# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2012 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the Feb March 2012, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2012-memo/8390d202-3b61-4c1a-9d1b-133e7a7d46cc
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2012
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2012-memo/8390d202-3b61-4c1a-9d1b-133e7a7d46cc)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2012 · tshivenda. Memorandum, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Feb March 2012](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2012/f0b4d977-fb15-461a-a079-18453a2689e4) — QP · 2012 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                  GIREIDI YA 12

                   TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                           BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                           LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2012

                                  MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                         Memorandamu uyu u na masia¾ari a 12.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
  Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                         2                                                     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                                      NSC – Memorandamu

  KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA (50)
 KHOUDU       Khoudu 7:          Khoudu 6:       Khoudu 5:                               Khoudu 4:              Khoudu 3:              Khoudu 2:             Khoudu 1:
            Vhuswikeleli ha    Vhuswikeleli ha Vhuswikeleli ho                         Vhuswikeleli vhu       Vhuswikeleli ho        Vhuswikeleli ha        U sa swikelela
               n¾hesa              n¾ha            dziaho                                 fushaho              linganelaho               fhasi
              80–100%             70–79%          60–69%                                  50–59%                 40–49%                 30–39%                  0–29%
                       24–30                   21–23½                  18–20½               15–17½                 12–14½                 9–11½                  0–8½

               -Zwi re ngomu ndi zwa    - Zwi re ngomu ndi       -Zwi re ngomu ndi     -Zwi re ngomu ndi     - Zwi re ngomu         -Zwi re ngomu         - Zwi re ngomu a
               ma¾hakheni, nahone       zwa ma¾hakheni           zwi pfalaho, zwo »i   zwo teaho, nahone     zwo »i linganela sa    zwi¿we a zwiho        zwo ngo lulama na
   ZWI RE      zwa vhusiki ha n¾hesa.   nahone ndi zwa           farana.               zwo farana lwo        zwenezwo, hu na        khagala, a zwo ngo    luthihi, a zwo ngo
 NGOMU NA      -Mihumbulo i a           vhusiki ha n¾ha.         -Mihumbulo ndi i      linganelaho.          mavhaka a xedzaho      farana.               lunzhedzana.
 VHUPULANI     ¾okonya nahone yo        .Mihumbulo ndi ya        takadzaho, i a        -Mihumbulo i          vhu¾umani.             -Mihumbulo yo         -Mihumbulo yo
    (NV)       vhibva.                  n¾ha nahone i a          tendisea.             takadzaho i re na     -Mihumbulo kanzhi      sekena, hunzhi i      ¾apanyedzwa, yo
(MARAGA: 30)   -U pulana na/kana        takadza                  - U pulana na/kana    vhusiki vhu           ndi yo teaho, fhedzi   sokou dovholola.      sokou dovhololwa.
               mvetomveto zwo           -U pulana na/kana        mvetomveto zwo        fushaho.              vhusiki ho             -A zwo ngo            - U pulana na/kana
               bveledza maanea a si     mvetomveto zwo           bveledza maanea       - U pulana na/kana    ¾ahedzwa.              swikelela u vha kha   mvetomveto a zwi
               na vhukhakhi na          bveledza maanea o        avhu»i, a             mvetomveto zwo        - U pulana na/kana     Luambo lwa            fushi, kana a zwiho.
               khathihi, a              lundwaho tshidele,       kumedzeaho            bveledza maanea a     mvetomveto zwo         Hayani, naho zwo      -Maanea aya ha
               kumedzeaho.              nahone a kumedzeaho.                           fushaho, nahone a     bveledza maanea a      »i pulanwa/hu na      ½ekedzei/kumedzei.
                                                                                       kumedzeaho.           ndinganelo, o          mvetomveto.
                                                                                                             lunzhedzeaho lwo       -Maanea ha ngo
                                                                                                             linganelaho nahone     bveledzwa nga n»ila
                                                                                                             a kumedzeaho.          i kumedzeaho.
                       12–15                  10½–11½                   9–10                 7½–8½                    6–7                  4½–5½                  0–4

