# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2014 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the Feb March 2014, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2014-memo/d25c460c-55e5-452d-b698-cfedcd7b872d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2014
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2014-memo/d25c460c-55e5-452d-b698-cfedcd7b872d)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2014 · tshivenda. Memorandum, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Feb March 2014](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2014/723c9d37-eac3-4784-afcf-92cbc7d8076f) — QP · 2014 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                          LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2014

                                  MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                         Memorandamu uyu u na masia¾ari a 12.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                      2                                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                 NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA (50)
 KHOUDU           Khoudu 7:            Khoudu 6:            Khoudu 5:            Khoudu 4:              Khoudu 3:              Khoudu 2:             Khoudu 1:
                Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ho      Vhuswikeleli vhu       Vhuswikeleli ho        Vhuswikeleli ha        U sa swikelela
                   n¾hesa                n¾ha                 dziaho              fushaho              linganelaho               fhasi              0–29%
                  80–100%               70–79%               60–69%               50–59%                 40–49%                 30–39%
                     24–30               21–23½               18–20½                15–17½                 12–14½                 9–11½                  0–8½

               -Zwi re ngomu ndi    -Zwi re ngomu ndi    -Zwi re ngomu ndi     -Zwi re ngomu ndi     - Zwi re ngomu         -Zwi re ngomu         - Zwi re ngomu a
               zwa ma¾hakheni,      zwa ma¾hakheni       zwi pfalaho, zwo µi   zwo teaho, nahone     zwo µi linganela sa    zwi¿we a zwiho        zwo ngo lulama na
   ZWI RE      nahone zwa vhusiki   nahone ndi zwa       farana.               zwo farana lwo        zwenezwo, hu na        khagala, a zwo ngo    luthihi, a zwo ngo
 NGOMU NA      ha n¾hesa.           vhusiki ha n¾ha.     -Mihumbulo ndi i      linganelaho.          mavhaka a xedzaho      farana.               lunzhedzana.
 VHUPULANI     -Mihumbulo i a       -Mihumbulo ndi ya    takadzaho, i a        -Mihumbulo i          vhu¾umani.             -Mihumbulo yo         -Mihumbulo yo
    (NV)       ¾okonya nahone yo    n¾ha nahone i a      tendisea.             takadzaho i re na     -Mihumbulo kanzhi      sekena, hunzhi i      ¾apanyedzwa, yo
(MARAGA: 30)   vhibva.              takadza.             - U pulana na/kana    vhusiki vhu           ndi yo teaho, fhedzi   sokou dovholola.      sokou dovhololwa.
               -U pulana na/kana    -U pulana na/kana    mvetomveto zwo        fushaho.              vhusiki ho             -A zwo ngo            - U pulana na/kana
               mvetomveto zwo       mvetomveto zwo       bveledza maanea       - U pulana na/kana    ¾ahedzwa.              swikelela u vha kha   mvetomveto a zwi
               bveledza maanea a    bveledza maanea o    avhuµi, a             mvetomveto zwo        - U pulana na/kana     Luambo lwa            fushi, kana a zwi
               si na vhukhakhi na   lundwaho tshidele,   kumedzeaho.           bveledza maanea a     mvetomveto zwo         Hayani, naho zwo      ho.
               khathihi, a          nahone a                                   fushaho, nahone a     bveledza maanea a      µi pulanwa/hu na      -Maanea aya ha
               kumedzeaho.          kumedzeaho.                                kumedzeaho.           ndinganelo, o          mvetomveto.           ½ekedzei/kumedzei.
                                                                                                     lunzhedzeaho lwo       -Maanea ha ngo
                                                                                                     linganelaho nahone     bveledzwa nga nµila
                                                                                                     a kumedzeaho.          i kumedzeaho.
                     12–15              10½–11½                 9–10                 7½–8½                    6–7                  4½–5½                 0–4

