# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2024 NSC, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024-mg/fd72e470-1ee3-4b0c-88b9-f1fa20d756b4
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024-mg/fd72e470-1ee3-4b0c-88b9-f1fa20d756b4)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                     LARA 2024

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 80

                     Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 29.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          2                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI

•    Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
•    Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
     khathihi na phanele ya u linga musi u maka hu sa athu u thoma.
•    Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
     vhukoni/ndeme yazwo.

MAGA A U ¹OLA/MAKA

1.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
         vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
         mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
         bugu/¼i¿walwa.)

2.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
         KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole
         phindulo mbili fhedzi dza u thoma.

3.       Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
         mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
         litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
         vha make phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda
         a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.

4.       Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
         khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
         vhuvhili.

5.       Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
         tevhedza memorandamu.

6.       Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
         zwi make/¾ole sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha
         make sa zwone.

7.       Mbudziso ndapfu/dza maanea:
         Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
         tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
         mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
         nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
         Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
         maanea a vhalingiwa.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          3                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

8.      Mbudziso pfufhi:
        Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
        vha songo ½ea nda¾iso.

9.      Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha
        NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha
        zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

10.     Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
        MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
        kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.

11.     Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
        dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
        memorandamu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          4                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

'MIHUMBULOLUTSHETSHE' – AA Mphaga

KUAVHELWE KWA MARAGA

Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
▪  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
▪  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
   o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
   o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
   o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
   o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
   o Maraga 0–1 arali mbuno dzi 0–1

'MIHUMBULOLUTSHETSHE' – AA Mphaga

-   Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa
    tsumban»ila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso iyi. Vhupfiwa ha
    vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga kunyanyutshele na kupfesesele
    kwavho kwa tshirendo.
-   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.

Marangaphanµa

¹halutshedzo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Figara dza muambo ndi maipfi,
mafurase, mafhungo ane a µisa zwifanyiso mihumbuloni ya vhavhali musi vha tshi
vhala tshirendo. Ndima/tshitanza tshi vhumbwa nga mitaladzi/vese.

Mbuno

-   Kha ndima/tshitanza tsha 1, murendi u shumisa figara ya muambo ya ¼ifanyisi u
    bvisela khagala uri muthu ane a humbula sa ¿wana ha na vhuimo, ha na nµivho
    ya zwine vhutshiloni a tea u ita. Muthu onoyo mihumbulo yawe i ima fhethu
    huthihi i tshi tevhela zwenezwo zwi no khou itea nga tshifhinga tshenetsho.
-   Kha ndima/tshitanza tsha 2, murendi u shumisa figara ya ¼imethafore u
    ¾alutshedza uri muthu a no nga ¿wana nga kuhumbulele, ha thakhei nahone
    arali a kaidzwa ha lengi u hangwa, a dovha a ita zwe a kaidzelwa zwone.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          5                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

-     Kha ndima ya 3, murendi u shumisa ¼imethafore, u bvisela khagala ¾halutshedzo
      ya uri muthu a humbulaho sa ¿wana ndi tsilu, ha koni u µibvisa kha nyimele ine
      ya khou mu isa khomboni/khakhathini.
-     Kha ndima/tshitanza tsha 4, murendi u shumisa ¼iedzamuthu/¼imuthufhadzi a
      tshi ¾oµa u ¾alutshedza uri muthu a re na mihumbulo i no nga ya ¿wana ha koni
      u µihumbulela kana u vhona uri u khomboni/khakhathini. Muthu onoyo u ¾oµa
      u tsivhudzwa nga vha¿we tshifhinga tsho¾he.

Magumo

Murendi o kona u shumisa figara dza muambo dzi ngaho mafanyisi, mamethafore,
maedzamuthu/mamuthufhadzi u bvisela khagala ¾halutshedzo ya uri muthu ane a
humbula sa ¿wana, ha na vhuimo ndi tsilu/tshiµahela nahone ha thakhei.                          [10]

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'PHAN¶A RI A YA' – NM Musehane

2.1       Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lwa a¼egori.√Ngauri tshi khou bvisela
          khagala ngoho dza vhutshilo.√                                                         (2)

2.2       Maipfi 'miphogoli na zwipuku' a sumbedza zwikhukhulisi/zwithu zwi
          ofhisaho/zwikhakhisi zwi shushaho kha vhutshilo.√√                                    (2)

2.3       Murendi u tama u bveledza muhumbulo wa uri naho hu na vhathu vhane
          vha neta/kon»elwa, vha re na fulufhelo vha songo neta/litsha, kha vha bvele
          phanµa na zwine vha tenda khazwo.√√                                                   (2)

2.4       Mutevhetsindo wa u ongolowa,√u dzumbulula vhuµipfi ha u vhaisala/pfa
          vhu¾ungu.√                                                                            (2)

2.5       Ee, zwi a tendisea. Ngauri arali muthu a shuma o µifunga u fhedza o wana
          zwivhuya, ngeno vha¼a vhane vha teledza vha tshi fhedza nga u sa wana
          tshithu/hu na tsumbo nnzhi dza vho wanaho zwavhuµi nga ¿wambo wa u
          fungelela vha sa sedzi murahu.√√                                                      (2)
                                                                                                [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          6                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'TSHIFHUFHANI' – DN ¸enzhelele

3.1      Tshirendo itshi ndi e¼edzhi.√ Ngauri tshi khou amba nga vhatambi vha bola
         ya milenzhe vha shango ¼a Zambia vho lovhelaho lwanzheni.√                             (2)

3.2      Ipfi 'khuba' ¼i amba uri tshifhufhane tsho hwala vhatambi vha bola ya
         milenzhe vha Zambia.√√                                                                 (2)

3.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri lufu lu bvelela hu¿we na hu¿we nahone
         kha muthu mu¿we na mu¿we hu sa sedzwi maimo kana vhukoni.√√                            (2)

3.4      Mutevhetsindo u ongolowaho, wo dzikaho√ u dzumbulula mudi/vhuµipfi
         ha murendi ha u pfa vhu¾ungu.√                                                         (2)

3.5      Ee, zwi a tendisea, ngauri vhutshiloni vhathu vha a lovhelwa nga vhathu
         vha re tsini navho, vhane vha vha funesa fhedzi vha a tenda u fhumudzea
         na u ¾ovhowa uri vha kone u bvela phanµa na vhutshilo.√√                               (2)
                                                                                                [10]

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'MPHE VHULISA' – LR Ndlovu

4.1      Tshirendo itshi ndi ¼iriki,√ ngauri murendi uyu u sumbedza u funa na u
         takalela u vha murangaphan»a wa lushaka.√                                              (2)

4.2      Murendi u khou ¾oµa maanµa na vhu¾ali zwine ngazwo a µo kona u ranga
         lushaka phanµa.√√                                                                      (2)

4.3      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri u ranga phanµa lushaka zwavhu»i zwi
         ¾oµa murangaphanµa o tou bebelwaho nahone a re na vhu¾ali a sa lweli
         maimo.√√                                                                               (2)

