyu wone wo vha u muvhu»a. Phukha dzi¿we dza ri a hu na na mulandu fhedzi
ma»i a bva muvhu»a a u nga »o nwa ma»i a hone. Muvhu»a wa tenda wa bva wa
¾uwa.
Ho no sala dzi¼a dzi¿we phukha ha pfi a no µo thoma u bwa ndi nnyi, ha pfi ndi
n»ou ngauri ndi yone khulwane, n»ou yo thoma u bwa i tshi khou imbelela dzi¿we             10
phukha dzi tshi khou bvumela:
      Khwengwelu khwengwelu!
      Ma»i matshena!
      Khwengwelu khwengwelu khwengwelu!
      Ma»i matshena!                                                                       15
Phukha dza imba. N»ou yo no neta ha dzhena ndau na yone ya neta. Phukha
dzo¾he dza dzhena dza bwa, ha sa bve ma»i.
Tshibode tsha ri na tshone tshi khou ¾o»a u bwa tsha haneliwa ha pfi a tshi »ivhi
tshithu nahone tshi khou vhona phukha khulwane dzo balelwa tshone tshi nga zwi
kona hani. Tsha dobiwa tsha posiwa kule hangei. Tsha gungula nga maan»a; tsha pfa          20
tsho nyadziwa.
Phukha dzi¿we dza dovha dza bwa fhedzi ma»i ho ngo bva.
Phukha dza vhidzelela tshibode dza ri kha tshi bwe fhedzi tsha balelwa u bvisa ma»i
vha »o tshi pwashekanya. Tshibode tsha »a tsha dzhena tsha thoma u imba tsha ri:
     Khwengwelu khwengwelu!                                                                25
     Ma»i matshena!
     Khwengwelu khwengwelu!
     Ma»i matshena!
Phukha dza imba nga maan»a tshibode tshi si nete u swika ma»i a tshi thoma u bva.
Tsha bwa u swika fhasi-fhasi; ma»i a vha manzhi phukha dzo¾he dza nwa dzi¿we               30
dza bammbela. Ha pfaniwa uri hu tea u lindiwa sa izwi muvhu»a wo vha u songo
tenda u bwa. Ha pfi hu »o thoma n»ou i tshi linda dzi¿we phukha dzo ya u »i¾o»ela
zwi¼iwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       20                              DBE/Lara 2023
                                         NSC

Musi dzi¿we phukha dzo ¾uwa n»ou ya thoma u kumedza sa izwi yo vha yo neta
nga u bwa mulindi wa ma»i. Zwo ½a½iswa nga n»ala sa izwi ho vha hu si na tshe ya 35
¼a.

N»ou i kha u kumedza muvhu»a wa bvelela wa ri: 'Malume, hu tou ita hani? Ndo »a
ndo vha farela zwithu zwa u »ifha. Ndi »o thoma nda vha thetshedza fhedzi zwi
¼iwa vho vhofhiwa nga thambo kha muri.'
Sa izwi ho vha hu tsini na muri n»ou ya ri mu»uhulu nga a ¾avhanye, yo no tou 40
fariwa nga n»ala khulu. Ya ri: 'Mmbofheni, fhedzi ni songo nwa ma»i.' Muvhu»a wa
ri wone a wo ngo »ela ma»i, wa ¼a hezwi zwithu zwawo, u vha wo nwa ma»i.

                                                                           [Sia¾ari 43]

11.1     Maipfi aya: 'Salungano, salungano', a ¾ana tshipi»a tshifhio tsha puloto?
         Tikedzani phindulo ya½u?                                                             (2)

11.2     Ndi lushaka-µe lwa khuµano lu ¾aniwaho vhukati ha tshibode na dzi¿we
         phukha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                     (2)

11.3     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bvukulula vhuµipfi-µe ha tshibode?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                             (2)

11.4     Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza kha lungano
         ulwu ndi ufhio?                                                                      (2)

11.5     Ndi afhio masiandaitwa o vhangwaho nga u nyadza tshibode nga dzi¿we
         phukha zwi tshi kwama u bwa na u linda maµi? Zwi sumbedzeni nga u ½ea
         mbuno MBILI.                                                                         (2)

11.6     Tshibode tshi ¾aniwa tshi phukha ya mvumbo-µe lunganoni ulwu? Zwi
         sumbedzeni nga mbuno MBILI.                                                          (2)