               -U sumbedza          - U sumbedza         -Hu na vhu¾anzi ha    -Hu¿we u vhonala      -Vhudzivha ha          -Luambo na zwiga      -Luambo na zwiga
  LUAMBO,      vhudzivha ho         vhudzivha ho         vhudzivha ha          ha vhudzivha ha       luambo ho sekena.      zwa u vhala zwo       zwa u vhala zwo
TSHITAILA NA   goµombelaho ha       dziaho ha ndeme ya   luambo.               luambo zwi hone.      -Luambo a lwo ngo      khakhea.              khakhea tsho¾he.
U SEDZULUSA    ndeme ya luambo.     luambo.              - Luambo na zwiga     -Luambo ndi lwa       vhibva, na zwiga       -Munanguludzo wa      -Munanguludzo wa
    (LTS)      -Luambo, zwiga zwa   -Luambo, zwiga zwa   zwa u vhala hunzhi    misi, zwiga zwo       zwa u vhala hu¿we      maipfi wo             maipfi a wo ngo tea
(MARAGA: 15)   u vhala zwo          u vhala zwo          a zwi na vhukhakhi.   shumiswa lu           a zwo ngo              shaedzwa.             na luthihi.
               shumiswa zwone-      shumiswa hu si na    - Munanguludzo wa     fushaho.              shumiswa nga nµila     - Tshitaela, thounu   -Tshitaela, thounu
               zwone.               vhukhakhi, u kona    maipfi wo tea         - Munanguludzo wa     yone.                  na redzhisi¾ara a     na redzhisi¾ara zwo
               -U shumisa luambo    u shumisa luambo     tshibveledzwa.        maipfi u a fusha.     -Munanguludzo wa       zwo ngo tea.          liana tsho¾he.
               lwa n¾hesa lwa       lwa kuambele/        - Tshitaela, thounu   - Tshitaela, thounu   luambo ndi wa          -Ho µala              -Ho µalesa
               kuambele/            maambele.            na redzhisi¾ara zwo   na redzhisi¾ara nga   fhasi.                 vhukhakhi, naho       vhukhakhi na
               maambele.            -Munanguludzo wa     tea ¾hoho ya          u angaredza zwi µi    - Tshitaela, thounu    zwo µi vhalululwa     nµaµo,nahone a hu
               -Munanguludzo u      maipfi wo            mafhungo.             anana na ¾hoµea.      na redzhisi¾ara zwi    na u sedzuluswa       vhonali vhu¾anzi ha

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhela

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                       3                                                       DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                  NSC – Memorandamu

                sa vhambedzwiho/      vanganywa lwa         - Kanzhi a hu na     dza ¾hoho ya          shaedza                Zwi¾uku.                u vhalulula na u
                wa n¾hesa wa          vhusiki.              vhukhakhi nga        mafhungo.             ndunzhendunzhe.                                sedzulusa.
                maipfi, zwo vhibva    - Tshitaela, thounu   murahu ha u          - Hu µi vha na        -Hu na vhukhakhi
                vhukuma.              na redzhisi¾ara zwo   vhalulula na u       vhukhakhi vhu si      ho vhalaho naho ho
                -Tshitaela, thounu    tea ¾hoho ya          sedzulusa.           gathi nga murahu      µi vha na u
                na redzhisi¾ara zwo   mafhungo.                                  ha u vhalulula na u   vhalulula na u
                tea tsho¾he ¾hoho     -Hunzhi a hu na                            sedzulusa.            sedzulusa.
                ya mafhungo.          vhukhakhi nga
                -A hu na vhukhakhi    murahu ha u
                na vhuthihi nga       sedzuluswa na u
                murahu ha u           vhalululwa ha
                sedzuluswa na u       mushumo.
                vhalululwa ha
                mushumo.
                         4–5                  3½                     3                   2½                     2                     1½                      0–1