4.4      Mutevhetsindo wa u ongolowa,√ u dzumbulula vhuµipfi ha u pfa
         vhu¾ungu/dinalea.√                                                                     (2)

4.5      Ee, zwi a tendisea, ngauri shangoni arali hu na dzikhakhathi, hu si na
         mulalo, hu tea u vha na vhathu vhane vha µiimisela u lwa na u fhelisa
         dzenedzo khakhathi uri hu vhe na mulalo, lushaka lu dzule nga dakalo.√√                (2)
                                                                                                [10]

                                            NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          7                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

'U SONGO SENDELA' – NA Milubi

5.1      Ndi khaesura,√ hu na u awelanyana ha dovha ha bvelwa phan»a na u
         renda/hu khou khwa¾hisedzwa ndeme ya zwine zwa khou ambiwa.√                           (2)

5.2      Ndi ¼imethafore.√ Murendi u buletshedza uri zwithu zwine wa khou zwi
         vhona a si zwa vhukuma ndi zwa u vhulaha.√                                             (2)

5.3      Ndi vhu»ipfi ha u pfa vhu¾ungu.√ Murendi u khou pfa vhu¾ungu musi a
         tshi vhona vhathu vha tshi »idzhenisa kha zwa shango zwi vha vhaisaho.√                (2)

5.4      Ndivho ndi ya uri muthu u tea u farelela kha zwivhuya zwe a nanga, a
         songo tenda u shanduka.√√                                                              (2)

5.5      Ndi a tendelana nae. Muthu ane a vha na lutendo na fhulufhelo kha zwine
         a zwi pfesesa ho ngo tea u shandukiswa nga nyimele.√√                                  (2)
                                                                                                [10]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          8                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

NGANEA

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
   - Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8–10
   - Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6–7
   - Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4–5
   - Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2–3
   - Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0–1

ADENDAMU

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
    mbudziso iyi.

Marangaphanµa

Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathu vha kholekhole vhane mu¿wali a vha
shumisa u bveledza ndivho dzo fhambanaho. Vhaanewa vha a khethekanywa vha
bva tshaka tharu, hu na muanewa dendele, mupikisi na mulu¾anyi/mukonanyi.
Ndivho ndi zwo¾he zwine mu¿wali a tama u zwi swikela nga mafhungo a bugu yawe
zwine zwa thusa vhavhali na u vha kaidza kana u vha ¾u¾uwedza vhutshiloni havho.
U kona u ¾anganedza nyimele, u ¾honifha, u farisana, u hangwelana na u sa
nyefulana ndi dzi¿we dza ndivho dzine mu¿wali a tama u dzi pfukisela kha vhavhali
nga mafhungo a bugu yawe.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          9                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Mbuno

Vho Madilaga
•   Mu¾a u fanela u pfesesa na u ¾anganedza uri vhutshiloni u nga bvelelwa nga
    zwivhuya kana zwivhi. Naho Vho Luvhani vho vha vhe kha vhuteamu¾a, Vho
    Madilaga vha mangala u vhifha muvhilini havho zwe vha vha vha songo zwi
    humbula uri zwi µo ralo.
•   Ndi zwa ndeme uri mu¾ani vhokhotsi vha tea u tikana na vhafarisi vhavho
    musi vhe kha nyimele dzo¾he dzi sa leluwi. Vho Madilaga vha sumbedza u sa
    tikedza mufarisi wavho Vho Luvhani musi vha tshi beba Tshifhiwa e na ¼ino.
    Vha sumbedza uri ndi mafhungo a mufarisi wavho e e¾he.
•   Khotsi na mme ndi zwavhuµi vha tshi sumbedzana ¾hompho uri mulalo u
    dzule u hone mu¾ani. Vho Madilaga vha dzulela u sema na u hofhola mufarisi
    wavho phanµa ha vhana, zwa sia hu si na mulalo mu¾ani.
•   Mvelele ya Tshivenµa ya uri mu¾a a si wa muthihi a yo ngo fa. Vho Madilaga
    vha tendela khaladzi avho Vho Mainganye na khaladzi a Vho Luvhani Vho
    Muvhi vha tshi thusedza u tandulula thaidzo dzavho dza muµini wavho.

Vho Luvhani
•   Vhabebi vha tea u tikedza vhana vhavho tshifhinga tsho¾he. Vho Luvhani a vha
    tendi u sa tikedza ¿wana wavho Tshifhiwa naho shango na khotsi awe vha tshi
    mu furalela, vha konµelela vha tshi mu lwela ho¾he-ho¾he. Vha vhidza vha
    siviki na Vho Nicholson vha tshi ¾oµou kupula samba ¼i re kha ¿wana wavho.
    Vha pfulutshela Polokwane vha tshi ¾oµou tsireledza ¿wana wavho uri a aluwe
    o vhofholowa.

Vho Ana
•   Vhathu kha ri litshe u nyefulana na u kolelana. Izwi ri zwi vhona musi Vho
    Ana vha tshi semana uri ¿wana wavho a songo tamba na Tshifhiwa wa shenga
    ngauri a luma ¿wana wavho, tshilonda tsha hone a tshi nga fholi.
•   ºanga a si dzo¾he dzine dza thusa vhathu, dzi¿we dzi a zwifha na u kuµanya
    vhathu dzi¾hoho zwi songo fanela. Vho Ana vha ya ¿angani u vhonisa nga
    murahu ha u lu¿wa ha zwibudzana zwavho nga mmbwa muµini wa Vho
    Madilaga. Vhone na ¿anga yavho vha wanedzwa khoroni ya Vho Madilaga vha
    tshi khou bwela phamba. Vho Madilaga vha fhedza nga u vha hwelela musanda
    he vha livhana na ¾hamu ya u lifhiswa.

Vho Madilaga, Vho Luvhani na Vho Ana
•   U hangwelana ndi mutheo u µisaho mulalo. Vho Luvhani vha hangwela munna
    wavho Vho Madilaga ha vha na mulalo mu¾ani. Mu¾a wa ha Madilaga u
    hangwelana na Vho Ana ha vha na vhushaka havhuµi ha vhadzulisani.