11.7     Nga mbuno THARU sumbedzani zwe na vha ni tshi nga ita arali no µiwana
         ni kha nyimele ye Muvhu»a wa µiwana u khayo.                                         (3)

                                        NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       21                              DBE/Lara 2023
                                         NSC

TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

MAKWIN¶A A TSHIUNGANI – TZ Ramaliba

1        Ahee Tshiunga tsha mu½o ahee!
2        Ndi tshiunga tsha mbudzi na kholomo
3        Ndi tshiunga tsha nngwe na ½owa

4        Lwaphunga lwa tshiwa-misevhe!
5        Tshamutanda tshi na manditi
6        Ndi hone bambeloni ¼a vhakololo
7        ·a Vho Andries Mathoma na Vho Maria Takalani

8        Hu a swa hu a tokotela
9        Tshivhunga-mitshelo
10       Mutangukudya
11       Ndi hone mutovheleli
12       Tshavha¾anuni ri ¾amba hone
13       Lunwanngwe lwa nngwe
14       Hu yiwa nga vhakololo vho tendelwaho fhedzi
15       Ngauri Lwaphungu ndi zwifhoni zwa Tshiungani.

16       Ho ¾angana ma½anga ndi kunzhelekunzhe
17       Zwi»u»wane zwo ya nga mapalu na vhulungu
18       Vhakegulu gidimani na mipambo
19       Vhakalaha iyani nga vhugoni

20       Mabulekanyi thavha ya mabuli
21       Hune Mabulekanyi ya ¾avhela hone »uvha na zwi¿wanana
22       Lidzani tshikona nyamabuli i bvele vhathuni
23       Tshi¾use tshisima tshi sa xi
24       Tshi no ri u xa tsha phaselwa
25       ma»i a bvelela

26       Ahee Tshiunga tsha Makwin»a
27       Ahee Tshiunga tsha mu½o ahee!

11.8     Ndi thekiniki/¾hoµea/thikho-µe ya vhurendi ye murendi a i shumisa kha
         mutaladzi/vese ya 1? Sumbedzani ndeme yayo afho he ya shumiswa.                      (2)

11.9     Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/vese
         dza 2 na ya 3?                                                                       (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       22                             DBE/Lara 2023
                                         NSC

11.10    Nangani phindulo yone. Zwifhoni ndi ...

         A    fhethu hune vhathu vha kuvhangana vha tshi fhiwa zwi¼iwa.
         B    fhethu hu re na zwivhoni zwinzhi.
         C    hune vhathu/lushaka lwa rerela hone midzimu yalwo.
         D    fhethu hune ha vha ho µala vhathu vha no ½ea.                                  (1)

11.11    Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         ndima/tshitanza tsha 4?                                                             (2)

11.12    U ya nga kuvhonele kwa½u ndi zwifhio zwivhuya zwi µiswaho nga u rerela
         no sedza ndima/tshitanza tsha 5? Zwi sumbedzeni nga mbuno THARU.                    (3)
                                                                                             [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       23                              DBE/Lara 2023
                                         NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Hu tshi pfi mu¿wali wa bugu ya µirama u khou kona u bveledza mafhungo awe, zwi
vhonala nga musi a tshi shumisa vhatambi kha u nyefula na u kaidza matshilele a
songo µaho/ a si one.
No µitika nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa
ngayo Mashudu sa mutambi u bveledza thero ya µirama yawe.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA H

VHO-MARI¹A:         Ri a vusa-ha. (Vha tshi khou khaµa Tshibio.)
TSHIBIO:            Ndaa. (U khou ralo o kotamela fhasi.)
VHO-MARI¹A:         Hu ita hani-ha mu¾hannga?
TSHIBIO:            Ri hone ri nga pfa ngeyo.
VHO-MARI¹A:         Hai, na ri½e ri hone. (Hu fhela kufhinganyana vho¾he vho 5
                    fhumula. Nga murahu Vho-Mari¾a vha mbo takuwa ha dzhena
                    Mashudu.)
MASHUDU:            Vha ri mini mme anga? (O takala vhukuma.)
TSHIBIO:            A hu na. Hei, ndo tshuwa nga maanµa hezwi ndi hafha. Hai, wa
                    hashu … (Tshibio u ralo a tshi nga u na zwine a khou funa u 10
                    amba fhedzi a tima-tima.)
VHO-MARI¹A:         (Vha khishini.) Mashudu hae!
MASHUDU:            Ndi khou aravha!
VHO-MARI¹A:         Iµani ngeno zwi¾uku. (Mashudu u a bva a dovha a vhuya.)
MASHUDU:            Takuwani. (U khou fara Tshibio nga tshanµa, uyu-vho nangoho a 15
                    mbo tevhela. Nµuni ya u ¼ela vha wana ho vhewa zwi¼iwa
                    zwavhuµi vhukuma.)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        24                                DBE/Lara 2023
                                          NSC

