# Tshivenda HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the November 2024 NSC, 26 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 26

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · tshivenda. Question paper, 26 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Confidential

                                       GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                       LARA 2024

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: Awara 21/ 2

                             Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 26.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         2                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Vhalani idzi ndaela nga vhuronwane phanµa ha musi ni sa athu u thoma u
         fhindula mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na khethekanyo THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi                   (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Nganea KANA Foluku¼oo      (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama                     (25)

4.       Fhindulani  mbudziso ¹HANU    dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO VHONWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         VHURENDI VHU  SONGO VHONWAHO      –  Mbudziso ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELWE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B
         (NGANEA/FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

            Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha
             µirama dze na guda.
            Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
             NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
             YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
             C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
             fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
            Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2               3                           DBE/Lara 2024
                                            NSC Confidential

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

            Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
             a 250 u ya kha a 300.    Nov

            Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo, na ya
             ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha
             a 450.
            Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
             maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
             pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a khethekanyo i¿we na
         i¿we nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani khethekanyo IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:              Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:              Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:              Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         4                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
    NOMBORO YA MBUDZISO                  MBUDZISO        MARAGA       NOMBORO YA
                                                                        SIA¹ARI
1. 'Mihumbulolutshetshe'               Mbudziso ndapfu      10             6

2. 'Phanμa ri a ya'                      Mbudziso pfufhi      10                    7

3. 'Tshifhufhani'                        Mbudziso pfufhi      10                    8

4. 'Mphe vhulisa'                        Mbudziso pfufhi      10                    9

                                              NA
Vhurendi vhu songo vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'U songo sendela'                   Mbudziso pfufhi 10                          10

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA: Fhindulani mbudziso NTHIHI.
6. Nandi ndi shenga?                Mbudziso ndapfu           25                   11

7. Nandi ndi shenga?                     Mbudziso pfufhi      25                   11

8. Isha ¼a mi¾odzi                       Mbudziso ndapfu      25                   14

9. Isha ¼a mi¾odzi                       Mbudziso pfufhi      25                   14
                                            KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI.
10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo     Mbudziso ndapfu             25                   17

11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo            Mbudziso pfufhi      25                   18

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI.
12. U lema hu fhira u lotshelwa          Mbudziso ndapfu      25                   21

13. U lema hu fhira u lotshelwa          Mbudziso pfufhi      25                   21

14. Tshilwavhusiku                       Mbudziso ndapfu      25                   24

15. Tshilwavhusiku                       Mbudziso pfufhi      25                   24

*PFESESANI:         Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU
                    NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
                    A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso
                    MBILI pfufhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         5                                DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho.

       KHETHEKANYO                    NOMBORO            TSHIVHALO TSHA          LUSWAYO
                                        DZA               MBUDZISO DZO              (√)
                                      MBUDZISO              TEAHO U
                                                           FHINDULWA
A: VHURENDI
   (Vhurendi ho randelwaho/               1–4                  2
   vhonwaho)
A: VHURENDI
   (Vhurendi vhu songo                     5                   1
   randelwaho/vhonwaho)
B: NGANEA/FOLUKU·OO
   (Mbudziso ndapfu kana                 6–11                  1
   Mbudziso pfufhi)
C: ¶IRAMA
   (Mbudziso ndapfu kana                12–15                  1
   Mbudziso pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri
                   no fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
                   A ni TEI u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         6                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso
dzo »isendekaho khatsho.

MIHUMBULOLUTSHETSHE – AA Mphaga

1        Sa bambiri ¼i hwalwaho nga muya,
2        Sa magabelo magabela ngei na ngei,
3        Sa ¾hunµu i sa µivhi hune ya ya,
4        I tekiswa na nga lukhanµwa.

5        Ndi nguluvhe ine na u ¾anzwa,
6        Thopheni vhumbulu ya vha mashika,
7        Ndi khuhu ine na u swiswa,
8        I hangweledza ya vhuya.

9        Ndi buphuthe ndi donngi badani,
10       Ndi khuhu yo farelwa u ¾havhiwa,
11       Ndi nguluvhe sagani yo lindela u ¾havhiwa,
12       A i humbuli.

13       I guma lumemeni,
14       I wela mugodini,
15       I fashwa nga mulavhu,
16       I tou humbulelwa,
17       Ndi mihumbulo ya lutshetshe.

Murendi a tshi ¿wala tshirendo u vha e na zwine a ¾oµou ri ¾alutshedza.

Sengulusani nµila ine murendi a shumisa ngayo figara dza muambo kha
ndima/zwitanza u ri ½ea ¾halutshedzo ya tshirendo itshi.

Phindulo ya½u kha i vhe na maipfi a u bva kha a 250 u ya kha a 300.                            [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         7                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

PHAN¶A RI A YA – NM Musehane
1        Naho thungo zwo hu vhifhela,
2        Vha¿we vha tshi wa nga zwifha¾uwo,
3        Vha¿we vha tshi wa nga tshanngege,
4        Phanµa hu tshi kha µi vhonala,
5        Ri ya ro hu lungama.
6        Naho miphogoli na zwipuku zwo anda nµilani,
7        Ndau nµilani dzi tshi vhomba,
8        Phele na phunguhwe dzi tshi dodela,
9        Phanµa hu tshi kha µi pfi phanµa,
10       Ri ya ro hu donolela ma¾o.
11       Phanµa hu tshi kha µi pfi phanµa,
12       Ndi nnyi-ha ane a µo ya,
13       Arali ha sa ya ri½e.
14       Madotovhonya a µo sala o shuvhama nga thumbu,
15       Vha¾ali vha tshi khethwa sa Gedioni kha Vhaha¾uli.
16       Vha hashu phanµa kha ri ye,
17       Kha ri farisane ri si piringedzane,
18       Ri songo shushedzana nµilani,
19       Vho hu swikaho vho swika hani,
20       Ho¾he ho itelwa tsiko uri i swike.
21       Phanµa hafha¼a hu na dzanga,
22       ·o vhetshelwa vha hu funaho u swika,
23       Magoswi a µo tou ¼i sumba,
24       Vha¿we vho no vha na¼o tshanµani,
25       Naho ro ¾ahala fhedzi gundo ro ¼i thuba.