TSHIVHUMBEO     -Kubveledzelwe        -Mafhungo o           -Vhunzhi ha          -Dzi¿we dza mbuno     -Vhunzhi ha            -Zwi re ngomu           -O liana na ¾hoho.
     (T)        kwo                   bveledzwa nga n»ila   zwidodombedzwa       na                    dzimbuno dzi hone.     zwi¿we a zwiho          - Mi¾ala, dziphara
 (MARAGA: 5)    faranaho/lunzhe-      yo faranaho. Hu na    zwo bveledzwa.       zwidodombedzwa        - Mi¾ala, dziphara     khagala, a zwo ngo      zwo vhilingana, a
                dzeaho kwa ¾hoho.     ndunzhendunzhe.       - Mi¾ala, dziphara   zwo bveledzwa.        zwo khakhea fhedzi     farana.                 zwi tevhelelei.
                -Vhudodombedzi        - Mi¾ala, dziphara    zwo fha¾ea           - Mi¾ala, dziphara    maanea a sala a tsha   - Mi¾ala, dziphara      -Vhulapfu ho
                vhu ¾okonyaho ha      zwi a tevhelelea      zwavhuµi.            zwo µi khakhea        µi pfala.              zwi kha vhuimo ha       lapfesa/pfufhifhalesa
                n¾hesa.               nahone zwo            - Vhulapfu ho tea.   hu¿we, fhedzi          -Vhulapfu ho          fhasi.                  u fhirisa mpimo.
                -Mi¾ala, dziphara     vangana.                                   maanea a µi sala a    lapfesa/               - Vhulapfu ho
                zwo fha¾wa lwa        -Vhulapfu ho tea.                          tshi pfala.           pfufhifhalesa.         lapfesa/
                vhu¾ali.                                                         -Vhulapfu ho ¾oµou                           pfufhifhalesa.
                -Vhulapfu/tshivhalo                                              vha ho teaho.
                tsha maipfi zwi
                elana na ndaela dza
                ¾hoho.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                       4                                                       DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                  NSC – Memorandamu

KHETHEKAYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI (30)
   KHOUDU           Khoudu 7:            Khoudu 6:            Khoudu 5:             Khoudu 4:             Khoudu 3:            Khoudu 2:             Khoudu 1:
                  Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli vhu      Vhuswikeleli ho      Vhuswikeleli ha        U sa swikelela
                      n¾hesa                n¾ha                dziaho               fushaho             linganelaho             fhasi
                    80–100%               70–79%               60–69%                50–59%                40–49%               30–39%                  0–29%
                     14½–18                13–14               11–12½                 9–10½                 7½–8½                5½–7                    0–5