Magumo
Muanetsheli o zwi konesa u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u swikela vhunzhi
ha ndivho dzawe kha nganea iyi. U kona u ¾anganedza nyimele, u ¾honifha, u
farisana, u hangwelana na u sa nyefulana ndi dzi¿we dza ndivho dze mu¿wali a
dzi swikela nga u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa.                                               [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         10                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

7.1      - Vho Luvhani vho ¾aniwa sa mufumakadzi a re na tshidzumbe.
         - Vho Luvhani vho ¾anwa sa mufumakadzi wa muhaga a sa tendi u
           kundwa nga thaidzo.
         - Vho ¾anwa sa mufumakadzi a re na vhu»ifhinduleli.
         - Vho ¾anwa sa mufumakadzi ane a ¾honifha mvelele ya hawe ya
           Tshiven»a.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√                                                       (2)

7.2      Ndi khu»ano ya nga ngomu.√ Ngauri u lila havho hu khou vha »isela
         mihumbulo mivhili ya uri ndi hone vha tshi khou ¾aliwa kana ndi khole-
         khole/ndi hone u pha»alala ha mu¾a wavho na.√                                          (2)

7.3      Muanetsheli u khou sumbedza uri hu na vhathu vhane vha ita zwithu, musi
         zwithu zwo no vhifha vha vho fhedza vha si tsha kona u zwi imela sa zwe
         zwa itea kha Vho Madilaga.√√                                                           (2)

7.4      Musi Vho Luvhani vha tshi vhudza mukalaha wavho Vho Madilaga uri a
         vha khou vha ¾ala, ri zwi vhona magumoni musi mu¾a u tshi dovha hafhu
         wa vhuelelana.√√                                                                       (2)

7.5      - Vhupo ha Polokwane ndi »oroboni hune mu¿we na mu¿we u sedza
           zwawe zwine zwa thusa Tshifhiwa uri a tshile o vhofholowa.√
         - Ho mu thusa uri a kone u isa pfunzo dzawe phan»a nga vhu»ifhulufheli
           hu si na u nyefulwa.√                                                                (2)

7.6      Masiandaitwa o vha a uri:
         - Vho Luvhani vha fhedza vha tshi dzhia tsheo ya u pfulutshela
           Polokwane vha vha sia vha vho¾he.
         - Mu»i wa ha Madilaga u fhedza u tshi kwashekana/u tshi balangana.
         - Vho Luvhani vha alusa vhana vha vho¾he vha si na mutikedzi.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√                                                           (2)

7.7      Mu¿wali u shumisa Vho Mmboneni u sumbedzisa uri:
         - Vhutshiloni hu na vhathu vha sa ¾o»i zwa dzinndwa/dzikhakhathi/
           zwisolo.
         - Muthu ha ngo tea u sokou »idzhenisa kha mafhungo a vhatsinda/ane a si
           mu kwame nga maan»a arali e mushumi.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√                                                       (2)

7.8      Muhumbulo muhulwane ndi wa u tsivhudza vhabebi/lushaka uri kha ri
         ¾anganedze zwithu zwo¾he na nyimele dzo¾he dzine ra ¾angana nadzo/U
         kaidza vhokhotsi uri vha litshe mafhungo a u sa tikedza vhafunwa vhavho
         kha nyimele ifhio na ifhio.√√                                                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         11                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

7.9      Vho Luvhani ndi mufumakadzi wa u kon»elela ngeno Vho Madilaga vha si
         na muya wa u kon»elela/Vho Luvhani ndi mufumakadzi a sa fari muthu
         nga mbilu ngeno Vho Madilaga vha sa koni u hangwela/Vho Madilaga vha
         na tshi¾uhu ngeno Vho Luvhani vha na mbilu yavhu»i.√√                                  (2)

7.10     - Vho Ana vha ¾anwa sa mufumakadzi ane a funesa mafhungo a mi»ini ya
           vha¿we. Ri vha pfa vha tshi ¾o»ou »ivha kha Vho Mmboneni uri ndi
           vhonnyi vhe vha vha vho »a ha Madilaga.√
         - Vha ¾anwa sa mufumakadzi ane a kola. Ri vha pfa vha tshi kolela
           Tshifhiwa vha tshi ri ndi shenga.√                                                   (2)

7.11     - Ndo vha ndi tshi »o ¾uwa nda vha sia vha vho¾he.
         - Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhashumelavhapo uri vha nthuse.
         - Ndo vha ndi tshi »o amba na vhafunzi uri vha ri itele thabelo.
         - Ndo vha ndi tshi »o vha ¾ala.
         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                         (3)

7.12     Ee, ndi vhona zwo tea ngauri:
         - Vho Madilaga a vha tshe na ndavha na Vho Luvhani.
         - Vha vha vha tshi khou tsireledza ¿wana wavho Tshifhiwa ane vhone
            khotsi vha si mu ¾o»e.
         - Vho Madilaga a vha khou tsireledza mu¾a wavho kha u vhaiswa havho
            nga shango.

                                             KANA

         Hai, ndi vhona zwi songo tea ngauri:
         - Vha tea u vha vhudza sa musi vha munna wavho.
         - Nga mvelele ya Tshiven»a mufumakadzi ha ngo tea u sokou dzhia tsheo
           a songo thoma a vhudza munna wawe.
         - Nga Tshivenμa ¾hoho ya mu»i ndi ene ambadzifhele.
         [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                          (2)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         12                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
  - Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
  - Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
  - Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
  - Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
  - Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1

ADENDAMU

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
    mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathu vha kholekhole vhane mu¿wali a vha
shumisa u bveledza ndivho dzo fhambanaho. Vhaanewa vha a khethekanywa vha
bva tshaka tharu, hu na muanewa dendele, mupikisi na mulu¾anyi/mukonanyi.
Ndivho ndi zwo¾he zwine mu¿wali a tama u zwi swikela nga mafhungo a bugu yawe
zwine zwa thusa vhavhali na u vha kaidza kana u vha ¾u¾uwedza vhutshiloni havho.
U fhulufhedzea, u hangwelana, u farisana/tikana, u ¾utshela kule na zwiphiri ndi
dzi¿we dza ndivho dzine mu¿wali a tama u dzi pfukisela kha vhavhali nga
mafhungo a bugu yawe.

Mbuno

Vho-Loshani na Vho-Maria
• U fhulufhedzea kha mufunwa wau ndi zwa ndeme ngauri zwa shaea hu vha na
   zwililo na u shenganya ma½o mu¾ani, zwa ingwa nga mvelelo dzi sa takadzi.
   Vho- Loshani na Maria a vha fhulufhedzei kha vhafunwa vhavho. Vho-Loshani
   a vha fhulufhedzei kha Vho-Josephine ngeno Maria na ene a sa fhulufhedzei
   kha Aifheli. Mvelelo dzazwo dzi µisa mavengo, malwadze, u µidzhenisa kha
   zwikambi, u pfuluwa kha yo¾he heyi mi¾a

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         13                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

•   U fhulufhedzea kha khonani yau ndi zwavhuµi vhukuma. Vho-Loshani a vha
    fhulufhedzei kha Aifheli khonani yavho. Vha funana na u khakhisa Maria
    mufunwa wa Aifheli vha fhedza nga u mu pometshedza mihwalo i si yawe.
    Hezwi zwi fhedza zwi tshi tshinya vhukonani havho na Aifheli.
•   Mulalo a u vhi hone kha ane a tshila e na tshiphiri. Vho-Loshani na Maria vha
    vhonala vhe na mazhuluzhulu musi Vho-Loshani vha tshi humbelwa nga Aifheli
    uri vha vhe murangaphanµa wa u dzudzanya munyanya wawe. Maria u
    kombetshedza uri munyanya u ¾avhanye mihwalo i sa athu vhonala. Maria na
    Vho-Loshani a vha pfesesi/¾anganedzi u funana ha Musatondwa na Rotondwa.
•   Naho zwa dzhia tshifhinga tshilapfu, tshiphiri tshi¿we na tshi¿we tshi µo fhedza
    tsho bvela khagala. Hu µo vha na zwi¿we kana vha¿we vhane vha µo thusa uri
    zwi bvele khagala. Tshiphiri tsha Vho-Loshani na Maria tshi bvela khagala nga u
    funana ha Musatondwa na Rotondwa vhe vha ¾anganywa nga pfunzo dza
    yunivesithi. Izwi zwi ita uri zwi µivhee uri ndi vhana vha khotsi muthihi ane a
    vha Vho-Loshani.