2.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lufhio? ¹alutshedzani uri ndi nga mini ni
         tshi ralo.                                                                            (2)
2.2       Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga maipfi
         'miphogoli na zwipuku' kha mutaladzi/vese ya 6?                                       (2)
2.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         ndima/tshitanza tsha 1?                                                               (2)
2.4      Sumbedzani uri mutevhetsindo wa ndima/tshitanza tsha 2 u dzumbulula
         hani mudi wa murendi tshirendoni itshi?                                               (2)
2.5      Ni vhona zwine murendi a khou amba kha ndima/tshitanza tsha 5 zwi tshi
         tendisea? Tikedzani phindulo ya½u.                                                    (2)
                                                                                               [10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         8                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIFHUFHANI – DN Munzhelele

1        Tshifhufhani tsha tsimbi,
2        Mapapa a tsimbi,
3        Tshifhufhani tsha bama ¼a Zambia,
4        Tsho khuba mafhondo a Zambia,
5        A mutambo wa bola mafhondo, a Zambia.

6        Sa luselo tshi muyani,
7        Tsha pfuka »anzhe tshi tshikhalani,
8        Tshifhufhani tsho mila mapfura,
9        Tshi tshi tatamuwa muyani,
10       Nga n¾hani ha mapfura.

11       Tshifhufhani tsha ponyoka,
12       Mafhondo tsha tevhula,
13       Mafhondo a nwela khothekhothe,
14       Mafhondo vhutshilo a tevhula,
15       Luselo lwa ponyokisa vhukoni,
16       Henengei Gabon »anzheni.

17       Marahakhana rindila,
18       Mbilu khuthala,
19       Tshililo fhumula
20       Tshi¾uvho rothola,
21       ¹hovhowo dalela.

3.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lufhio? ¹alutshedzani uri ndi nga mini ni
         tshi ralo.                                                                            (2)

3.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ipfi 'khuba'
         kha mutaladzi/vese ya 4?                                                              (2)

3.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a ¾oµa u u bveledza nga
         ndima/tshitanza tsha 3?                                                               (2)

3.4      Sumbedzani uri mutevhetsindo wa itshi tshirendo u dzumbulula hani mudi
         wa murendi tshirendoni itshi?                                                         (2)

3.5      Ni vhona zwine murendi a khou amba kha mitaladzi/vese dza 19 na 20 zwi
         tshi tendisea? Tikedzani phindulo ya½u.                                               (2)
                                                                                               [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         9                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

MPHE VHULISA – LR Ndlovu

1        Mi¾ambini ino ya shango,
2        Masambini a shayaho vhalisa,
3        Hune vhurangi vha hangwa sa µamu ¼a thungamamu,
4        Mphe tshimebi n½e ndi swoge lushaka.
5        Mphe vhulisa sa khosi Davida,
6        Nga gatho ndi lwele lushaka,
7        Ndi lu ½ule mahovhohovhoni a ma¾odzi,
8        Ho pinzanaho bonyongo ¼a u lwela khulu½oni.

9        N½e kha ndi vhe tshipfumelo,
10       Sa mukango ndi kange vilili ¼a shango,
11       Maswina ndi pfumedzanye nga tshi¾havhelo,
12       Uri Afurika-Tshipembe ¼i mele mulalo.

4.1      Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lufhio? ¹alutshedzani uri ndi nga mini ni
         tshi ralo.                                                                            (2)

4.2      Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga ipfi 'tshimebi'
         kha mutaladzi/vese ya 4?                                                              (2)

4.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         mitaladzi/vese dza 5 na 8?                                                            (2)

4.4      Sumbedzani uri mutevhetsindo wa itshi tshirendo u dzumbulula hani mudi
         wa murendi tshirendoni itshi?                                                         (2)

4.5      Ni vhona zwine murendi a khou amba kha mitaladzi/vese dza 11 na 12 zwi
         tshi tendisea? Tikedzani phindulo ya½u.                                               (2)
                                                                                               [10]

                                           NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        10                               DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

U SONGO SENDELA – NA Milubi

1        Sedza, nga munwe u sumbe u kule
2        U songo sendela afho lutambweni
3        Vhuanzwedzo vhu kungaho ndi tshilibana
4        Tshi no µo fhedza nga u zhaka iwe.
5        Dziba, nga mutsinga na ¾hoho u dzungudze.

6        U songo µihangwa wa navha milenzhe
7        Lutambwe ulwu a si lutambwe
8        Ndi khunµa i no mbondomedza ya vhulaha
9        Ndi tshifhinga tsho se¿waho.

10       Hai nandi! si sendele wa kanda
11       Afho dambudzoni ¼a muya na ½ama
12       Hu no tuta masili na masina
13       Na mweka mbungu µuvha ¼i si na musi
14       Yawee, tshifhinga itshi a si tshifhinga
15       Ndi tshifhinga tsho kulungaho vhu¾ungu

16       Iwe ¿wana wa muthu
17       Kudza ma¾o au ndivhoni ye wa ta, u fute, u futelele
18       U nambatele Ngoho
19       U dzibe, u dzungudze, u hane hone u kheluswa.

5.1      Ndi ifhio thekhiniki/¾ho»ea ya vhurendi yo shumiswaho kha mutaladzi/vese
         ya 1? Tikedzani phindulo ya½u.                                                         (2)

5.2      Murendi o shumisa figara-µe ya muambo kha mutaladzi/vese ya 3?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                               (2)

5.3      Ndi vhuµipfi-µe ha murendi vhu bvukululwaho nga mitaladzi/vese ya 10 na
         ya 11? Tikedzani phindulo ya½u.                                                        (2)

5.4      Nga mitaladzi/vese ya 17-19 ndi ifhio ndivho ine murendi a tama u i bvisela
         khagala?                                                                               (2)

5.5      Ni a tendelana na na kuvhonele kwa murendi ku re kha ndima/tshitanza
         tsha 4? Tikedzani phindulo ya½u.                                                       (2)
                                                                                                [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                          30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        11                            DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo
Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

Musi mu¿wali a tshi ¿wala bugu yawe u shumisa vhaanewa a tshi khou ¾o»a u
swikelela ndivho dzawe kha vhavhali uri dzi vha thuse na u vha eletshadza
vhutshiloni havho.