               -U sumbedza              - U sumbedza             -Hu na vhu¾anzi ha    -Hu¿we u vhonala      -Vhudzivha ha          -Luambo na zwiga      - Luambo na zwiga
  LUAMBO,      vhudzivha ho             vhudzivha ho dziaho      vhudzivha ha          ha vhudzivha ha       luambo ho sekena.      zwa u vhala zwo       zwa u vhala zwo
TSHITAILA NA   go»ombelaho ha           ha ndeme ya luambo.      luambo.               luambo zwi hone.      -Luambo a lwo ngo      khakhea.              khakhea tsho¾he.
U SEDZULUSA    ndeme ya luambo.         -Luambo, zwiga zwa u     - Luambo na zwiga     -Luambo ndi lwa       vhibva, na zwiga       -Munanguludzo wa      - Munanguludzo wa
    (LTS)      -Luambo, zwiga zwa u     vhala zwo shumiswa       zwa u vhala hunzhi    misi, zwiga zwo       zwa u vhala hu¿we      maipfi wo             maipfi a wo ngo tea
(MARAGA: 15)   vhala zwo shumiswa       hu si na vhukhakhi , u   a zwi na vhukhakhi    shumiswa lu           a zwo ngo              shaedzwa.             na luthihi.
               zwone-zwone.             kona u shumisa           .                     fushaho.              shumiswa nga n»ila     - Tshitaela, thounu   - Tshitaela, thounu
               -U shumisa luambo        luambo lwa               - Munanguludzo wa     - Munanguludzo wa     yone .                 na redzhisi¾ara a     na redzhisi¾ara zwo
               lwa n¾hesa lwa           kuambele/maambele.       maipfi wo tea         maipfi u a fusha.     -Munanguludzo wa       zwo ngo tea.          liana tsho¾he. - Ho
               kuambele/maambele.       -Munanguludzo wa         tshibveledzwa.        - Tshitaela, thounu   luambo ndi wa          -Ho »ala              »alesa vhukhakhi
               -Munanguludzo u sa       maipfi wo vanganywa      - Tshitaela, thounu   na redzhisi¾ara nga   fhasi.                 vhukhakhi, naho       na n»a»o, nahone a
               vhambedzwiho/wa          lwa vhusiki.             na redzhisi¾ara zwo   u angaredza zwi »i    - Tshitaela, thounu    zwo »i vhalululwa     hu vhonali vhu¾anzi
               n¾hesa wa maipfi, zwo    - Tshitaela, thounu na   tea ¾hoho ya          anana na ¾ho»ea       na redzhisi¾ara zwi    na u sedzuluswa       ha u vhalulula na u
                                                                                                                                    zwi¾uku.              sedzulusa.

  Vhuṋe ha khanḓiso iyi ho vhaledzwa                                                                                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
  Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                        3                                                     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                                     NSC – Memorandamu

               vhibva vhukuma.         redzhisi¾ara zwo tea     mafhungo.            dza ¾hoho ya          shaedza
               -Tshitaela, thounu na   ¾hoho ya mafhungo.       - Kanzhi a hu na     mafhungo.             ndunzhendunzhe.
               redzhisi¾ara zwo tea                             vhukhakhi nga        - Hu »i vha na        -Hu na vhukhakhi
               tsho¾he ¾hoho ya        -Hunzhi a hu na          murahu ha u          vhukhakhi vhu si      ho vhalaho naho ho
               mafhungo.               vhukhakhi nga murahu     vhalulula na u       gathi nga murahu      »i vha na u
               -A hu na vhukhakhi na   ha u sedzuluswa na u     sedzulusa.           ha u vhalulula na u   vhalulula na u
               vhuthihi nga murahu     vhalululwa ha                                 sedzulusa.            sedzulusa.
               ha u sedzuluswa na u    mushumo.
               vhalululwa ha
               mushumo.
                         4–5                    3½                       3                   2½                      2                     1½                   0–1

TSHIVHUMBEO    -Kubveledzelwe kwo      -Mafhungo o              -Vhunzhi ha          -Dzi¿we dza mbuno     -Vhunzhi ha             -Zwi re ngomu        -O liana na ¾hoho.
     (T)       faranaho/lunzhedze-     bveledzwa nga n»ila yo   zwidodombedzwa       na                    dzimbuno dzi hone.      zwi¿we a zwiho       - Mi¾ala, dziphara
 (MARAGA: 5)   aho kwa ¾hoho.          faranaho. Hu na          zwo bveledzwa.       zwododombedzwa        - Mi¾ala, dziphara      khagala, a zwo ngo   zwo vhilingana, a
               Vhudodombedzi vhu       ndunzhendunzhe.          - Mi¾ala, dziphara   zwo bveledzwa.        zwo khakhea             farana.              zwi tevhelelei.
               ¾okonyaho ha n¾hesa.    - Mi¾ala, dziphara zwi   zwo fha¾ea           - Mi¾ala, dziphara    fhedzi maanea a         - Mi¾ala, dziphara   -Vhulapfu ho
               -Mi¾ala, dziphara zwo   a tevhelelea nahone      zwavhu»i.            zwo »i khakhea        sala a tsha »i pfala.   zwi kha vhuimo ha    lapfesa/pfufhifhalesa
               fha¾wa lwa vhu¾ali.     zwo vangana.             - Vhulapfu ho tea.   hu¿we, fhedzi          -Vhulapfu ho           fhasi.               u fhirisa mpimo.
               -Vhulapfu/tshivhalo     -Vhulapfu ho tea.                             maanea a »i sala a    lapfesa/                - Vhulapfu ho
               tsha maipfi zwi elana                                                 tshi pfala.           pfufhifhalesa.          lapfesa/
               na ndaela dza ¾hoho.                                                  -Vhulapfu ho ¾o»ou                            pfufhifhalesa.
                                                                                     vha ho teaho.

  Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                       Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                       4                                                   DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                                  NSC – Memorandamu

KHETHEKAYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI (30)
   KHOUDU           Khoudu 7:            Khoudu 6:            Khoudu 5:             Khoudu 4:             Khoudu 3:            Khoudu 2:             Khoudu 1:
                  Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli vhu      Vhuswikeleli ho      Vhuswikeleli ha        U sa swikelela
                      n¾hesa                n¾ha                dziaho               fushaho             linganelaho             fhasi
                    80–100%               70–79%               60–69%                50–59%                40–49%               30–39%                  0–29%
                     14½–18                13–14               11–12½                 9–10½                 7½-8½                5½–7                    0–5

                 -N»ivho yo dziaho    -U na n»ivho         -U na n»ivho yo       -U na n»ivho i        -U na n»ivho yo      -U na n»ivho ya       -A hu na n»ivho ya
                 tsho¾he ya ¾ho»ea    yavhu»isa ya         dziaho ya ¾ho»ea      fushaho ya ¾ho»ea     linganelaho ya       fhasi ya ¾ho»ea dza   ¾ho»ea dza
                 dza tshibveledzwa.   ¾ho»ea dza           dza tshibveledzwa.    dza tshibveledzwa.    ¾ho»ea dza           tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
                 -U ¿wala lwo         tshibveledzwa.       -U ¿wala – u fara     -U ¿wala –o »i        tshibveledzwa.       Phindulo yawe kha     Phindulo ya
                 rombaho/vhibvaho.    -U ¿wala lwo         vhu¾ala, nahone u     bvanyana fhedzi       Vhu¾ala hawe kha     mushumo uyu i         mushumo uyu i
                 -U tshimbila kha     rombaho/vhibvaho     tou polika zwi¾uku    nga u angaredza       u fhindula           sumbedza hu na u      sumbedza u xedza
   ZWI RE        vhu¾ala hone-hone,   -U tshimbila kha     kha ¾hoho ya          ha xedzi zwine        mushumo uyu vhu      shaedza vhukuma.      tsho¾he vhu¾ala.
   NGOMU,        hu si na u bva kha   vhu¾ala hone-hone,   mafhungo.             ¾hoho ya amba lini.   sumba ho sekena.     -U ¿wala – u xedza    -U ¿wala - u liana
VHUPULANI NA     ¾hoho ya             hu si na u bva kha   -Hunzhi zwi re        -Zwi re ngomu na      -U ¿wala – u a       vhu¾ala, na zwi       na ¾hoho, zwi
TSHIVHUMBEO      mafhungo.            ¾hoho ya             ngomu na              mihumbulo zwo         xedza vhu¾ala, zwi   ambiwaho hu¿we a      ambwaho hunzhi a
    (NVT)        -Zwi re ngomu na     mafhungo.            mihumbulo zwo         farana nga n»ila i    ambiwaho zwa ita     zwi tsha pfala.       zwi tsha pfala. Zwi
 (MARAGA: 18)    mihumbulo zwo        -Zwi re ngomu na     farana, zwa           fushaho, zwi¿we       zwi tshi liana       -Zwi re ngomu na      re ngomu na
                 farana tsho¾he,      mihumbulo zwo        ¾an»avhudzwa,         zwa                   hu¿we.               mihumbulo zwo         mihumbulo a zwi
                 nahone zwo           ¾an»avhudzwa         nahone                zwidodombadzwa        -Zwi re ngomu na     liana,                elani,
                 ¾an»avhudzwa         zwavhu»isa,          zwidodombedzwa        zwi tikedza ¾hoho.    mihumbulo zwo        zwidodombedzwa        zwidodombedzwa
                 vhukuma,             zwidodombedzwa       zwinzhi zwi tikedza   -Vhu¾anzi ha u        farana lwo           zwi¾uku zwi           zwi¾uku¾uku zwi
                 zwidodombedzwa       zwo¾he zwi tikedza   ¾hoho.                pulana na/ kana       linganelaho,         tikedzaho ¾hoho.      tikedzaho ¾hoho.
                 zwo¾he zwi tikedza   ¾hoho.               -U pulana na /kana    mvetomveto zwo        zwi¿we zwa            -A zwo ngo lingana
                 ¾hoho ya             -U pulana na /kana   mvetomveto zwo        bveledza              zwidodombedzwa       kha Luambo lwa        -U pulana na /kana
                 mafhungo.            mvetomveto zwo       bveledza              tshibveledzwa tshi    zwi tikedza ¾hoho.   Hayani, naho ho »i    mvetomveto a zwi
                 -Hu na vhu¾anzi      bveledza             tshibveledzwa tshi    fushaho, tshi         -Vhu¾anzi ha u       vha na u pulana       swikeleli/
                 ha u pulana          tshibveledzwa tsho   kumedzeaho,           kumedzeaho.           pulana na/kana       /kana mvetotmveto.    zwiho/fushi na
                 na/kana              fha¾waho             tshavhu»i             -U shumisa            mvetomveto zwo       Tshibveledzwa a       kathihi.--
                 mvetomveto, zwa      zwavhu»i.            vhukuma.              muhumbulo u           bveledza             tsho ngo kumedzwa     Tshibveledzwa itshi
                 mbo bveledza         -O shumisa milayo    -O shumisa milayo     fushaho a tshi        tshibveledzwa tsho   zwavhu»i. ¹ho»ea      a tshi kumedzei.
                 tshibveledzwa tshi   yo teaho ya          yo teaho ya           shumisa ¾ho»ea dzo    linganelaho, tsho    dzo teaho dza         - A ho ngo
                 si na vhukhakhi na   tshivhumbeo nga      tshivhumbeo.          teaho dza             faranaho nahone      tshivhumbeo a dzo     shumiswa ¾ho»ea
                 luthihi, tshi        n»ila yone-yone.                           tshivhumbeo tsha      tshi kumedzeaho.     ngo shumiswa – hu     dzo teaho dza
                 kumedzeaho.                                                     tshibveledzwa.        -U na muhumbulo      na u shaedza          tshivhumbeo.
                 -Tshivhumbeo ndi                                                                      wo linganelaho wa    huhulu ha zwithu
                 tsho teaho lwa                                                                        ¾ho»ea dza           zwa ndeme.
                 tsho¾he.                                                                              tshivhumbeo tsha