                 -Nµivho yo dziaho    -U na nµivho ya      -U na nµivho yo       -U na nµivho i        -U na nµivho yo      -U na nµivho ya       -A hu na nµivho ya
                 tsho¾he ya ¾hoµea    vhuµisa ya ¾hoµea    dziaho ya ¾hoµea      fushaho ya ¾hoµea     linganelaho ya       fhasi ya ¾hoµea dza   ¾hoµea dza
                 dza tshibveledzwa.   dza tshibveledzwa.   dza tshibveledzwa.    dza tshibveledzwa.    ¾hoµea dza           tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
                 -U ¿wala lwo         -U ¿wala lwo         -U ¿wala – u fara     -U ¿wala – o µi       tshibveledzwa.       -Phindulo yawe kha    -Phindulo ya
                 rombaho/vhibvaho.    rombaho/vhibvaho     vhu¾ala, nahone u     bvanyana fhedzi       -Vhu¾ala hawe kha    mushumo uyu i         mushumo uyu i
                 -U tshimbila kha     -U tshimbila kha     tou polika zwi¾uku    nga u angaredza       u fhindula           sumbedza hu na u      sumbedza u xedza
   ZWI RE        vhu¾ala hone-hone,   vhu¾ala hone-hone,   kha ¾hoho ya          ha xedzi zwine        mushumo uyu vhu      shaedza vhukuma.      tshohe vhu¾ala.
   NGOMU,        hu si na u bva kha   hu si na u bva kha   mafhungo.             ¾hoho ya amba lini.   sumba ho sekena.     -U ¿wala – u xedza    -U ¿wala – u liana
VHUPULANI NA     ¾hoho ya             ¾hoho ya             -Hunzhi zwi re        -Zwi re ngomu na      -U ¿wala – u a       vhu¾ala, na zwi       na ¾hoho, zwi
TSHIVHUMBEO      mafhungo.            mafhungo.            ngomu na              mihumbulo zwo         xedza vhu¾ala, zwi   ambiwaho hu¿we a      ambwaho hunzhi a
    (NVT)        -Zwi re ngomu na     -Zwi re ngomu na     mihumbulo zwo         farana nga nµila i    ambiwaho zwa ita     zwi tsha pfala.       zwi tsha pfala. Zwi
 (MARAGA: 18)    mihumbulo zwo        mihumbulo zwo        farana, zwa           fushaho, zwi¿we       zwi tshi liana       -Zwi re ngomu na      re ngomu na
                 farana tsho¾he,      ¾anµavhudzwa         ¾anµavhudzwa,         zwa                   hu¿we.               mihumbulo zwo         mihumbulo a zwi
                 nahone zwo           zwavhuµisa,          nahone                zwidodombadzwa        -Zwi re ngomu na     liana,                elani,
                 ¾anµavhudzwa         zwidodombedzwa       zwidodombedzwa        zwi tikedza ¾hoho.    mihumbulo zwo        zwidodombedzwa        zwidodombedzwa
                 vhukuma,             zwo¾he zwi tikedza   zwinzhi zwi tikedza   -Vhu¾anzi ha u        farana lwo           zwi¾uku zwi           zwi¾uku¾uku zwi
                 zwidodombedzwa       ¾hoho.               ¾hoho.                pulana na/kana        linganelaho,         tikedzaho ¾hoho.      tikedzaho ¾hoho.
                 zwo¾he zwi tikedza   -U pulana na/kana    -U pulana na/kana     mvetomveto zwo        zwi¿we zwa            -A zwo ngo lingana   -U pulana na/kana
                 ¾hoho ya             mvetomveto zwo       mvetomveto zwo        bveledza              zwidodombedzwa       kha Luambo lwa        mvetomveto a zwi
                 mafhungo.            bveledza             bveledza              tshibveledzwa tshi    zwi tikedza ¾hoho.   Hayani, naho ho µi    swikeleli/zwiho/
                 -Hu na vhu¾anzi      tshibveledzwa tsho   tshibveledzwa tshi    fushaho, tshi         -Vhu¾anzi ha u       vha na u pulana/      fushi na kathihi.
                 ha u pulana          fha¾waho zwavhuḓi.   kumedzeaho,           kumedzeaho.           pulana na/kana       kana mvetomveto.      -Tshibveledzwa
                 na/kana              -O shumisa milayo    tshavhuµi             -U shumisa            mvetomveto zwo       -Tshibveledzwa a      itshi a tshi
                 mvetomveto, zwa      yo teaho ya          vhukuma.              muhumbulo u           bveledza             tsho ngo kumedzwa     kumedzei.
                 mbo bveledza         tshivhumbeo nga      -O shumisa milayo     fushaho a tshi        tshibveledzwa tsho   zwavhuµi. ¾hoµea      - A ho ngo
                 tshibveledzwa tshi   nµila yone-yone.     yo teaho ya           shumisa ¾hoµea        linganelaho, tsho    dzo teaho dza         shumiswa ¾hoµea
                 si na vhukhakhi na                        tshivhumbeo.          dzo teaho dza         faranaho nahone      tshivhumbeo a dzo     dzo teaho dza
                 luthihi, tshi                                                   tshivhumbeo tsha      tshi kumedzeaho.     ngo shumiswa – hu     tshivhumbeo.
                 kumedzeaho.                                                     tshibveledzwa.        -U na muhumbulo      na u shaedza
                 -Tshivhumbeo ndi                                                                      wo linganelaho wa    huhulu ha zwithu
                 tsho teaho lwa                                                                        ¾hoµea dza           zwa ndeme.
                 tsho¾he.                                                                              tshivhumbeo tsha

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                          5                                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                     NSC – Memorandamu

                                                                                                          tshibveledzwa
                                                                                                          fhedzi hu na u
                                                                                                          ¾ahedzwa ha
                                                                                                          zwithu zwa ndeme.
                       10–12                  8½–9½                  7½–8                  6–7                   5–5½                 4–4½                  0–3½