Vho-Josephine
• U kutela tshiphiri na vhuaµa a si zwavhuµi ngauri zwi fhedza zwi tshi u
   ¾anutshela iwe mu½e wazwo. Izwi ri zwi vhona musi Vho-Josephine vha tshi
   dzumba vhuaµa ha munna wavho Vho-Loshani ha u µivha uri Maria u na
   thumbu ya vhone Vho-Loshani. Izwi zwi ita uri vha sa vhe na mutakalo wavhuµi
   nge vha vho vha na mutsiko wa malofha.

Vho-Loshani, Vho-Maria na Vho-Josephine
• Tshiphiri tshi tshi bvela khagala tshi vha na mvelelo dzi sa ¾anganedzei. U
   µivhea zwauri Rotondwa na Musatondwa ndi vhana vha Vho-Loshani zwi µisa
   zwithu zwi si zwavhuµi vhutshiloni ha Vho-Loshani, Maria na Vho-Josephine.
   Vho-Loshani vha pfulutshela Shakadza na u µi½ekedzela zwikambi, Maria na
   Vho-Josephine vha farwa nga malwadze/mitsiko.
• U hangwelana zwi fha¾a mulalo, zwa ita uri vho khakhelanaho vha bvele phanµa
   na vhutshilo vha hangwe zwa murahu. Aifheli u fhedza a tshi hangwela musadzi
   wawe Maria naho o mu khakhela nga u funana na khonani yawe Vho-Loshani
   vhe vha fhedza vho mu ½ea muhwalo. Aifheli u fhedza a tshi tevhela musadzi
   wawe hayani hawe a vhuya nae.

Magumo

Mu¿wali o zwi konesa u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u swikela vhunzhi ha
ndivho dzawe kha nganea iyi. U sa fhulufhedzea, u hangwelana, u ¾utshela kule na
zwiphiri na u farisana ndi dzi¿we dza ndivho dze mu¿wali a dzi swikela nga u
shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa.                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         14                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

9.1      - Vho-Aifheli vho ¾aniwa sa munna ane a funa u bveledzisa shango ¼a
           hawe.
         - Vho-Aifheli vho ¾anwa sa munna a funaho shango ¼a hawe.
         - Vha ¾anwa sa munna a sa dzhieliho vha¿we vhathu fhasi.
         - Vha ¾anwa sa munna o »alaho lufuno kha musadzi wawe.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√                                                       (2)

9.2      Ndi khu»ano ya nga ngomu.√Ngauri kuambele kwa Maria ku sumbedza u
         tima-tima uri zwi nga itea vha fhedza vha sa »o pfulutshela ¹hohoyan»ou
         saizwi munna wawe a tshi tou nga ha khou zwi dzhiela n¾ha/ha zwi
         takaleli.√                                                                             (2)

9.3      Muanetsheli u khou sumbedza uri hu na vhathu vhane arali zwithu zwine
         zwa khou ambiwa vha sa zwi takaleli vha fhindula nga n»ila ya u sa ¾o»a u
         vhaisa, sa zwe Aifheli a ita kha Maria a sa ¾o»i u mu vhaisa.√√                        (2)

9.4      Musi Maria a tshi vhudza munna wawe Aifheli uri ene u tama u dzula
         ¹hohoyan»ou, ri zwi vhona magumoni musi zwi tshi vho bvela khagala uri
         ho vha hu mafhungo a u shavha uri tshiphiri tshi »o bvela khagala uri
         Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani.√√                                                   (2)

9.5      - Vhupo ha Folovho»we ndi vhupo ha mahayani hune vhathu vho
           dzulelana nahone vha a »ivhana lune zwi a leluwa uri ngoho i ¾avhanye u
           wanala.√
         - Ndi hune vhathu vha ¾o»ou »ivha zwa mi»ini ya vha¿we na zwisolo.√                    (2)

9.6      Masiandaitwa o vha a uri:
         - Musatondwa u fhedza o ¿ala hayani.
         - Musatondwa u fhedza o malana na khaladzi awe Rotondwa.
         - Musatondwa u fhedza a tshi khou penga
         - Vho-Loshani vha fhedza vho pfulutshela Shakadza nga dzone ¾honi
         - Vho Loshani vha fhedza vho vha tshidakwa.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√                                                           (2)

9.7      Mu¿wali u shumisa Vho-Denga u sumbedzisa uri:
         - Vhutshiloni hu na vhafumakadzi vhane vha vha mihaga na u kona u
           kon»elela naho vha tshi tambuzwa nga vhafunwa vhavho.
         - Hu na vhafumakadzi vhane vha vha vhashumi vha biko lune vha kona
           na u ¾un»ela vhana vhavho vha si na muthusi.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√                                                       (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         15                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

9.8      Muhumbulo muhulwane ndi wa uri u sa fhulufhedzea kha dzikhonani kana
         mbinganoni/kha vhafunwa, zwi na masiandaitwa a si avhu»i/u dzumba
         zwiphiri zwi na masiandaitwa a si avhu»i ngauri zwi a fhedza zwo
         wanala.√√                                                                              (2)

9.9      Maria ndi mufumakadzi a no »idzhiela n¾ha ngeno Aifheli a sa »idzhieli
         n¾ha/Maria ndi mufumakadzi a re na mazwifhi ngeno Aifheli a na ngoho/
         Maria ha fhulufhedzei ngeno Aifheli a tshi fhulufhedzea.√√                             (2)

9.10     - Ndi muthu a sa fhulufhedzei, izwo ri zwi vhona a sa fulufhedzei kha
           Aifheli we a vha o fhulufhedzisana nae uri u »o mu mala ngeno ene a
           vho funana na Vho-Loshani.√
         - Ndi muthu a sa ambi ngoho, u pometshedza Aifheli mihwalo i si yawe a
             tshi tou vha na vhu¾anzi ho¾he uri ndi mihwalo ya Vho-Loshani.√                    (2)

9.11     - Ndo vha ndi tshi »o vha ¾ala nda bvela phan»a na vhutshilo hanga.
         - Ndo vha ndi tshi »o ¾uwa nda vha sia vha vho¾he.
         - Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhashumelavhapo uri vha nthuse.
         - Ndo vha ndi tshi »o vhudza Aifheli uri Vho-Loshani vho tshinya
           mufunwa wawe Maria.
         [Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√                                         (3)

9.12     Ee, ndi vhona zwo tea ngauri:
         - Musatondwa o vha o no vhifhiswa muvhilini nga Rotondwa
         - Ndi mulandu wa vhabebi vhe vha si ambe ngoho u bva mathomoni.
         - Vho vha vha tshi funana.