Khwa¾hisedzani muhumbulo u re afho n¾ha nga u sumbedza uri muanetsheli u
shumisa hani vhaanewa vha tevhelaho u bveledza ndivho dzawe dzo fhambanaho
buguni iyi: Vho Luvhani, Vho Madilaga na Vho Ana.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                        [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

'Mmawe, havha vha nga si mmbulahe ngauri na thundu na nthihi a thi nga »o goda.
Na zwenezwo zwiambaro zwo salaho, a si zwingana. Ndo vha ndi tshi khou »i zwi
¾uwisa nga zwi¾uku zwino a thi ri na zwauri zwiambaro zwanga na zwa vhana zwi
khou fhungudzea a vha zwi vhoni. A vha zwi vhoni ngauri vhone vha kha yavho
kamara.'                                                                        5

'Vhone khaladzi anga, hoyu Lufuno na munna vha tshi ri vha a mmbadela rennde, a
tho ngo tenda, ndo ri kha vha tou nthengela thundu dza n»uni. Nazwino vho renga,
n½e hangei hayani ndo sia ndo amba uri ndi khou »a ngeno lwa ma»uvha mavhili.
Ndi tshi ralo ndo vha ndi tshi khou itela uri matshelo nga Swondaha vhone vha
mpheletshedze ri ye ri vhone iyo nn»u.'                                            10
    Vho Vele vho »i dovha vha vhudzisa uri avha vha¿we vhana vha a zwi »ivha
naa? Vho Luvhani vho sumbedza uri vho ita uri vha sa zwi »ivhe nga nn»a ha
Lufuno fhedzi. Vho vha vha tshi khou shavha uri mafhungo avho a nga pun»a
tshifhinga tshi sa athu u swika. Nangoho ¼i tshi tsha Vho Luvhani na khaladzi vho
mbi »i dzhena n»ilani, vha tshi swika vha wana i ngoho i tshi tou vha nn»u i si na 15
vhukono. Lufuno na munna na vhone vho vha vhe kha ga»a ¼a u pfulutshela
muragani wavho. Musi vha tshi vhuya, Tshifhiwa o sala henengei ha mukomana vha
tshi itela uri vha ḓo mu wana phan»a.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        12                            DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

Nga mafhelo a vhege a tevhelaho, Vho Luvhani vho »o vhidza khaladzi na
makhadzi wa vhana. Na vhenevha Vho Madilaga vho vha vhe hone henefha                     20
dzuloni. Ndi hone Vho Luvhani vha tshi mbo »i gwadama vha losha. 'Aa!
Vhomakhadzi, n½e ndo vha vhidza na havha khaladzi anga uri ndi sa vha putele
mufunzheni. N½e ndi khou onesa, ndi khou ¾uwa, Aa!'

   Ha ri hwii! Vho Madilaga vhe tshililo tshavho ¾hukhu. Ha sa vhe na muthihi a
vha fhumudzaho.                                                                          25
'Luvhani ni khou tou ¾uwa na ntsia? Vhana ni khou ¾uwa navho? Ni khou
nndamba?'

'Mukalaha wanga, nda vha lamba nga ¼ifhio? N½e ndi khou tou ri ndi dzule thungo.
Yo, ndo ¾o»ou hangwa, n½e ndo wana poswo Polokwane ndi khou ya u shuma hone.
Na vhana ndi »o ¾uwa navho. Ndi khou shavha u vha sia sa izwi uyu ane a vha              30
thusa ndi tshi khou ¾uwa naye. Hune nda khou ya u dzula hone ndi mu»ini wavho,
ndo vha ¾anganedza arali vha tshi nga takalela u dala vha tshi vhona vhana. Nga
nn»a ha uri ndo wana poswo henengei, ndi khou humbulela hoyu Tshifhiwa uri ndi
mu bvise kha vhupo hovhu vhune a »o dzula o ¾ungufhala a tshi pfi shenga.'

                                                                        [Ndima ya 7]

7.1      Ndi zwifhio zwine na nga amba nga mvumbo ya Vho Luvhani musi no
         sedza zwi re mafhungoni a nganea iyi? Bulani ZWIVHILI.                              (2)

7.2      Vhalani fhungo asi¼i: 'Vho Madilaga vhe tshililo tshavho ¾hukhu.' Fhungo
         i¼o ¼i ¾ana lushaka lufhio lwa khu»ano. Tikedzani phindulo ya½u.                    (2)

7.3      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bveledza hani vhuimo ha muanetsheli zwi
         tshi kwama Vho Madilaga? Tikedzani phindulo ya½u.                                   (2)

7.4      Vhalani fhungo asi¼i: 'Mukalaha wanga, nda vha lamba nga ¼ifhio?'
         ¹alutshedzani uri fhungo i¼o ¼i na mushumo-»e kha u anetshela zwa phan»a
         nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                              (2)

7.5      Siangane ya vhupo ha Polokwane yo thusedza hani kha vhutshilo ha
         Tshifhiwa nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                    (2)

7.6      U sa ¾anganedzwa ha Tshifhiwa nga Vho Madilaga zwo vha na
         masiandaitwa-»e? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                            (2)

7.7      Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho Mmboneni sa mushumi wa ha
         Madilaga nganeani iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno
         MBILI.                                                                              (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        13                          DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

7.8      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u swikisa kha
         vhathu nga nganea iyi?                                                            (2)

7.9      Ndi ngafhi hune Vho Madilaga na Vho Luvhani vha fhambana hone zwi
         tshi kwama n»ila ine vho bveledzwa ngayo buguni iyi?                              (2)

7.10     Kutshilele kwa Vho Ana ku ¾ana hani vhuvha havho mafhungoni a nganea
         iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                     (2)

7.11     Ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita arali no vha no »iwana ni kha
         vhuimo ha Vho Luvhani zwi tshi kwama vhu»ifari ha Vho Madilaga
         nganeani iyi? Bulani ZWIRARU fhedzi.                                              (3)

7.12     U ya nga kuvhonele kwa½u ni vhona zwe Vho Luvhani vha ita zwa u renga
         nn»u Polokwane zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno
         MBILI.                                                                            (2)
                                                                                           [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        14                             DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

Musi mu¿wali a tshi ¿wala bugu yawe u shumisa vhaanewa a tshi khou ¾o»a u
swikelela ndivho dzawe kha vhavhali uri dzi vha thuse na u vha eletshadza
vhutshiloni havho.