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                         5                                                    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                                    NSC – Memorandamu

                                                                                                         tshibveledzwa
                                                                                                         fhedzi hu na u
                                                                                                         ¾ahedzwa ha
                                                                                                         zwithu zwa ndeme.
                       10–12                 8½–9½                  7½–8                  6–7                   5–5½                 4–4½                   0–3½

                 - U shumisa           -Tshibveledzwa        -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo
                 zwivhumbeo            tsho fha¾wa           fha¾ea lwo dziaho,    fha¾ea lu fushaho.    fha¾wa lwo tou        fha¾wa lwa fhasi      fha¾wa lwa fhasi
                 zwone-zwone zwa       zwavhu»i              u a vhalea.           Vhukhakhi vhu re      linganelaho. Hu na    nahone zwi a          nahone zwi kon»a
                 girama,nga n»ila      vhukuma, nahone       -N»ivho ya maipfi     hone a zwi khakhisi   vhukhakhi ho          kon»a u tevhelelea.   vhukuma u
                 yone,nahone zwo       nga n»ila yone.       yo tea ndivho, vha    nyelelo ya            vhalahonyana.         -N»ivho ya maipfi i   tevhelelea.
  LUAMBO,        fha¾wa lwa vhu¾ali    -N»ivho ya maipfi     ¾anganedzaho          mafhungo              -N»ivho ya maipfi i   ¾o»a u lulamiswa      -N»ivho ya maipfi i
TSHITAELA NA     vhukuma.              yo tea ndivho, vha    mafhungo na           -N»ivho ya maipfi i   fhasi nahone a ha     nahone a i tei        ¾o»a ndulamiso zwi
U SEDZULUSA      -N»ivho ya maipfi     ¾anganedzaho          nyimele.              a fusha zwi tshi      tei tsho¾he ndivho,   ndivho, vha           hone nahone a i tei
    (LTS)        yo tea tsho¾he        mafhungo na            -Tshitaela, thouni   kwama ndivho, vha     vha ¾anganedzaho      ¾anganedzaho          ndivho.
                 ndivho, vha           nyimele.              na redzhisi¾ara       ¾anganedzaho          mafhungo na           mafhungo na           -Tshitaela, ndivho
 (MARAGA: 12)    ¾anganedzaho           -Tshitaela, thouni   hunzhi zwo tea.       mafhungo na           nyimele.Tshitaela,    nyimele.              na vha
                 mafhungo na           na redzhisi¾ara zwo   -Hunzhi a hu na       nyimele.              redzhis¾ara na        -Tshitaela, thouni    ¾anganedzaho
                 nyimele. .            tea ¾ho»ea dza        vhukhakhi nga          -Tshitaela, thouni   thouni zwo tsa.       na redzhis¾ara a      mafhungo a zwi
                  -Tshitaela, n»ivho   mushumo.              murahu ha u           na redzhis¾ara zwo     -Hu na vhukhakhi     zwo ngo tea.          anani /tshimbilelani
                 na redzhisi¾ara zwo   -Hunzhi a hu na       vhalulula na u        tea lu fushaho.       ho vhalaho nga        -Ho »ala vhukhakhi    na ¾hoho ya
                 tea tsho¾he-          vhukhakhi nga         sedzululsa.           -Hu na vhukhakhi      murahu ha u           naho ho »i vha na     mafhungo.
                 tsho¾he.              murahu ha u           -Vhulapfu ho tea.     vhu si vhunzhi nga    vhalulula na u        u vhalulula na u      -Ho »alesa
                 -A hu na vhukhakhi    vhalulula na u                              murahu ha u           sedzulusa.            sedzulusa.            vhukhakhi na
                 na vhuthihi nga       sedzulusa.                                  vhalulula na u        -Vhulapfu ho          -Zwo lapfesa/         n»a»o nga murahu
                 murahu ha u           -Vhulapfu ho tea.                           sedzulusa.            lapfesa/              pfufhifhalesa.        ha u vhalulula na u
                 vhalulula na u                                                    -Vhulapfu ho ¾o»ou    pfufhifhalesa.                              sedzulusa.
                 sedzulusa.                                                        vha vhu teaho.                                                    -Vhulapfu – Zwo
                 -Vhulapfu ho tea.                                                                                                                   lapfesa/pfufhifhales
                                                                                                                                                     -a u fhirisa mpimo.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                         Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                         6                                                     DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                                    NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI (20)
   KHOUDU            Khoudu 7:              Khoudu 6:              Khoudu 5:             Khoudu 4:                Khoudu 3:               Khoudu 2:         Khoudu 1:
                   Vhuswikeleli ha        Vhuswikeleli ha        Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli vhu         Vhuswikeleli ho         Vhuswikeleli ha     U sa swikelela
                      n¾hesa                  n¾ha                   dziaho               fushaho                linganelaho                fhasi
                     80–100%                 70–79%                 60–69%                50–59%                   40–49%                  30–39%                 0–29%
                       10–12                 8½–9½                   7½–8                   6–7                     5–5½                    4–4½                   0–3½