                 - U shumisa            -Tshibveledzwa        -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo
                 zwivhumbeo             tsho fha¾wa           fha¾ea lwo dziaho,    fha¾ea lu fushaho.    fha¾wa lwo tou        fha¾wa lwa fhasi      fha¾wa lwa fhasi
                 zwone-zwone zwa        zwavhuµi              u a vhalea.           Vhukhakhi vhu re      linganelaho. Hu na    nahone zwi a          nahone zwi a
                 girama, nga nµila      vhukuma, nahone       -Nµivho ya maipfi     hone a zwi khakhisi   vhukhakhi ho          konµa u tevhelelea.   konµa vhukuma u
                 yone, nahone zwo       nga nµila yone.       yo tea ndivho, vha    nyelelo ya            vhalahonyana.         -Nµivho ya maipfi i   tevhelelea.
  LUAMBO,        fha¾wa lwa vhu¾ali     -Nµivho ya maipfi     ¾anganedzaho          mafhungo.             -Nµivho ya maipfi i   ¾oµa u lulamiswa      -Nµivho ya maipfi i
TSHITAELA NA     vhukuma.               yo tea ndivho, vha    mafhungo na           -Nµivho ya maipfi i   fhasi nahone a ha     nahone a i tei        ¾oµa ndulamiso zwi
U SEDZULUSA      -Nµivho ya maipfi      ¾anganedzaho          nyimele.              a fusha zwi tshi      tei tsho¾he ndivho,   ndivho, vha           hone nahone a i tei
    (LTS)        yo tea tsho¾he         mafhungo na            -Tshitaela, thouni   kwama ndivho, vha     vha ¾anganedzaho      ¾anganedzaho          ndivho.
                 ndivho, vha            nyimele.              na redzhisi¾ara       ¾anganedzaho          mafhungo na           mafhungo na           -Tshitaela, ndivho
 (MARAGA: 12)    ¾anganedzaho            -Tshitaela, thouni   hunzhi zwo tea.       mafhungo na           nyimele.              nyimele.              na vha
                 mafhungo na            na redzhisi¾ara zwo   -Hunzhi a hu na       nyimele.              -Tshitaela,           -Tshitaela, thouni    ¾anganedzaho
                 nyimele.               tea ¾hoµea dza        vhukhakhi nga          -Tshitaela, thouni   redzhisi¾ara na       na redzhisi¾ara a     mafhungo a zwi
                  -Tshitaela, nµivho    mushumo.              murahu ha u           na redzhisi¾ara zwo   thouni zwo tea.       zwo ngo tea.          anani/tshimbilelani
                 na redzhisi¾ara zwo    -Hunzhi a hu na       vhalulula na u        tea lu fushaho.        -Hu na vhukhakhi     -Ho µala vhukhakhi    na ¾hoho ya
                 tea tsho¾he-tsho¾he.   vhukhakhi nga         sedzulusa.            -Hu na vhukhakhi      ho vhalaho nga        naho ho µi vha na     mafhungo.
                 -A hu na vhukhakhi     murahu ha u           -Vhulapfu ho tea.     vhu si vhunzhi nga    murahu ha u           u vhalulula na u      -Ho µalesa
                 na vhuthihi nga        vhalulula na u                              murahu ha u           vhalulula na u        sedzulusa.            vhukhakhi na
                 murahu ha u            sedzulusa.                                  vhalulula na u        sedzulusa.            -Zwo lapfesa/         nµaµo nga murahu
                 vhalulula na u         -Vhulapfu ho tea.                           sedzulusa.            -Vhulapfu ho          pfufhifhalesa.        ha u vhalulula na u
                 sedzulusa.                                                         -Vhulapfu ho ¾oµou    lapfesa/                                    sedzulusa.
                 -Vhulapfu ho tea.                                                  vha vhu teaho.        pfufhifhalesa.                              -Vhulapfu – Zwo
                                                                                                                                                      lapfesa/
                                                                                                                                                      pfufhifhalesa u
                                                                                                                                                      fhirisa mpimo.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                          6                                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                     NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI (20)
  KHOUDU            Khoudu 7:               Khoudu 6:              Khoudu 5:             Khoudu 4:               Khoudu 3:             Khoudu 2:          Khoudu 1:
                  Vhuswikeleli ha         Vhuswikeleli ha        Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli vhu        Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli ha      U sa swikelela
                     n¾hesa                   n¾ha                   dziaho               fushaho               linganelaho              fhasi
                    80–100%                  70–79%                 60–69%                50–59%                  40–49%                30–39%                  0–29%
                        10–12                  8½–9½                   7½–8                   6–7                    5–5½                  4–4½                  0–3½