Khwa¾hisedzani muhumbulo u re afho n¾ha nga u sumbedza uri mu¿wali o shumisa
hani vhaanewa vha tevhelaho u bveledza ndivho dzawe dzo fhambanaho buguni iyi:
Vho-Loshani, Vho-Maria na Vho-Josephine.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

     U swika »oroboni ya Bulawayo, vha mbo »i dzhena hodelani ya Bulawayo Sun;
vha »inetulusa nga zwinwiwa na nga zwiḽiwa saizwi na tshifhinga tsha u ḽa tsho vha
tsho no »i swika. Zwo vha zwi sa vhuyi zwa hanga uri ndi vhathu vhane vha kha »i
tou vha vhaswa-vhaswa siani ¼a u fha¾a mu»i. Zwine vha amba na zwone zwo vha
zwi tshi »isumba zwauri lwendo lwavho lwa u fha¾a mu¾a lu tshe lwo atha vhukuma.          5

 'Naa hone ri »o dzula afha Folovho»we u swika nga hu sa fheli-shu? N½e ndi tama
u ya u dzula hangei ¹hohoyan»ou; ndi tama u tshi dzula hune ra sa »o ¾wa ri tshi
humbelwa mimu½o na mimetshisi ya u funga zwikenzekenze,' Ndi vhomme
¸etshipate.
  'Maria, mafhungo a u dzula Folovho»we kana hu¿we-vho, a kha »i tou vha na               10
zwinzhi zwine ra fanela u zwi dzudzanya phan»a ha musi ri tshi humbula nga ha
hoyu mupfuluwo. Hone ri »o pfuluwa nda ya nda shuma ngafhi? Hafhu ni zwi »ivhe
zwauri ano ma»uvha mishumo a i wanali. Hu na vhathu vhanzhi vhane ½amusi vha
khou pungaila vha sa wani mishumo. U pfuluwa hashu hafha Folovho»we, zwi »o
bvelela nge ra wana mushumo une wa vha wo mpfanelaho.' Vho-¸etshipate vha ralo            15
vha tshi fhindula mufarisi wavho.

  'I¼o ¼one ¼i a pfala. Tshine ndi si tshi takalele hafha Folovho»we, ndi tsha uri
vhathu ro dzulelana. Hafhu vhathu vha mashaka vha tsitsikana fhethu huthihi, na
zwitshele zwa hone zwi a vha zwinzhi. Kha vha zwi »ivhe uri hafhu vhunzhi ha
vhomutape a vho ngo funzea hafha Folovho»we; zwino arali ra ¾wa ro »iba»ekanya            20
na vhenevho vhathu, ri »o fhedza na ri½e ri tshi nga ri fana navho.'

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        15                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

Vho-¸etshipate a vho ngo tsha fhindulana na Vho-Maria musi vha tshi vho vhona
Vho-Maria vha tshi vho thoma u »a na mafhungo e vha vha vha sa humbuli uri a
nga bva mulomoni wavho.
  Vho-¸etshipate ndi muthu o »iimiselaho u bveledza kusi kwa havho phan»a,                 25
fhedzi vha khou mangala uri ndi mufarisi wavho a si na bono ¼ine vhone vha vha
na¼o. Musi Vho-Maria vha tshi bula hezwi, kha Vho-¸etshipate zwo tou nga sa
zwi¼iwa muthu a tshi vuswa khofheni khulu.
    Ee, Vho-¸etshipate ndi hone vha tshi khou kona u vhona zwi re mbiluni ya
mufarisi wavho khathihi na zwine a dzhiisa zwone vhutshilo. Tshi¿we tshine tsha            30
khou sumbedza u sa takalela vhutshilo ha vhathu vha hafha Folovho»we.
    Hezwi na zwone zwo ita uri Vho-¸etshipate vha thome u »elwa nga mihumbulo
minzhi malugana na mufarisi wavho. Vho humbula zwauri mufarisi wavho a nga vha
a tshi khou nyala mme avho khathihi na mashaka ane vha dzula nao.
    Vho-¸etshipate zwa u pfuluwa Folovho»we vho pfa vha sa zwi pfesesi na                  35
zwi¾uku-¾uku. Fhedzi saizwi lwendo lwavho lwa u ya na u vhuya ngei Victoria Falls
lwo vha lu tshe lulapfu, vho vho »o humbula zwauri fhungo he¼i vha »o ¼i dzulela,
vha »o kona-ha u ¼i dzhena hafhu musi vho no vhuya hayani.