                 -N»ivho yo dziaho      -N»ivho yavhu»isa      -N»ivho yo dziaho      -N»ivho i fushaho      -N»ivho yo linganelaho   -N»ivho ya fhasi ya   -A hu na n»ivho ya
                 tsho¾he ya ¾ho»ea      ya ¾ho»ea dza          ya ¾ho»ea dza          ya ¾ho»ea dza         ya ¾ho»ea dza             ¾ho»ea dza            ¾ho»ea dza
                 dza tshibveledzwa.     tshibveledzwa.         tshibveledzwa.         tshibveledzwa.        tshibveledzwa. –          tshibvumbedzwa.       tshibveledzwa.
                 -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana zwi¿we zwa    Phindulo i shaedza        Phindulo kha          -U shaedza n»ivho
                 ho angalalaho          ho angalalaho ha       zwaho kha nyimele      vhudzivha kha         vhu¾ala.                  mushumo uyu i         kha nyimele dzo
                 vhukuma ha             vhutsila ha u ¿wala.   dzo ¾an»avhuwaho       nyimele dzo           - U sumbedeza n»ivho      sumbedza vhu¾ala      ¾an»avhuwaho
   ZWI RE
                 vhutsila ha u ¿wala.   -Vhu¿wali ho           dza u ¿wala            ¾an»avhuwaho dza      ¾hukhu kha nyimele        vhusekene.             dza vhu¿wali.
   NGOMU,
                 -Vhu¿wali ho           rombaho/dziaho –       mishumo/zwibvele-      u ¿wala               dzo ¾an»avhuwaho dza      -U sumbedza           -U ¿wala – mugudi
VHUPULANI NA
                 rombaho/dziaho –       mugudi u fara          dzwa.                  mishumo/zwibveled-    vhu¿wali.                 n»ivho i shaedzaho    u liana na ¾hoho,
TSHIVHUMBEO
                 mugudi u fara          vhu¾ala hone, ha       -U ¿wala– mugudi u     zwa.                   -U ¿wala – mugudi u      kha nyimele dzo       ¾halutshedzo
    (NVT)
                 vhu¾ala hone-hone,     liani na ¾hoho ya      fara vhu¾ala hone,     -U ¿wala – mugudi     liana na ¾hoho,           ¾an»avhuwaho dza       hunzhi i a xela.
 (MARAGA: 12)
                 ha liani na ¾hoho.     mafhungo.              hu na u liana/xelana   u a xedza vhu¾ala     ¾halutshedzo ya polika    vhu¿wali.             -Zwi re ngomu na
                 -Zwi re ngomu na       -Zwi re ngomu na       zwi¾uku na ¾hoho.      fhedzi zwa si         hu¿we.                    -U ¿wala – mugudi     mihumbulo zwa
                 mihumbulo yawe         mihumbulo yawe         -Hunzhi zwi re         khakhise               -Zwi re ngomu na         u liana na ¾hoho,      tshibveledzwa a zwi
                 zwo farana tsho¾he,    zwo farana, zwa        ngomu na               ¾halutshedzo nga u     mihumbulo zwo farana     hu¿we ¾halutshedzo    yelani,zwidodombe-
                 zwo ¾an»avhudzwa       ¾andavhudzwa           mihumbulo zwo          angaredza.             lwo linganelaho,         ya polika.            dzwa
                 lwa n¾hesa, nahone     zwavhu»isa, nahone     farana, zwa            -Zwi re ngomu kha      zwinwe zwa               -Zwi re ngomu na      zwi¾uku¾uku zwi
                 zwidodombedzwa         zwidodombedzwa         ¾an»avhudzwa, na       tshibveledzwa na       zwidodombedzwa zwi       mihumbulo zwa         tikedzaho ¾hoho.
                 zwo¾he zwi tikedza     zwo¾he zwi tikedza     zwidodombedzwa         mihumbulo zwo          tikedza ¾hoho.           tshibveledzwa a       -U pulana/
                 ¾hoho.                 ¾hoho.                 zwinzhi zwi tikedza    farana lu fushaho,     -Vhu¾anzi ha u pulana    zwo ngo tou farana,   mvetomveto a zwi
                 -Vhu¾anzi ha u         -Vhu¾anzi ha u         ¾hoho.                 zwi¿we zwa             na u sedzulusa zwo       zwidodombedzwa        fushi.
                 pulana na/kana         pulana na/kana         -Hu na vhu¾anzi ha     zwidodombedzwa         bveledza tshibveledzwa   zwi¾uku zwi            Tshibveledzwa a
                 mvetomveto zwo         mvetomveto zwo         u pulana na u          zwi tikedza ¾hoho.     tsho linganelaho, tshi   tikedzaho ¾hoho.      tshi kumedzei/fushi.
                 bveledza               bveledza               sedzulusa zwo          -Vhu¾anzi ha u         kumedzeaho.              -A zwi tei Luambo     -Ho ngo shumisa
                 tshibveledzwa tshi     tshibveledzwa tsho     bveledzaho             pulana na sedzulusa    - U na muhumbulo wo      lwa Hayani, naho      milayo yo teaho ya
                 si na vhukhakhi na     fha¾waho zwavhu»i,     tshibveledzwa tshi     zwo bveledza           linganelaho wa ¾ho»ea    ho pulaniwa na/       tshivhumbeo.
                 luthihi, nahone tshi   tshi kumedzeaho.       kumedzeaho,            tshibveledzwa tshi     dza tshivhumbeo – hu     kana mvetomveto.
                 kumedzeaho.            -O shumisa milayo      tshavhu»i vhukuma.     fushaho, tshi          na hu¿we u shaedza.      Tshibveledzwa a
                 -O bveledza/¾ana       ya tshivhumbeo yo      -O shumisa milayo      kumedzeaho.                                     tsho ngo kumedzwa
                 tshivhumbeo tsha       teaho nga n»ila        yo teaho ya            -O shumisa                                      zwavhu»i.
                 ma¾hakheni             yavhu»i vhukuma.       tshivhumbeo.           muhumbulo u                                     - Ho ngo shumisa
                 vhukuma.                                                             fushaho wa ¾ho»ea                               milayo yo teaho ya
                                                                                      dza tshivhumbeo.                                tshivhumbeo.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                         Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                        7                                                    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                                                   NSC – Memorandamu