VHO-MARI¹A:         Ni µo sala zwavhuµi na mueni wa½u. N½e a thi nga ¾avhanyi ndo
                    vhuya. (Vha a bva.)
TSHIBIO:            Fhano muµini ngoho wa tou dzhena hu si na muthu u nga ri hu 20
                    µo vhuya mukhuwa. Ngoho tshikolo tshi a thusa wa hashu.
MASHUDU:            Tshi thusa nga mini? (U ralo e ¿wethu.)
TSHIBIO:            Iyi mbudziso no vha no fanela ni sa vhuyi na i vhudzisa lini. Zwi
                    tou vha khagala uri Tshikhuwa tsho¾he hetshi tshi µiswa nga
                    pfunzo ya khotsi a½u. Ngoho hedzi digirii dze vha phasa dzi a 25
                    tamisa. A thi pfesesi uri ndi ngani vhuµi ha pfunzo vhathu vha sa
                    vhu vhoni ngeno vhu khagala nga u rali. (Mashudu u a mu
                    dzhena ha½wani.)
MASHUDU:            Tshikolo ro¾he ri a µivha mushumo watsho, zwenezwo ri songo
                    µinetisa nga u ¾olou amba nga mushumo watsho. Hu na manzhi 30
                    ane nda funa ri tshi bviselana khagala khao.
TSHIBIO:            Hoo! I¼o ndi fhungo Mashudu.
MASHUDU:            Ni mpfarele nga maanµa arali ndi tshi khou ni khakhela. Ri½e
                    vha¿we ro no neta nga Tshivenµa. Ndi amba hezwi zwine
                    musidzana a nga sokou tambula nga mbilu a sa vhudzi muthu 35
                    zwi re khanani yawe. N½e ndi kale ndi tshi khou ni funa. Ndi tou
                    sa µivha uri inwi ni a mpfuna-vho naa? Ni songo tou
                    µikombetshedza.
TSHIBIO:            A ni tsha pfana na Lufuno naa?
MASHUDU:            Hai!                                                             40
TSHIBIO:            N½e ndi kale ndi tshi ni funa, nahone nga maanµa, fhedzi ndo ri
                    u µisedza nda µinyadza. (Mashudu a tshi khou pfa uyu a tshi
                    ralo a mbo µi sendela tsini nae a mu khisa kha shama.)
MASHUDU:            Mme anga vha ri vha ¾oµou ni rengela zwiambaro.
TSHIBIO:            (O mangala.) Vha nthengela zwiambaro vha sa nnµivhi naa?        45
MASHUDU:            Vha sa ni µivhe hani. Ndi kale ndo vha vhudza nga ha inwi. A hu
                    na na he vha ya hone hezwi¼a vha hafha¼a. Vha khou tou shavha
                    u ri thithisa. Kani-ha a ni mpfuni zwa½u?
TSHIBIO:            Ndi a ni funa u fhirisa u funa. A thi kholwi uri na inwi ni nga
                    mpfuna u swika zwine nda ni funisa zwone lini. Ngoho!           50

                                                                       [Lu¾a 11, Bono 3]

13.1     Mafhungoni e na ½ewa afho n¾ha, hu khou ¾aniwa tshipiµa tshifhio tsha
         puloto? Tikedzani phindulo ya½u.                                                       (2)

13.2     Kha mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi tshini tshi vhangaho u fhambana
         ha mihumbulo vhukati ha Mashudu na Tshibio?                                            (2)

13.3     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa phanµa
         µiramani iyi?                                                                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      25                              DBE/Lara 2023
                                        NSC