                                                                          [Ndima ya 7]

9.1      Ndi zwifhio zwine na nga amba nga mvumbo ya Vho-Aifheli musi no sedza
         zwi re mafhungoni a nganea iyi? Bulani ZWIVHILI.                                      (2)

9.2      Vhalani fhungo asi¼i: 'Naa hone ri »o dzula afha Folovho»we u swika nga hu
         sa fheli-shu?' fhungo i¼i ¼i ¾ana lushaka lufhio lwa khu»ano kha muambi
         wa¼o? Tikedzani phindulo ya½u.                                                        (2)

9.3      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a bveledza hani mushumo wa muanetsheli
         zwi tshi kwama Aifheli? Tikedzani phindulo ya½u.                                      (2)

9.4      Vhalani fhungo asi¼i: 'N½e ndi tama u ya u dzula hangei ¹hohoyan»ou;'
         ¹alutshedzani uri fhungo i¼o ¼i na mushumo-»e kha u anetshela zwa phan»a
         nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                                (2)

9.5      Siangane ya vhupo ha Folovho»we yo thusedza hani kha uri Vho-
         ¸etshipate vha wane ngoho nganeani iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga
         mbuno MBILI.                                                                          (2)

9.6      U sa amba ngoho ha Vho-Loshani kha ¿wana wavho Musatondwa zwo vha
         na masiandaitwa-»e? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                           (2)

9.7      Ndivho ya mu¿wali ya u shumisa Vho-Denga sa mufumakadzi wa Vho-
         Maduka nganeani iyi ndi ifhio? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno
         MBILI.                                                                                (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        16                            DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

9.8      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u swikisa kha
         vhathu nga nganea iyi?                                                              (2)

9.9      Ndi ngafhi hune Aifheli na Maria vha fhambana hone zwi tshi kwama n»ila
         ine vho bveledzwa ngayo buguni iyi?                                                 (2)

9.10     Kutshilele kwa Vho-Maria ku ¾ana hani vhuvha havho mafhungoni a
         nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                (2)

9.11     Ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita arali no vha no »iwana ni kha
         vhuimo ha Vho-Josephine zwi tshi kwama vhu»ifari ha Vho-Loshani
         nganeani iyi? Bulani ZWIRARU fhedzi.                                                (3)

9.12     U ya nga kuvhonele kwa½u ni vhona zwe Musatondwa na Rotondwa vha
         ita zwa u isa phan»a na u funana zwo tea naa? Tikedzani phindulo ya½u
         nga mbuno MBILI.                                                                    (2)
                                                                                             [25]

                                          KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        17                             DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Mi¿we ya mishumo ya ma¿walwa a sialala ndi u tsivhudza vhathu uri vha µivhe
vhomakhulukuku vhavho na u µivha he vha bva hone, hu tshi katelwa na u
ombedzela matshilele a fha¾aho mvumbo yavhuµi vhathuni.

No µitika nga zwi re afho n¾ha, sengulusani uri lungano, tshikhoµo tsha sialala na
mirero zwi tevhelaho zwi kona hani u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa i¼i.

TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO

'U swika ha Vhavenµa kha ¼a Afrika Tshipembe'

                                          NA

TSHIBVELEDZWA TSHA D: TSHIKHO¶O TSHA SIALALA

'Vhalaudzi vha Lwamondo'

                                            NA

TSHIBVELEDZWA TSHA E: MIRERO

'Khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi'
'Funguvhu ¼o ri thi laiwi ¼a fhira muµi ¼o kovhela'

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                         [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        18                             DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MBUDZISO YA 11:           KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                          PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho
khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA F

                        KU¶ELE KWA LUFU – TZ Ramaliba

Salungano! Salungano!
Kalekale musi lufu lu sa athu u vha hone, ho vhuya ha vha na mu¾angano wa vhathu
vha tshakha dzo¾he vhe vha vha vha tshi khou tshila nga tshifhinga tshenetsho. Kha
mu¾angano uyo ho vha hu tshi khou rerwa nga ha lufu. Vha¿we vhathu vho vha vha
tshi sumbedza uri vha vhona tsha khwi½e ri sa fi ngeno vha¿we vha tshi ri tsha             5
khwi½e ndi musi ri tshi fa. Mu¾angano uyo wo dzhia tshifhinga tshilapfu vhukuma
hu sa tandwi ¼i no fukwa.
    Nga murahu ha tshifhinga tshilapfu ha rumeliwa µongololo na luaviavi uri zwi
swikise vhupfiwa ha vhathu nga ha lufu kha Mudzimu.
    ¶ongololo ¼one ¼o vha ¼o vhudzwa zwauri ¼i swike ¼i ambe zwauri vhathu vha             10
khou tama u tshila vha sa fi u swikela nga hu sa fheli. Uyu wo vha u wone
muhumbulo wa vhanzhi. ¶ongololo ¼o mbo µi takuwa na zwenezwo ¼a dzhena
nµilani.
    Luaviavi lwone lwo mbo µi laedzwa uri lwone lu ambe uri ndi khwi½e vhathu vha
tshi fa. Luaviavi lu tshi sala lu tshi takuwa ndi musi µongololo ¼o no vha kule            15
vhukuma. Zwenezwo zwa sia vhathu vhanzhi vhe na fulufhelo ¼a uri hu µo thoma u
swika mulaedza wa µongololo. ¶ongololo musi ¼i nµilani, ha swika he ¼a ¾angana na
mbula. ·a ¼a ¼a fura ¼a eµela henefho fhasi ha muri.
    Luaviavi lwone lwa µa lwa fhira lwa vhuya lwa ¾haphudza lwendo lu songo awela
nµilani. Lu tshi swika lwa swikisa mulaedza wo ralo nahone wa ¾anganedzwa. Ha pfi          20
lu swike lu ambe zwauri vhathu vha vha µo fa.
    ¶ongololo ¼i tshi karuwa ¼a mbo µi dovha ¼a dzhena nµilani. ·i tshi kha µi vha
vhukati na lwendo ¼a ¾angana na luaviavi lu tshi vho humela murahu. ·o ri u swika
¼a ½ekedza khumbelo ya uri vhathu vha khou tama u tshila vha sa fi u swika nga hu
sa fheli. Zwe ¼a vhudzwa zwo vha zwauri ho ¾anganedzwa fhungo ¼a u thoma;                  25
ngauralo vhathu vha µo fa. Ndi henefha he lufu lwa thoma hone.
      Ha vha hone u fa ha lungano.