                                             KANA

         Hai, ndi vhona zwi songo tea ngauri:
         - Nga mvelele ya Tshiven»a vhana vha khotsi a vho ngo tea u malana.
         - Ndi vhu¾udzi u funana na khaladzi.
         - Vho vha vho vhudzwa ngoho vha tea u litshana/¾alana.
         [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√                                          (2)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         16                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO             YA    FOLUKU·OO        (MBUDZISO
                        NDAPFU)

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    - Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
    - Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
    - Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
    - Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
    - Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1

ADENDAMU

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
    mbudziso iyi.

Marangaphan»a

Ndivho ndi zwine mu¿wali a tama u zwi swikela nga ma¿walwa a sialala. Mu¿wali
u shumisa lungano, tshikho»o na mirero uri a kone u µivhadza vhathu
(Vhavenµa)uri vha bva ngafhi na u ¾oµa u bvisela khagala maitele kwao a u
vhumba mikhwa yavhuµi.

Mbuno

•   Lungano lwa u swika ha Vhaven»a kha ¼a Afrika Tshipembe, mu¿wali u ¾oµa uri
    vhathu/Vhaven»a vha vhe na nµivho ya hune vha bva hone hune ha vha Afrika-
    kati.
•   U tama u pfukisela nµivho kha vhathu nga ha mipfuluwo i sumbedzaho uri vho
    bva Afrika-kati vha µa Matshona/Zimbabwe he vha fhedza vho pfulutshela
    Dza¾a hune na ½amusi vha tshe henefho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         17                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

•   Mu¿wali nga lungano ulu u tama Vhavenµa vha tshi µivha vharangaphan»a
    vhavho, vha katelaho vhe vha takuwa navho.Vho takuwa na Mambo we a
    tevhela Bele-¼a-Mambo (Dambanyika)
•   Uyu ene o dzama ha dzhena Dyambeu, ha µa Ramabulana we a tevhelwa nga
    Patrick Mphephu. Hezwi zwo¾he ndi nµivho i thusaho u thivhela mivhango na u
    ita uri Vhavenµa vha µirwe khana nga u µivha hune vha bva hone na mahosi
    avho.
•   Lungano ulu lu ita uri vha¿we vhathu vha µivhe hune Vhavenµa vha wanala
    hone ½amusi, hune ha vha Devhula ha shango ¼a Afrika Tshipembe, vunμuni ¼a
    Limpopo, ngeno kha ma¿we mavunμu vha sa tou vha vhanzhi-vho lini, u fana na
    Gauteng, North West na Mpumalanga.
•   Tshikho»o tsha Vhalaudzi vha Lwamondo, mu¿wali u ¾o»a vhavhali vha tshi
    vha na nµivho ya uri Vhalaudzi ndi vhahali vhukuma nndwani, a vha lwi na
    magoswi.
•   Matshilele a Vhalaudzi a hanedzana na vhurangaphanµa ha vhathu vha
    tshifumakadzini.
•   U ya nga hetshi tshikhoµo, muthu ha tei u µitika nga mu¿we, muthu u ima nga
    e¾he vhutshiloni.
•   Tshikhoµo hetshi tshi ¾oµa vhathu vha tshi tshila vha tshi luvha
    vharangaphanµa vhavho. U µishumela na u thusa vha sa koni nga u vha sikela
    mishumo.
•   Tshikhoµo tshenetshi, tshi sumbedza vhubvo ha lushaka lwa Vhalaudzi hune ha
    vha Lwamondo. Afha tshi khou ¾oµa vhathu vha tshi vha na nµivho na u vhona
    zwi zwa ndeme u µivha hune lushaka lwa bva hone.
•   Murero wa u thoma, 'khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi' mu¿wali u tama
    vhathu vha tshi vha na nµivho ya uri vha songo tenda kana u tendela vhadzia u
    funa khakhathi vha tshi dzula fhethu huthihi ngauri a hu nga vhi na mulalo, i µo
    dzula i tshi lwiwa.
•   Murero wa vhuvhili, 'funguvhu ¼o ri thi laiwi ¼a fhira mu»i ¼o kovhela' mu¿wali u
    ¾oµa u pfukisela nµivho ya ngeletshedzo na u kaidza uri muthu kha thetshelese
    vha¿we vha tshi mu tsivhudza u itela uri a si dzhene khomboni/khakhathini.

Magumo

Mu¿wali o kona u shumisa ma¿walwa a sialala, ane a vha lungano, tshikhoµo na
mirero u ½ea nµivho Vhavenµa nga ha vhubvo havho, matshilele avho, na u
ombedzela matshilele a fha¾aho mvumbo dzavhuµi.                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         18                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 11:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI

MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI

PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA: LUNGANO

11.1     Ndi khuµano ya nnµa.√ Vha¿we vhathu vha ri lufu lu songo vha hone
         ngeno vha¿we vha tshi ri nga lu vhe hone.√                                             (2)

11.2     Maipfi aya a ¾ana tshipiµa tsha magumo a lungano√ ngauri muanetsheli wa
         lungano u khou vhudza vhathetshelesi uri u anetshelwa na u bvumelwa zwo
         guma.√                                                                                 (2)

11.3     Mafhungoni aya muanetsheli u ¾ana luaviavi lu tshi takalela u ita zwe lwa
         laedzwa u fhira ma¿we madzanga/Luaviavi lu ¾anwa sa muthu ane a
         fulufhedzea,√ ngauri lwo isa mulaedza he lwa vha lwo rumiwa hone.√                     (2)

11.4     Masiandaitwa ndi a uri vhathu vha songo tshila u ya hoya, vha tea u fa /kha
         hu vhe na lufu.√√                                                                      (2)

11.5     Vhathu vho vha vho lavhelela uri µongololo ngauri ¼i a ¾avhanya u tshimbila
         u fhira luaviavi, ¼i µo vha ¼one ¼ine ¼a µo swikisa mulaedza wa uri vhathu
         vha songo lovha, ha vho thoma luaviavi u swikisa mulaedza wa uri vhathu
         vha songo tshila tsho¾he.√√                                                            (2)

11.6     Vhathu vha songo nyadza muthu vho sedza mbonalo yawe kana zwine a
         vha zwone ngauri ¼i¿we »uvha u »o vha mangadza o ita zwivhuya.√√                       (2)

11.7     - U swikisa mulaedza u lenga
         - U tenda u fhirelwa nga luaviavi ngeno ¼i tshi tshimbila nga u ¾avhanya u
           lu fhira.
         - U ungwa nga zwi¼iwa ¼o hangwa zwe ¼a rumelwa.
         - U sa vha na muhumbulo wa uri ¼i tea u ita zwo¾he zwe ¼a laedzwa ¼i sa
           athu u ita zwi¿we zwa thungo.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√                                                       (3)

PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)

11.8     Murendi u ¾o»a u bvisela khagala uri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vhane
         vha vha na mafunda, a vha ½ei zwithu zwi¾uku vha ½ea zwihulwane/zwa
         maimo.√√                                                                               (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         19                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

11.9     I dzumbulula zwauri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vha re na
         milayo/mikhwa/mulalo vhane vha ¾u¾uwedza uri vhathu vha songo
         tshimbila vhusiku ngauri vha nga huvhadzwa/vhulahwa nga mavemu/
         zwivhanda.√√                                                                           (2)

11.10    Muhumbulo muhulwane ndi wa u ¾oµa u sumbedza uri vhathu vha ha
         Tshikovhi a vha na tse»a, vha tou vha na vhuluvha kha vhathu na
         vharangaphan»a.√√                                                                      (2)

11.11    Murendi u ¾oµa uri vhudza uri vha lushaka lwa ha Tshikovhi vha luvha
         musanda wa Nzhelele (Ramabulana Mphephu) ndi masingo.√√                                (2)

11.12    - Ndi nga khoµa uri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vha mafunda, vha a ½ea
           vhathu zwithu zwa ndeme sa kholomo hu si zwi¾uku sa vhuswa.
         - Ndi vhathu vha re na milayo ngauri a vha ¾u¾uwedzi vhathu u tshimbila
           vhusiku/fhethu hu songo tsireledzeaho.
         - Ndi vhathu vho nakaho, vha ndeme tshitshavhani, vho khetheaho ngauri
           vha a µikhetha musi vhe vhathuni.
         - Vha a londa vhana na u hulisa mahosi ngauri vha a lela na u ½ea ¾hoµea
           dzine vhathu vha dzi ¾oµa.

                                             KANA

         - Ndi sasaladza uri ndi lushaka lu no ofhisa vhunga lu tshi µibadekanya na
           tshi½oni tsha gwitha vhunga ¼i tshi µivhelwa zwithu zwi si zwavhuµi kha
           mvelele yashu.
         - Ndi sasaladza uri a vha ¾o»i u »iba»ekanya na vha¿we vhathu, vha ¾o»a
           u dzula nga tshavho.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho]√√                                                            (2)
                                                                                                [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         20                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    - Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
    - Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
    - Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
    - Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
    - Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1

ADENDAMU

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
    mbudziso iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Vhatambi ndi vhathu khumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
»irama yawe. Milaedza ndi tsivhudzo dzine mu¿wali wa »irama a tama u eletshedza
vhavhali/vha¾aleli. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa mu¾a wa ha ¸efefe u
eletshedza vhathu u sa lema vhana.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         21                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Mbuno

Vho-¸efefe
•   Vhokhotsi vha songo tendela vhana vha tshi tshimbila vhusiku. Vho-¸efefe
    vha kaidza Mashudu vha tshi mu kaidzela dzema ¼awe ¼a u tshimbila na u
    vhuya vhusiku. Vha ita na u mu rwa nga n¾hani ha honoho u vhuya hawe
    vhusiku.
•   Vhokhotsi kha vha ¾u¾uwedze na u sumbedza vhana vhavho ndeme ya u
    futelela zwa tshikolo uri vha konou vha na vhumatshelo havhu»i. Vho-¸efefe
    vha ¾o»ou »ivha uri Mashudu u khou shuma hani tshikoloni. Vha dovha hafhu
    vha mu vhudza nga ha ndeme ya u dzhena tshikolo.
•   Vhanna kha vha farisane na vhafumakadzi vhavho kha u alusa vhana vhavho.
    Vho-¸efefe vha lingedza u farisana na mufumakadzi wavho kha u hulisa vhana
    vhavho ngeno Vho-Mari¾a vha tshi kokodzela thungo vha sa vha tikedzi.
•   Vhokhotsi vha songo tenda u laulwa nga vhana na vhafumakadzi vhavho. Vho-
    ¸efefe vha lwa na zwithu zwo khakheaho zwi no itwa nga Vho-Mari¾a na
    ¿wana wavho Mashudu. Vha hanedzana na zwine Vho-Mari¾a vha ita zwa u
    lema ¿wana. Vha hanedzana na zwine Mashudu a ita zwo khakheaho.

Vho-Mari¾a
•   Vhomme kha vha litshe u lema vhana vhavho vha vhasidzana sa musi vhe
    vhone tsumban»ila khavho. Vho-Mari¾a vha kundelwa u vha tsumban»ila kha
    ¿wana wavho Mashudu nga u mu lema. Vha mu tendela a tshi vhuya vhusiku,
    vha mu shumela o dzula a sa iti tshithu, madzuloni a uri vha mu ¾u¾uwedze
    kha zwa tshikolo vhone vha mu ¾u¾uwedza uri a ite zwa u funana na vhatukana
    vhanzhi. Vho-Mari¾a vha dovha hafhu vha vha tsumbo mmbi kha ¿wana
    wavho Mashudu. Izwi ri zwi vhona musi vha tshi mu vhudza uri vha »o sema
    mudededzi Vho-Ludwevha nge vha mu ½ea nda¾iso musi a songo ita mushumo
    wa tshikolo.
•   Vhafumakadzi kha vha farisane na vhanna vhavho zwi tshi »a kha kualusele
    kwa vhana sa musi vha vhone ¾hoho dza mi»i. Vho-Mari¾a a vha farisani na
    munna wavho Vho-¸efefe musi vha tshi kaidza Mashudu kha u vhuya hawe
    vhusiku, u sa funesa vhatukana, u sa ita mishumo ya hayani na u sa ita
    mishumo ya tshikolo.
•   Vhafumakadzi kha vha ¾honifhe vhanna vhavho
    Vho-Mari¾a a vha ¾honifhi munna wavho musi a tshi vha eletshedza uri vha
    songo lema ¿wana Mashudu. Vha semana na munna wavho phan»a ha vhana
    zwine zwa sumbedza u sa vha na ¾honifho.
•   Vhomme vha songo tendela vhana vha tshi ita zwine vha funa ngauri vha »o
    fhedza vha tshi ri sola na u ri shandukela matshelo. Vho-Mari¾a vha tendela
    Mashudu a tshi ita zwine a funa hune a vho fhedza a tshi vho vha shandukela
    na u vha sola uri ndi vhone vho itaho uri a »iwane a kha tshiimo tshine a vha
    khatsho, nahone ngavhe a thetshelese khotsi awe. U a vha semekanya a vha
    vhudza na uri vha tou vha muloi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         22                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