13.4     Mafhungo a re afho n¾ha a thusedza hani u bveledza siangane ya mu¾a wa
         Vho-¸efefe?                                                                         (2)

13.5     ¹alutshedzani uri aironi ya µirama ndi mini? Topolani huthihi hune
         mu¿wali a ri ¾anela hone aironi ya µirama buguni iyi.                               (2)

13.6     Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Sara sa mutambi µiramani iyi ndi ifhio?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                            (2)

13.7     Kuambele kwa Tshibio mafhungoni e na vhala ku bvukulula hani vhuµipfi
         hawe? Tikedzani phindulo ya½u.                                                      (3)

13.8     Lavhelesani mafhungo o ¿walwaho zwitangini: (Mashudu u a mu dzhena
         ha½wani.)

         ¹alutshedzani uri ndi ngani mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga
         nµila iyi.                                                                          (2)

13.9     U funana ha Mashudu na Tsa¿wani zwo vha na masiandaitwa-µe zwi tshi
         kwama magumo a µirama iyi? ¹alutshedzani nga mbuno THARU.                           (3)

13.10    Arali no vha ni Mulalo, sumbedzani ZWIRARU zwine no vha ni tshi µo ita
         u eletshedza khonani ya½u Mashudu.                                                  (3)

13.11    Ni vhona zwine Khwa¾hisani a khou ita zwa u hambekanya mme awe Vho-
         Mari¾a, musi a tshi vha wana vha tshi khou sema Vho-Ludwevha zwo tea
         naa? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI.                                      (2)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       26                              DBE/Lara 2023
                                         NSC

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Hu tshi pfi mu¿wali wa bugu ya µirama u khou kona u bveledza mafhungo awe, zwi
vhonala nga musi a tshi shumisa vhatambi kha u nyefula na u kaidza matshilele a
songo µaho/a si one.

No µitika nga ¼ikumedzwa ¼i re afho n¾ha, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa
ngayo maforo¾ereke u bveledza thero ya µirama yawe.                                           [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA I

LUKA:  Nga lufuno lwa mbilu yanga kha iwe, zwe zwa bvelela zwa khanikha mbilu
       yau nga u ralo na n½e a zwi nga litshi u n¾okonya. Ri bva kule nga maanµa
       Ledia. Vhokhotsi ashu vho takuwa Kapa nge vha ¿aliswa nga kuvhusele
       kwa Mabirithania kha kusi kwe kwa vha ku kwashu. (Ma¾o ¾aµulu) Sedzai
       hangei he ma¾o anga a lilala. Sedza zwe gole ¼a ita. U tswukuluwa ha lukole        5
       a si ¿wambo wa maµumbu ane a µo rithea. Arali u na ma¾o a no vhona,
       nkhanelelei nga nyambo dzo talatadzwaho u tswukani ha lukole.
LEDIA: N½e ndi ri, arali zwi tshi konadzea, ra tou pana gariki, ra kuvhanganya zwi
       re zwashu, ra fhirela phanµa, zwi nga vha khwi½e. Vhonai, hune ra vha
       hone ro sokou vhukati ha vhatsinda woyoo! A ri pfani nga nyambo,                   10
       nahone a ri anµani. Arali u tshi mpfuna, thetshelesa zwine nda amba.
LUKA: Pfanelo dzine wa lila, ndi dzine n½e nda nga phetha nga mulayo wa
       vhomakhulukuku washu vhe vha kanzwa vhana vhavho Kapa ¼a Fulufhelo.
       Lushaka lwa hashu lwo lovha lwa fhalala nga n¾hani ha zwi¿alagudu zwi sa
       fha¾i. Mirafho yo balangana na ¼o¾he ¼a Afrika i tshi lila vhuµiphini, hone        15
       vhukatini hazwo ho µo simuwa zwililo na u shenganya ma½o. Nndwa a
       dzo ngo fhela, malwadze a ri dzhenela. Musadzi wanga, a hu na afho hune
       ra µo ya ra wana hu si na mutshili. U pfuluwa hafha fhethu, ndi u hovha
       i¿we phanzi. Musadzi wanga, u kha µi vha muswa; pfesesa meme dzanga.
       (U mama tshanµa tsha musadzi wawe) Livhana na mukalaha Piet. Mu                    20
       ¾alutshedze uri ndi na nyambo nae.