                                                                         [Sia¾ari ¼a 95]

11.1     Ndi lushaka lufhio lwa khuµano lwo ¾aniwaho lunganoni ulu? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                        (2)

11.2     Ndi ifhio ndeme ya u shumiswa ha maipfi 'Ha vha hone u fa ha lungano'
         magumoni a lungano? Tikedzani phindulo ya½u.                                          (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        19                         DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

11.3     Mafhungoni aya luaviavi lu ¾anwa sa mubvumbedzwa-µe? Tikedzani
         phindulo ya½u.                                                                   (2)

11.4     Ndi afhio masiandaitwa o vhangwaho nga kutshilele ku fhulufhedzeaho
         kwa luaviavi?                                                                    (2)

11.5     Kutshilele kwa µongololo na luaviavi kwo vha na ¾hu¾huwedzo-µe kha
         magumo a ¼ishandi?                                                               (2)

11.6     No sedza lungano lwo¾he, ndi ufhio muhumbulo muhulwane u ¾aniwaho
         nga lungano ulu?                                                                 (2)

11.7     Ni nga sasaladza zwifhio no sedza kutshilele kwa µongololo? Bulani
         ZWIRARU.                                                                         (3)

                                           NA

TSHIBVELEDZWA TSHA G: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O)

TSHIKOVHI – VR Tshikovhi

1        Tshikovhi tsha u kovha thole;
2        Tshi sa kovhi ndilo ya vhuswa!
3        Makanga ¼a Nyankovhela
4        ·a kovhela u la¾e mbaµo,
5        Vhusiku ndi dada ¼i a ¼a.

6        Ndi vha Ha Ramutanda mukavha makhwitha,
7        U sa kavhi ma¿we ma½oni.
8        Ndi vha Ha Nyamuri munaka-phe¾ho!
9        U sa naki u vhaµiwa lufo!

10       Ndi vha Ha Ralukukwe ndi a ¾ahala,
11       Vha sala vha tshi lala fhasi na vhana.
12       Ndi mulinda thavha,
13       U linda milenzhe ya vhana.

14       Nµou dza Ha Masevhe!
15       Vha Tshinauli tshi re Mungaµi!
16       Ma¾efu tsha isa Nzhelele Mu¾angaomani!
17       Vha re na nzhele ya u lunzhedza vhulungu,
18       A si na nzhele u a fhaladza!

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        20                             DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

11.8     Ndi zwifhio zwine murendi a tama u zwi bvisela khagala nga mitaladzi/vese
         ya 1 na ya 2?                                                                        (2)

11.9     Sedzani murero u re kha mutaladzi wa 4 na wa 5: ¹halutshedzo ya murero
         uyu i dzumbulula zwifhio zwi tshi kwama kutshilele kwa vha ha Tshikovhi?             (2)

11.10    Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bvisela khagala
         nga ndima/tshitanza tsha 3 tshikho»oni itshi?                                        (2)

11.11    Kha mutaladzi/vese ya 16: 'Ma¾efu ... Mu¾angaomani' ndi zwifhio zwine
         murendi a tama ri tshi zwi µivha nga ha vha ha Tshikovhi?                            (2)

11.12    U ya nga kupfesesele kwa½u, ni nga khoµa kana u sasaladza zwifhio kha
         lushaka lwa ha Tshikovhi? Bulani mbuno MBILI.                                        (2)
                                                                                              [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                        25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        21                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Mu¿wali wa bugu ya »irama u i ¿wala a na zwine a tama u eletshedza lushaka
khazwo.

Nga mafhungo a re afho n¾ha, sengulusani n»ila ine mu¿wali a tama u shumisa
ngayo vhatambi vha mu¾a wa ha ¸efefe u fhirisa milaedza i wanalaho »iramani iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                          [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA H

MULALO:         Ni mpfarele Mashudu. N½e ndo vha ndi khou tou shavha u ni
                vhudza. Hoyu Lufuno wa½u a si khae. A thi ri ¼ia »uvha hu na
                metshe na vha¼a vha Makunμani ni kha »i ¼i humbula naa?
MASHUDU:        Ndi kha »i ¼i humbula.
MULALO:         N½e ndo ¾angana nae o hakana na mu¿we musidzana ane ndi sa mu 5
                »ivhe. O no vhona n½e fha¼a u vho ri ndo no vha sa fha¼a, a ntevhela
                a mmbudza uri iwe ¿wana wa vhuya wa vhudza Mashudu hezwi ndi
                »ou ¾hukhula ¾hoho.
MASHUDU:        Mathina ndi izwo? Izwo a zwi dini na luthihi lini. Na n½e ndi muthu
                ndi na malofha. Arali a tshi khou vhona u nga o ¾alifha mathina ndi 10
                »o mu itela.
                Ni »o mu itela mini?
MULALO:         Na n½e a si uri u pfana na vhatukana vhanzhi a thi zwi koni lini. Ndi
MASHUDU:        a zwi kona. Na mme anga ndi μo swika ndi tshi vha vhudza-vho
                hezwo.                                                                15
MULALO:         (O mangala) Ni tshi vha vhudza mini?
MASHUDU:        Uri mathina hoyu Lufuno ha fhulufhedzei na luthihi lini.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        22                              DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