                        6½–8                     6                    5½                   4–4½                     3½                      2½–3                    0–2

                 -U shumisa             -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho    -Tshibveledzwa tsho       -Tshibveledzwa tsho    -Tshibveledzwa tsho
                 zwivhumbeo zwone-      fha¾wa zwavhu»i       fha¾wa zwavhu»i ,     fha¾wa lu fushaho.     fha¾wa lwo                fha¾wa nga n»ila i     fha¾wa nga n»ila ya
   LUAMBO,       zwone zwa luambo       vhukuma nahone        nahone tshi a         Vhukhakhi vhu re       linganelaho. Hu na        shaedzaho/ ya fhasi,   fhasi/i
TSHITAILA NA U   kha u ¿wala            nga n»ila yone-       vhalea.               hone a vhu khakhisi    vhukhakhi ho vhalaho.     nahone i a kon»a u     shaedzaho
  SEDZULUSA      tshibveledzwa ,        yone.                 -N»ivho ya maipfi     nyelelo ya             -N»ivho ya maipfi yo      tevhelelea.            vhukuma, nahone
     (LTS)       nahone zwo fha¾wa      -N»ivho ya maipfi     yo tea ndivho , vha   mafhungo.              shaedza nahone a i tei    -N»ivho ya maipfi i    zwi tou kon»a
  (MARAGA: 8)    nga vhutsila           yo tea vhukuma        ¾anganedzaho          -N»ivho ya maipfi      tsho¾he ndivho, vha       ¾o»a hu¿we u           tsho¾he u
                 vhuhulwane             ndivho, vha           mafhungo na           yo tea ndivho, vha     ¾anganedzaho              lulamiswa, nahone a    tevhelelea.
                 vhukuma                ¾anganedzaho          nyimele.              ¾anganedzaho           mafhungo na nyimele.      i tei ndivho, vha      -N»ivho ya maipfi i
                 -N»ivho ya maipfi      mafhungo na            -Tshitaila, thouni   mafhungo na             -Tshitaela, thouni na    ¾anganedzaho           ¾o»a u lulamiswa
                 yo tea tsho¾he         nyimele.              na redzhis¾ara        nyimele.               redzhis¾ara zwo tsela     mafhungo na            ho
                 ndivho, vha             -Tshitaela,thouni    hunzhi zwo tea.        -Tshitaela, thouni    fhasi.                    nyimele.                angalalaho
                 ¾anganedzaho           na redzhis¾ara zwo    -Tshibveledzwa a      na redzhis¾ara zwi a   -Tshibveledzwa tsho       -Tshitaela, thouni     vhukuma
                 mafhungo na            tea ndeme na          tshi na vhukhakhi     »i fusha.              faredza vhukhakhi ho      na redzhis¾ara a zwo    nahone a zwo ngo
                 nyimele.               ¾ho»ea dza            vhunzhi nga           -Tshibveledzwa tshi    vhalaho nga murahu ha     ngo tea.               tea ndivho na
                 -Tshitaila,thouni na   mushumo.              murahu ha u           »i vha na vhukhakhi    u pulana na u             -Tshibveledzwa tsho    khathihi.
                 redzhis¾ara zwo tea    -Tshibveledzwa        vhalulula na u        vhu si vhunzhi nga     sedzulusa.                »ala vhukhakhi,        -Tshitaela, thouni
                 tsho¾he.               hunzhi a hu na        sedzulusa.            murahu ha u pulana     -Vhulapfu – zwo           naho ho »ivha na u     na ridzhis¾ara a zwi
                 -Tshibveledzwa a       vhukhakhi nga         -Vhulapfu ho tea.     na u sedzulusa.        lapfesa/ pfufhifhalesa.   pulana /sedzulusa.      tshimbilelani na
                 tshi na vhukhakhi      murahu ha u pulana                          -Vhulapfu ho ¾o»ou                               -Vhulapfu – zwo        ¾hoho.
                 nga murahu ha u        na u sedzulusa.                             vha ho teaho.                                    lapfesa/                -Tshibveledzwa
                 pulana na u            -Vhulapfu ho tea.                                                                            pfufhifhalesa.         tsho »ala vhukhakhi
                 sedzulusa.                                                                                                                                 vhunzhisa,
                 -Vhulapfu ho tea.                                                                                                                           na n»a»o i re
                                                                                                                                                            khagala nga murahu
                                                                                                                                                            ha u pulana
                                                                                                                                                             na u sedzulusa.
                                                                                                                                                            -Vhulapfu – zwo
                                                                                                                                                            lapfesa/pfufhifhalesa