Khwa¾hisani na Mashudu
•   Vhana kha vha thetshelese na u ¾honifha vhabebi vhavho musi vha tshi vha ½ea
    ndayo. Khwa¾hisani u tevhela ndaela dzine a ½ewa nga khotsi awe Vho-¸efefe
    zwi sumbedzaho ¾honifho. U thetshelesa khotsi awe musi vha tshi mu vhudza
    uri u tea u kon»elela tshikolo. Mashudu u nanga u sa thetshelesa khotsi awe
    vhane vha mu sumbedza n»ila kwayo, a thetshelesa mme awe Vho-Mari¾a
    vhane vha khou mu xedza. Mashudu u vhuya vhusiku hayani, ha iti mishumo
    ya hayani, ha funi zwa tshikolo, u funesa vhatukana.
•   Vhaswa kha vha dzhene tshikolo uri vha konou vha na vhumatshelo havhu»i.
    Khwa¾hisani u takalela mafhungo a tshikolo lune ra vhona na henengei
    tshikoloni a tshi vhewa na vhurangaphan»a ha ki¼asi,    mudzulaphan»a wa
    dibeithi na YCM. Mashudu ha takaleli mafhungo a u dzhena tshikolo. Ha iti
    mishumo ya tshikolo nahone u ita na u »ilwadza musi a tshi tea u ya
    tshikoloni. U dovholola murole muthihi nga n¾hani ha honohu u sa funa hawe
    tshikolo.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi vha mu¾a wa ha ¸efefe u fhirisa
milaedza ya uri u lema, u sa thetshelesa, u sa farisana sa mu¾a zwo khakhea. Kha
»irama iyi hu na zwinzhi zwe mu¿wali a gudisa vha¾aleli/vhathetshelesi.                         [25]

MBUDZISO YA 13:          U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                         PFUFHI

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

13.1     - Mulalo o olwa sa musidzana a re na mikhwa nahone o vu»aho.√
         - O olwa sa musidzana a songo lemalaho.√                                               (2)

13.2     Tshine tsha khou vhanga u sa an»ana nga nyambo vhukati ha Mashudu na
         Mulalo ndi musi Mulalo a sa tendelani na Mashudu nga n»ila ine mme awe
         vha mu lema ngayo ngeno ene a tshi vhona hu si na tsho khakheaho.√√                    (2)

13.3     U sumbedza mudzedze wa tshifhinga tsha zwino.√ Ngauri ndi hune ra
         wana vhasidzana vha tshi amba nga vha¾hannga vhane vha funana navho.√                  (2)

13.4     Mme a Mashudu vha lema vhana ngeno mme a Mulalo vha sa lemi
         vhana/Mme a Mashudu a vho ngo funzea ngeno mme a Mulalo vho
         funzea.√√                                                                              (2)

13.5     Aironi ya »irama ndi musi ri½e sa vhavhali ri tshi »ivha zwauri Lufuno u
         khou yo ¾aliwa nga Mashudu ngeno ene a sa »ivhi tshithu.√√                             (2)

13.6     Zwi ita uri Mashudu a fhedze a tshi khou xelelwa nga vhumatshelo hawe
         musi vha tshi mu ¾u¾uwedza u funa vhatukana a sa iti zwa tshikolo.√√                   (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         23                               DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

13.7     - Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri vhutshiloni hu na vhathu vhane vha
           fhulufhedzea kha khonani dzavho.
         - Na uri shangoni hu na vhathu vha si na tshidzumbe.
         [Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√                                                            (2)
13.8     Mu¿wali u shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila heyi, a tshi ¾oµa u
         sumbedza uri Mulalo ha khou kholwa zwine zwa khou ambiwa nga
         Mashudu zwa uri ene na mme awe vha amba mafhungo a u funana hawe na
         vhatukana/u khou akhamadzwa ngauri Mashudu na mme awe vha amba
         mafhungo a u funana hawe na vhatukana.√√                                                (2)
13.9     Ndi vhu»ipfi ha u takala,√ ngauri vha takalela mafhungo ane a ambiwa nga
         Mulalo, a pfalaho a a ¿wana ane a bva mu¾ani u re na milayo hune vhana
         vha gudiswa mikhwa na vhu»ifhinduleli.√                                                 (2)
13.10    Mulalo u bva mu¾ani u re na mulayo hune vhabebi vho¾he vha a farisana
         musi zwi tshi »a kha u alusa vhana.√√                                                   (2)
13.11    Ee/Zwo tea ngauri:
         - Sa khonani yawe u tea u mu vhudza arali hu na zwithu zwo iteaho zwi
            kwamaho ene Mashudu.
         - Zwe Lufuno a ita zwa u funana na mu¿we musidzana ngeno a tshi
            funana na khonani ya ene Mulalo zwo khakhea.
         - Zwo tea ngauri zwine Mulalo a khou amba ndi ngoho.
                                             KANA
         Hai/A zwo ngo tea ngauri:
         - Zwe a ita ndi u lu¾anya Mashudu na Lufuno.
         - Mulalo a nga fhedza a tshi lu¾ana na Lufuno.
         - Zwe zwa itiwa Mashudu nga Lufuno a zwi mu kwami.
         [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√                                                        (2)

13.12    Ndi a mu pfela vhu¾ungu ngauri:
         - Lufuno u khou rwelwa musidzana wawe.
         - Tshibio o vha o tea o vhudza Lufuno ngoho ya uri Mashudu o tou mu
           ambisa.
         - Mashudu ndi ene ane a khou vha lu¾anya.
         - Arali ho vha hu si Mulalo we a lu¾anya Mashudu na Lufuno ndi musi
           Lufuno a songo vhuya a rwiwa nga Tshibio.
         - Vho vha vho tea vho tou amba mafhungo u fhirisa uri vha tou lwa.
                                             KANA
         A thi mu pfeli vhu¾ungu ngauri:
         - Lufuno o tou »irwisa nga Tshibio nge a mu levhela.
         - Na ene u funesa vhasidzana.
         - O »irwisa ngauri ha fhulufhedzei kha vhasidzana.
         [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√                                                        (3)
                                                                                                 [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         24                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.

Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
    - Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
    - Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
    - Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
    - Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
    - Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1

ADENDAMU

•   Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
    shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
    iyi.
•   Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
    musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
•   Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
    mbudziso iyi.

ADENDAMU

Marangaphanµa

Vhatambi ndi vhathu khumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
»irama yawe. Milaedza ndi tsivhudzo dzine mu¿wali wa »irama a tama u eletshedza
vhavhali/vha¾aleli. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa Maforo¾ereke u eletshedza uri
vhathu kha vha litshe u kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu.