MULALO:         Mathina mme a½u vha a tenda izwo naa? Ngoho mathina mme a½u
                vha a mangadza. N½e mme anga vha tou pfa u pfi ndo vha ndo ima
                na ku¿we kutukana vha nga ri u nthwa vha dovha vha vhudza na                   20
                baba. Ngoho u nga pfa mu½o ha hashu, ngei ha hashu?
MASHUDU:        Mathina mme a½u vho tou ita hani. Vha ri ni μo tou malwa hani
                mathina?
MULALO:         N½e ha hashu vha ri ndi fanela u thoma nda fhedza tshikolo nda »o
                kona u ita zwa mu¾a. Ngazwo no vhona na mukomana wanga o tou                   25
                vhingwa nga munyanya. Hu si u sokou »ifhurisa nga vhatukana vha
                dovha vha u shavha hafhu. Hone hu si haano ma»uvha.
MASHUDU:        U funzea ngoho a hu ambi tshithu lini. A si vhenevha¼a mme anga, a
                vho ngo »i malwa nga thitshara. Hafhu na gireidi ya vhusumbe a vho
                ngo i phasa lini. Dzine mme a½u vha nese vha ambara na mme anga                30
                vha a ambara. A si zwone kani?
MULALO:         Ayo ri »o amba ¼i¿we »uvha khonani. N½e ndi fanela u swika ndi tshi
                lugisa zwi¼iwa. Ha hashu hu ¼iwa nga tshifhinga. Tshimbilani zwa½u
                n½e ndi »o huma henefha.
MASHUDU:        Ndi zwone ri »o vhonana matshelo.                                              35
MULALO:         Matshelo ri nga si kone u vhonana ngauri ndi »o vha ndi tshi khou
                kuvha. Ri »o vhonana tshikoloni zwezwo nga Musumbuluwo.
MASHUDU:        (O mangala) Ni »o tou kuvha »uvha ¼o¾he naa?
MULALO:         Ndi fanela u kuvha »uvha ¼o¾he. Thundu dza hashu ngoho ndi
                nnzhisa. Ni ri dza mu»i wo¾he!                                                 40
MASHUDU:        (U a sea) Inwi mathina ni a tambula wa hashu. N½e ndi nga si vhuye
                nda »iita donngi ya vha¿we vhathu vho dzula lini. (Vha a bva)

                                                                        [Lu¾a 1 Bono 4]

13.1     ¸eani n»ila dzine mu¿wali a ola ngadzo Mulalo mafhungoni e na vhala
         afho n¾ha? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                                     (2)

13.2     Ndi tshini tshihulwane tshine tsha khou vhanga u sa an»ana nga nyambo
         vhukati ha Mashudu na Mulalo afho mafhungoni e na vhala?                               (2)

13.3     Mufhindulano u re vhukati ha Mashudu na Mulalo mafhungoni e na vhala
         afho n¾ha u sumbedza mudzedze ufhio wa tshifhinga? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                                  (2)

13.4     Sumbedzani uri mme a Mulalo na mme a Mashudu vha fhambana hani zwi
         tshi kwama matshilele avho?                                                            (2)

13.5     ¹alutshedzani aironi ya »irama ine mu¿wali a i sumbedza i tshi kwama
         Lufuno sa muanewa mafhungoni e na vhala.                                               (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        23                            DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

13.6     Ndi afhio masiandaitwa a vhangwaho nga musi Vho-Mari¾a vha tshi
         ¾u¾uwedza Mashudu kha kutshilele ku songo »aho/kune ku si vhe kwone?                (2)

13.7     Ndi ifhio ndivho ya mu¿wali ya u shumisa vhu»ifari/kutshilele kwa Mulalo
         »iramani iyi? ¸eani mbuno MBILI.                                                    (2)

13.8     Lavhelesani kha mutaladzi wa 16: (O mangala) Ndi tshini tshine mu¿wali a
         ¾o»a u tshi bveledza nga u shumisa iyi ndango ya tshi¾eidzhi?                       (2)

13.9     Ndi vhu»ipfi-»e ha vhavhali vhu dzikuswaho nga kuambele kwa Mulalo
         mafhungoni ayo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u.                                 (2)

13.10    Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhu»ifari ha Mulalo »iramani
         iyi?                                                                                (2)

13.11    U ya nga kuhumbulele kwa½u ni vhona zwine Mulalo a khou ita musi a tshi
         vhudza Mashudu uri Lufuno u vho funana na mu¿we musidzana zwo tea?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                            (2)

13.12    Ni a pfela vhu¾ungu Lufuno kha zwe a ¾angana nazwo musi a tshi rwiwa
         nga Tshibio? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU.                               (3)
                                                                                             [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        24                                DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Mu¿wali wa bugu ya »irama u i ¿wala a na zwine a tama u eletshedza lushaka
khazwo.

Nga mafhungo a re afho n¾ha, sengulusani n»ila ine mu¿wali a tama u shumisa
ngayo vhatambi vha Maforo¾ereke u fhirisa milaedza i wanalaho »iramani iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                            [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA I

LUKA:                     Na n½e ndo bebwa Afrika. Ndi na mukovhe kha ¼a Afrika.
PIET:                     Wo bula nandi! Wa amba wa fhedza; ri½e ri ¾o»ou gotsha
                          ½ama.
                          (Hu pfala mihuvho ya vhanna, vha rangwa phan»a nga
                          magota na vhathu vhahulwane. Vha swika vha ima                     5
                          getheni.)
DEREK:                    Staan daar, staan daar!
MUºWE WA
VHA¹HANNGA:               Ni khou mu pfa o angaladza na danda; u ri Tshitandani!
VHO GANGASHE:             Nazwino kha ri ime henefha. Havha vhathu a vha »ivhi
                          milayo ya Tshiven»a, hu »i nga na ri½e a ri »ivhi ya havho.        10
                          Khamusi milandu i sengwa vhathu vho ima.
VHO LUMBULE:              Kha ri pfe zwine a »o amba.
VHO
MUDZULIKUTAMA:            Kha vha rume zhinda ¼a Swongozwi ¼i »e ¼i ¾alutshedze. A
                          thi ri ndi ¼one ¼ine ¼a pfesesa lulimi lwavho?

                          (Hu dzhena Ntsieni)                                                15

DEREK:                    Naa thaidzo ndi mini?
VHO GANGASHE:             U ri mini?
NTSIENI:                  U ri vha thuswa ngani?