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           8             DBE/Luhuhi –¹hafamuhwe 2012
                                      NSC – Memorandamu

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI
1.1 Lwendo lwa tshikolo lune nda sa μo lu hangwa  Nganetshelo
                                                  Mbuletshedzo
                                                  U vhuisa muhumbulo
1.2 ¶uvha ¼e nda ¾anganedza ripoto yanga ya u     Nganetshelo
     phasela kha gireidi 12                       U vhuisa muhumbulo
1.3 Tshi¾ediamu tshe nda tshi vhona               Nganetshelo
                                                  Mbuletshedzo
                                                  U vhuisa muhumbulo
1.4 Vhu»i na vhuvhi ha tshi¾ereke tsha vhashumeli Diskhesivi
     vha muvhuso                                  U vhuisa muhumbulo

1.5 Zwine zwa nga itwa u ¾u¾ula dzangalelo ¼a u     Tsenguluso
     vhala kha vhaswa.                              Nganetshelo
                                                    U vhuisa muhumbulo

1.6 Ndi zwavhuμi u aluwa muthu a tshi tevhedza      Tsenguluso
    nμila ya Mudzimu/ A si zwavhuμi u aluwa         Nganetshelo
    muthu a tshi tevhedza nμila ya Mudzimu          Diskhesivi
1.7 Zwifanyiso     Mulingiwa a nga amba nga:        Nganetshelo
                   • Vhulimi na vhufuwi             Mbuletshedzo
                   • Tshithihi tshazwo (na          U vhuisa muhumbulo
                      zwi¿we zwi pfalaho)           Diskhesivi
1.8 Tshifanyiso    Mulingiwa a nga amba nga:        Nganetshelo
                   • Vhushai                        Mbuletshedzo
                   • Zwifha¾o zwa sialala (na       Diskhesivi
                      zwi¿we zwi pfalaho)           U vhuisa muhumbulo

KHA LUSHAKA LUºWE NA LUºWE LWA MAANEA LWE MUGUDI A LU
NANGA KHA HU DZHIELWE NZHELE ZWI TEVHELAHO:

(a)      NGANETSHELO
         • Mafhungo a tea u vha a kha tshifhinga tsho fhelaho.
         • Mvulatswinga i fanela u kokodza dzangalelo ¼a muvhali.
         • Mafhungo a tea u vha na mudzedze wo khwa¾haho.
         • Zwi re ngomu zwi tea u takadza/kunga muvhali.
         • Phara ya magumo i tea u vhewa nga nμila i songo μoweleaho lune ya
           takadza.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3           9           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                      NSC – Memorandamu

(b)      MBULETSHEDZO
         • Mu¿wali u tea sika tshifanyiso nga maipfi.
         • Maipfi na kuambele zwi nangiwa nga nzhele u itela u swikelela
           mbuyelo yo lavhelelwaho.
         • Figara dza muambo dzi nga shumiswa nga nμila ya mvelo.

(c)      U ¹A¹A KHANI
         • Mu¿wali u thoma maanea nga u amba kuvhonele kwa ¾hoho nga nμila
            ya ene mu½e nahone ya maanμa.
         • Mu¿wali u tea u μiimelela na u tikedza muhumbulo wawe o khwa¾ha.
         • Hu shumiswa luambo lu re na u nyanyula honeha lu si lwa vhuhali.
         • Magumo kha vhe a tendiseaho a sumbedze kuvhonele kwa mu¿wali.

(d)      MAANEA A DISIKHESIVI/ U ¹ATA HO LINGANYISWAHO
         • Mu¿wali u fanela u pfesesa na u kona sumbedza masia o¾he a fhungo ¼a
           u ¾a¾isana nga nμila ya u sa dzhia sia nahone e na nμivho ya mafhungo.