          (Hu bva Ledia. Hu dzena Oubaas Piet na tshigidi tsha Maforo¾ereke)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       27                              DBE/Lara 2023
                                         NSC

PIET:     Iwe Luka ¿wananga, ndo no µi pfa nga mukegulu vha tshi ri Dawie na
          Schoeman vho sinyutshela ma¾ama¾isi avho ane a khou balelwa u vhuisa
          biko ¼avho tshikwamani. Vhe hafha vha na muhumbulo wa u shela baµa 25
          zwi¿we zwivheregi zwi si na mushumo.
LUKA:     Haya ndi maipfi ma¾uku ane a buliwa nga zwikalaha zwo tshenaho ¾hoho.
          Sa izwi Vho Luwi vho no nyamalala; kha hu rumelwe muthu kha Vho
          Derek vhane vha fanela u dzhia vhuimo ha Vho Luwi Thirixathi. Ndi
          vhone vhane vha fanela u ri sumba nµila.                                  30
PIET:     Ndi a tendelana na iwe. Ndi vhona hu si na dinani.
LUKA:     Ndi kha µi bva u kaidza hou¼a musadzi musi a tshi vho tshino lopo, tshi¼a
          lopo. Vhasadzi vha dina nga maanµa. Vha langwa nga mbilu dza tshisadzi.
          Nyofho dzine vha vha nadzo kha¿we ndi dzone dze dza ita uri vha vhuye
          vha pfi vhasadzi.                                                         35
PIET:     Ndi zwa vhukuma. Wa vhuya wa thetshelesa musadzi a u nga vhi na tshau
          ¿wananga, nahone u µo shanduka buphuthe; wa vha musadzi vho!

                                                                     [Luta 11, Bono1]

15.1     Uya nga mafhungo e na ½ewa afho n¾ha, hu khou ¾aniwa tshipiµa tshifhio
         tsha puloto? Tikedzani phindulo ya½u.                                                (2)

15.2     Kha mafhungo e na vhala afho n¾ha, ndi tshini tshi vhangaho u sa
         pfesesana ha Ledia na Luka?                                                          (2)

15.3     Mafhungo e na vhala afho n¾ha a thusedza hani u anetshela zwa phanµa
         µiramani iyi?                                                                        (2)

15.4     Mafhungo a re afho n¾ha, a thusedza hani u bveledza siangane ya mu¾a wa
         Vho-Luka?                                                                            (2)

15.5     ¹alutshedzani uri aironi ya µirama ndi mini. Topolani huthihi hune
         mu¿wali a ri ¾anela hone aironi ya µirama buguni iyi.                                (2)

15.6     Ndivho ya mu¿wali musi a tshi shumisa Ntsieni sa mutambi µiramani iyi
         ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u.                                                  (3)

15.7     Kuambele kwa Luka mafhungoni e na vhala ku bvukulula hani vhuµipfi
         hawe? Tikedzani phindulo ya½u.                                                       (3)

15.8     Lavhelesani mafhungo o ¿walwaho zwitangini: (U mama tshanµa tsha
         musadzi wawe)

         ¹alutshedzani uri ndi ngani mu¿wali o shumisa ndango ya tshiteidzhi nga
         nµila iyi.                                                                           (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 28

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       28                         DBE/Lara 2023
                                         NSC

15.9     U sa pfesesana ha maforo¾ereke na Khosi Tshilwavhusiku zwo vha na
         masiandaitwa-µe zwi tshi kwama magumo a µirama iyi? ¹alutshedzani nga
         mbuno THARU.                                                                (2)

15.10    Arali no vha ni Ledia, sumbedzani ZWIRARU zwine no vha ni tshi µo ita u
         eletshedza Luka.                                                            (3)

15.11    Ni vhona zwine Luka a khou ita zwa u vhidza khotsi awe nga dzina Piet
         zwo tea? Tikedzani muhumbulo wa½u nga mbuno MBILI.                          (2)
                                                                                     [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:               25
                                                         MARAGAGU¹E:                 80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243) — Tshivenda HL · QP · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2022/823bf2b2-3fd4-485f-99fd-d883ac2ab7ab) — QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2022/715846c4-0c54-40a7-af72-279173957ab1) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