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        25                                DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

VHO GANGASHE:             Naa u mulwadze? Ri thuswa nga mini ri tshi khou
                          vhulahelwa vhana vhashu. Ntsieni, mu vhudzeni uri a litshe         20
                          u vhulaha vhana vhashu.
NTSIENI:                  Hu pfi litshani u vhulaha vhathu.
DEREK:                    Ri½e a ri madyavhathu. A ri dziphondi; a ri vhulahi vhathu.
NTSIENI:                  U ri ene ha vhulahi muthu.
VHO GANGASHE:             A songo delela. Kani o fulufhela ukwo kutanda kwe a                25
                          nembeledza. Ri khou ri u khou vhulaha vhana vhashu. Vha
                          re vhashu ri »o vha dzhia a sala e e¾he.
DEREK:                    (Kha Ntsieni) Hu pfi mini?
NTSIENI:                  Hu pfi vhathu vha »o vhuedzedzwa mahayani avho ngauri
                          fhano vha a vhulahwa.                                              30
LUKA:                     Ri½e ri lwa na vhathu vha no tswa khuhu dzashu.
                          Vhenevho ri a vha fara ra vha humbudza mulayo wa
                          Mushe. A ri vhulahi muthu.
NTSIENI:                  Hu pfi a ri vhulahi muthu ri tou humbudzana nga ha
                          mulayo wa Mushe.                                                   35
VHO LUMBULE:              ºwana washu o rwiwa a ita na u lovha. Ndi wone mulayo
                          wa Mushe uyo? Arali ri tshi ¾o»a u tshilisana izwo kha ri
                          litshe u vhulaha vhana ri tshi tevhedza mulayo wa Mushe.
NTSIENI:                  Hu pfi mulayo wa Mushe u songo itisa uri vhana vha lovhe.
DEREK:                    Zwi a pfala. A ri nga rwi vhana. Hone vha songo tswa! Hu           40
                          na ¼ithihi khe¼i!
VHO GANGASHE:             Ndi ¼ifhio?
NTSIENI:                  (Kha Derek) Hu pfi kha ¼i buliwe.
DEREK:                    Ri khou humbela u nonisa masimu ashu u guma tsini na
                          Swongozwi. Ri humbela uri fhungo i¼i ¼i swikiswe kha               45
                          vhahulwane ngauri hu tou nga ri »o fa nga nμala. Ri na
                          kholomo ¾hanu dzine ra nga bvisa uri zwo¾he zwi tshimbile
                          nga ngona.
NTSIENI:                  U ri kholomo ¾hanu asidzi. Ri humbela shangonyana u
                          ¾utshela ngei Swongozwi; bako uvhani ¼o dzhena maμi,               50
                          n»ala yo hulela.
VHO GANGASHE:             U na thuri. Ri½e a si ashu haya. Ndi mafhungo a Thovhele.
                          Ri½e ro »a u senga milandu zwino u vho ¾o»a u ri fhura nga
                          kholomo ¾hanu. Mu vhudzeni ni ri kholomo ¾hanu a dzi
                          mali musadzi naho e ¿wana wa khaladzi a mme au.                    55
NTSIENI:                  (Kha Luka) Hu pfi kholomo ¾hanu ndi ¾hukhu; mafhungo
                          haya o denyefhalesa, a ¾o»a u vhudzwa Thovhele.
LUKA:                     Izwo ri »o tou dzhavhula nga swili.

                                                                       [Lu¾a 11 Bono V]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        26                           DBE/Lara 2024
                                      NSC Confidential

15.1     ¸eani n»ila dzine mu¿wali wa »irama a ola ngadzo Luka mafhungoni e na
         vhala afho n¾ha? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                       (2)

15.2     Ndi tshini tshihulwane tshine tsha khou vhanga u sa an»ana nga nyambo
         vhukati ha Maforo¾ereke na vhadzulapo vha Swongozwi afho mafhungoni e
         na vhala?                                                                      (2)

15.3     Mufhindulano u re vhukati ha Maforo¾ereke na vhadzulapo vha Swongozwi
         mafhungoni e na vhala afho n¾ha u sumbedza mudzedze ufhio wa
         tshifhinga? Tikedzani phindulo ya½u.                                           (2)

15.4     Sumbedzani uri Luka na Derek vha fhambana hani zwi tshi kwama
         matshilele avho?                                                               (2)

15.5     ¹alutshedzani aironi ya »irama ine mu¿wali a i sumbedza nga kha khosi
         Khulu Tshilwavhusiku mafhungoni e na vhala.                                    (2)

15.6     Ndi afhio masiandaitwa a vhangwaho nga musi Maforo¾ereke vha tshi
         ¾o»ou dzhavhulela vha½e vha shango shango ¼avho nga swili/n»ila i si yone?     (2)

15.7     Ndi dzifhio ndivho dza mu¿wali dza u shumisa vhu»ifari/kutshilele kwa
         vhadzulapo vha Swongozwi »iramani iyi? ¸eani mbuno MBILI.                      (2)

15.8     Lavhelesani kha mitaladzi ya 4–6: (Hu pfala mihuvho ya vhanna, vha
         rangwa phan»a nga magota na vhathu vhahulwane. Vha swika vha ima
         getheni.). Ndi tshini tshine mu¿wali a ¾o»a u tshi bveledza nga u shumisa
         iyi ndango ya tshi¾eidzhi?                                                     (2)

15.9     Ndi vhu»ipfi-»e ha vhavhali vhu dzikuswaho nga kuambele kwa Luka
         mafhungoni ayo e na vhala? Tikedzani phindulo ya½u.                            (2)

15.10    Siangane na fhethuvhupo zwi ¾u¾uwedza hani vhu»ifari ha Khosi Thovhele
         Tshilwavhusiku »iramani iyi?                                                   (2)

15.11    U ya nga kuhumbulele kwa½u ni vhona zwine Maforo¾ereke a khou ita zwa
         u ¾o»ou rengiselwa shango ¼a Swongozwi zwo tea? Tikedzani phindulo ya½u
         nga mbuno MBILI.                                                               (2)

15.12    Ni a pfela vhu¾ungu Tshilwavhusiku na vhalanda vhawe kha zwe vha
         ¾angana nazwo musi vha tshi tambudzelwa na u vhulahelwa vhana nga
         Maforo¾ereke? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU.                         (3)
                                                                                        [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:                  25
                                                         MARAGAGU¹E:                    80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-nsc-p2-may-june-2021/3cbe04b2-5632-4507-966e-4ccd6f7f0243) — Tshivenda HL · QP · 2021 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2022/823bf2b2-3fd4-485f-99fd-d883ac2ab7ab) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