         •   U ¿wala hu fanela u vha havhuμi, ho humbuliwaho zwavhuμi nahone
             hu    sa dzhii sia, hu fanela u vha na mafhungo o fholaho, u humbulwa
             na u tikedzwa zwavhuμi.

         •   Thounu i tea u vha i songo nyanyuwaho nahone i tshi tendisea hu si na
             u μihudza.

         •   Mu¿wali a nga ½ea tsumbo ya kuvhonele kwawe magumoni a maanea
             awe, fhedzi hezwi zwi fanela u itwa kha magumo fhedzi.

(e)      MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO

         •   Maanea a khumbulo a dzhia sia.

         •   Vhuμipfi na u nyanyuwa zwi tamba tshipiμa tshihulwane.

         •   Tshipiμa tshi vhonalaho tsha maanea tshi nga vha tsha u ¾alusa.
             ¹haluso idzi dzi fanela u vha khagala nahone dza livhiswa kha u
             sikulula mihumbulo kana vhuμipfi ha mu¿wali kha muvhali.

         •   Mihumbulo/ ngelekanyo/vhuμipfi i zwine zwa bviswa zwi fanela u
             dzumbulula u fulufhedezea na u dzhenelela kha ene mu½e.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3          10           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                      NSC – Memorandamu

(f)      MAANEA A TSEDZULUSO

         •   Hu na ¾hoμea ya u pfesesa ¾hoho zwavhuμi.

         •   ¹hoμisiso yavhuμi ndi ya ndeme sa izwi mafhungo a tshi tea u
             tikedzwa nga mbuno.

         •   Ngauri muvhali a nga vha a si na u pfesesa ho khetheaho ha ¾hoho,
             mu¿wali u fanela u bvisela khagala maipfi ane a nga vha songo μowelea.

         •   Mihumbulo i fanela u dzudzanywa nga nμila ine ya pfala nahone ya
             bvisa muvhali kha zwi sa μihwi ya mu isa kha zwi μivheaho.

         •   Maanea a tsenguluso a anzela u ¿walwa kha tshifhinga tsha zwino.

                                           ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                    50

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI

         Tshivhumbeo:
         • ¶iresi mbili
             o   Ya mu¿wali ine ya μo vhinwa nga datumu.
             o   Ya mu¿walelwa ine ya rangelwa nga mu¾anganedzi
         • Theshano- hu songo ¿walwa tshiga tsha u vhala.
         • ¹hoho ya mafhungo.
         • Marangaphanμa.
         • Mutumbu.
         • Nyonesano.
         • Magumo – hu songo vha na zwiga zwa u vhala.
         • Kushumisele kwa luambo (Thounu na redzhisi¾ara).

2.2      NGANEAVHUTSHILO

         Tshivhumbeo:
         • Madzina a mufu
         • ¶uvha ¼a mabebo
         • Zwidodombedzwa zwa pfunzo
         • Zwe a itela lushaka
         • Vhathu vhe a sia
         • ¶uvha ¼a mbulungo.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa Luambo lwa Hayani (HL)/P3          11            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                      NSC – Memorandamu

2.3      MUVHIGO

         Tshivhumbeo:
         • ¹hoho
         • Marangaphanμa
         • Matshimbidzele
         • Mawanwa
         • Phendelo
         • Themendelo
         • Tsaino ya muvhigi
         • Tshiimo tsha muvhigi
         • ¶uvha/Datumu

2.4      ATHIKI·I YA MAGAZINI

         Tshivhumbeo:

         • ¹hoho
         • Madzina a mu¿wali
         • Marangaphanμa
         • Mutumbu
         • Magumo
         Athiki¼i i fanela u fhindula mbudziso dzi tevhelaho: nnyi?, mini?, ngafhi?,
         ngani na hani?

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                       30

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          12           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2012
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C:            ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI,
                             ZWA TSUMBEDZI NA ZWA MAFHUNGO

3.1      KHUNGEDZELO

         •   Tshikungedzelwa.
         •   Fhethu hune tsha vha hone.
         •   Zwidodombedzwa zwa vhu¾umani.
         •   Tshumelo i wanalaho.
         •   Milayo ya AIDA yo londiwa.

3.2      GARA¹A YA POSWO

         •   Dzina ¼a mu¿walelwa
         •   ¶iresi na datumu
         •   Mulaedza
         •   Dzina ¼a mu¿wali.

3.3      NDAELA

         Tshivhumbeo
         • ¹hoho ya mafhungo yo faredzaho dzina ¼a mutambo.
         • Zwishumiswa.
         • Kutambele nga u dodombedza na milayo hu na ndunzhendunzhe.

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:               20
                                                           MARAGAGU¹E:                 100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2012-memo/22dc7424-c606-48e1-84d0-d88fcbeba9f5) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2012-memo/a5f0c949-bee1-43e7-90f7-bd645eddecd5) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2012-memo/60558192-44e0-488c-a440-c5740897c49a) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2017-memo/4709be3f-3201-4988-b63c-c9dc2c3b8e38) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016-memo/9313e820-6ef2-4982-b888-05ee148ccf0d) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