Mbuno

Maforo¾ereke
• Ri tea u thanyela vhathu vhane vha »a sa vhafhiri vha gondo. Khosi
   Tshilwavhusiku u swielela Maforo¾ereke kha shango ¼awe vhe vha humbela u
   swielelwa lwa tshifhinga nyana vha fhedza vha si tsha ¾o»a u fhira.
• Ri tea u thanyela vhathu vha no dzhia zwithu zwa vha¿we vhathu nga vhufhura.
   Nga murahu ha musi Maforo¾ereke vho swielelwa nga vhadzulapo vha
   Swongozwi, vho vha vha si tsha funa u ¾uwa vha vho tou »ihahedza kha shango
   ¼a vha¿we. Vha dzhara¾ela shango ¼a Swongozwi vha songo tendelana na vha½e
   vha¼o.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         25                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

•   Mu¿wali u eletshedza uri vhathu vha songo kandekanya pfanelo dza vha¿we
    vhathu. Vhadzulapo vha Swongozwi vha a rwiwa nga Maforo¾ereke ngeno vha
    songo tshinya tshithu. Mphelekedzeni u rwiwa nga Maforo¾ereke lwe a fhedza o
    sia vhathu/lovha.
•   Vhathu kha vha litshe u ita zwine vha funa kha shango ¼a vha¿we vha songo
    wana thendelo. Vhadzulapo a vha tsha tendelwa u tshimbila hu¿we na hu¿we
    kha shango ¼avho. Izwi zwi itiswa nga u ri Maforo¾ereke vha dzhara¾ela shango
    ¼a Swongozwi vha tshi itela pfulo yavho nahone vha songo tendelana na vha½e
    vha¼o.
•   Vhatholi kha vha ¾utshele mafhungo a u tambudza vhashumi musi vha
    mishumoni. Maforo¾ereke vha tambudza vhashumeli vhavho vha tshi vha ita
    dziphuli. Ntsieni u rwiwa nga Maforo¾ereke musi kholomo ine a khou i hama yo
    raha khamelo.
•   Vharangaphan»a/vhabebi kha vha vhe tsumbo kha vhathu vhane vha khou vha
    ranga phan»a ngauri vhatevheli vhavho vha nga fhedza vha tshi edzisela zwiito
    zwenezwo. Kolie, ¿wana wa Luka u vhidza vhathu vhatswu uri ndi 'dzikafir'. U
    vhudza khotsi awe uri ho dzhena kafir a tshi amba Mphelekedzeni. U amba izwi
    sa zwe a pfa kha khotsi awe Luka.
•   Vhanna vha tea u thetshelesa ngeletshedzo dza vhafumakadzi vhavho. Ledia a
    tshi lingedza u vhudza munna wawe Luka uri vha pfuluwe Luka ha mu
    thetshelesi. Izwi zwi ita uri Ledia na ma¿we Maforo¾ereke vha lozwe vhutshilo
    havho musi vha tshi tsho¾elwa nga Tshilwavhusiku na mmbi yawe.
•   Vhokhotsi vha songo tenda u laulwa nga vhana vhavho. Luka u nyadza khotsi
    awe musi a tshi vhudza khotsi awe Oubaas Piet uri zwine vha khou amba zwi
    ambiwa nga zwikalaha nahone kha vha litshe u mu ¾a¾isa kha zwine a khou
    amba.
•   Zwo khakhea u vha na muya wa tshi¾alula na u nyefula dzi¿we tshaka.
    Maforo¾ereke vha ¾alula na u nyefula vhathu vhatswu lune vha sa vha dzhie sa
    vhathu. Oubaas Piet u ri a si vhathu ndi thuri ngeno Luka a tshi ri ndi
    dziphukha.
•   Vhathu kha ri »igudise u amba ngoho. Maforo¾ereke vha zwifha vha tshi ri
    Mphelekedzeni o wanala a tshi khou tswa khuhu dzavho hu uri ene na mmbwa
    dzawe vho vha vha tshi khou vhilimedza muvhu»a.
•   Vhathu kha vha ¾utshele muya wa vhufhura. Maforo¾ereke vha lingedza u fhura
    Tshilwavhusiku na mmbi yawe musi vha tshi ¾o»ou rengiselwa kushangonyana
    kha shango ¼a Swongozwi nga kholomo tha½u.

Magumo

Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa Maforo¾ereke u fhirisa milaedza ya uri u
kandekanya pfanelo dza vha¿we u fana na lunyadzo, tshi¾alula, u tambudza zwo
khakhea. Kha »irama iyi hu na zwinzhi zwe mu¿wali a gudisa vha¾aleli/
vhathetshelesi.                                                                                 [25]

                                          KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         26                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

15.1     - Luka o olwa sa munna a re na tshi¾uhu.√
         - O olwa sa munna a sa funi vhathu vharema.√                                           (2)

15.2     Tshine tsha khou vhanga u sa an»ana nga nyambo vhukati ha Maforo¾ereke
         na vhadzulapo vha Swongozwi ndi zwa musi Maforo¾ereke vha tshi khou
         pomokiwa nga vhadzulapo uri vha khou vha tambudzela vhana vhavho
         khathihi na u vha vhulaha ngeno Maforo¾ereke vha sa vhoni hu na tsho
         khakheaho sa musi vha tshi ri vha khou tswelwa khuhu dzavho.√√                         (2)

15.3     Ndi mudzedze wa tshifhinga tsha kale.√ Hune shango ¼a vha ¼i tshi vhuswa
         nga mahosi vhane na musi hu tshi sengwa mafhungo ha rumelwa na
         magota.√                                                                               (2)

15.4     Luka u na tshi¾uhu ngeno Derek a na muya wa u pfela vhathu vhu¾ungu.√√                 (2)

15.5     Aironi ya »irama ndi musi ri½e sa vhavhali ri tshi »ivha zwauri
         Tshilwavhusiku u khou ruma vha»in»a vhawe u ¾hasela Maforo¾ereke
         vhusiku ngeno vhone vha sa »ivhi na tshithu.√√                                         (2)

15.6     Zwi ita uri hu vhe na dzinndwa vhukati havho na Tshilwavhusiku na mmbi
         yawe he ha fhedza hu na u lozwea ha vhutshilo kha vhathu vhanzhi.√√                    (2)

15.7     - Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri vhutshiloni hu na vhathu vhanzhi vha
           dzhenaho khakhathini nga u fhulufhela vhathu vha sa vha »ivhi.√
         - Arali vhadzulalpo vha farana vha a kona u vha tshithu tshithihi vha a
           kona u bveledza tshipikwa.√                                                          (2)

15.8     Mu¿wali u shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila heyi, a tshi ¾oµa u
         sumbedza uri mmbi ya Tshilwavhusiku i khou ya nndwani/yo »iimisela u
         lwa.√√                                                                                 (2)

15.9     Ndi vhu»ipfi ha u dinalea,√ ngauri Luka u na lunyadzo kha vha½e vha
         shango.√                                                                               (2)

15.10    Siangane ya vhupo ha mahayani Swongozwi hune khosi i dzhiwa u ri ndi
         yone ine ya vha na maan»a a u vhusa na u tsireledza, ndi zwone zwi itaho
         uri Khosi Tshilwavhusiku a ¾hasele Maforo¾ereke.√√                                     (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — Tshivenda HL · QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — Tshivenda HL · QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2017-memo/47e78142-6dd7-4cdc-8fe7-6ecc48c6bb72) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2023/d2bceb46-9032-46e4-a5b4-1e44398ca343) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