                 -Nµivho yo dziaho       -Nµivho ya vhuµisa     -Nµivho yo dziaho      -Nµivho i fushaho      -Nµivho yo            -Nµivho ya fhasi ya   -A hu na nµivho ya
                 tsho¾he ya ¾hoµea       ya ¾hoµea dza          ya ¾hoµea dza          ya ¾hoµea dza         linganelaho ya         ¾hoµea dza            ¾hoµea dza
                 dza tshibveledzwa.      tshibveledzwa.         tshibveledzwa.         tshibveledzwa.        ¾hoµea dza             tshibvumbedzwa.       tshibveledzwa.
                 -U ¾ana vhudzivha       -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana zwi¿we zwa    tshibveledzwa.         Phindulo kha          -U shaedza nµivho
                 ho angalalaho           ho angalalaho ha       zwaho kha nyimele      vhudzivha kha         Phindulo i shaedza     mushumo uyu i         kha nyimele dzo
   ZWI RE        vhukuma ha              vhutsila ha u ¿wala.   dzo ¾anµavhuwaho       nyimele dzo           vhu¾ala.               sumbedza vhu¾ala      ¾anµavhuwaho
   NGOMU,        vhutsila ha u ¿wala.    -Vhu½wali ho           dza u ¿wala            ¾anµavhuwaho dza      - U sumbedeza          vhusekene.             dza vhu¿wali.
VHUPULANI NA     -Vhu¿wali ho            rombaho/dziaho –       mishumo/               u ¿wala mishumo/      nµivho ¾hukhu kha      -U sumbedza           -U ¿wala – mugudi
TSHIVHUMBEO      rombaho/dziaho –        mugudi u fara          zwibveledzwa.          zwibveledzwa.         nyimele dzo            nµivho i shaedzaho    u liana na ¾hoho,
    (NVT)        mugudi u fara           vhu¾ala hone, ha       -U ¿wala – mugudi      -U ¿wala – mugudi     ¾anµavhuwaho dza       kha nyimele dzo       ¾halutshedzo
 (MARAGA: 12)    vhu¾ala hone-hone,      liani na ¾hoho ya      u fara vhu¾ala hone,   u a xedza vhu¾ala     vhu¿wali.              ¾anµavhuwaho dza       hunzhi i a xela.
                 ha liani na ¾hoho.      mafhungo.              hu na u liana/xelana   fhedzi zwa si          -U ¿wala – mugudi     vhu¿wali.             -Zwi re ngomu na
                 -Zwi re ngomu na        -Zwi re ngomu na       zwi¾uku na ¾hoho.      khakhise              u liana na ¾hoho,      -U ¿wala – mugudi     mihumbulo zwa
                 mihumbulo yawe          mihumbulo yawe         -Hunzhi zwi re         ¾halutshedzo nga u    ¾halutshedzo ya        u liana na ¾hoho,      tshibveledzwa a zwi
                 zwo farana tsho¾he,     zwo farana, zwa        ngomu na               angaredza.            polika hu¿we.          hu¿we ¾halutshedzo    yelani,
                 zwo ¾anµavhudzwa        ¾andavhudzwa           mihumbulo zwo          -Zwi re ngomu kha      -Zwi re ngomu na      ya polika.            zwidodombedzwa
                 lwa n¾hesa, nahone      zwavhuµisa, nahone     farana, zwa            tshibveledzwa na       mihumbulo zwo         -Zwi re ngomu na      zwi¾uku¾uku zwi
                 zwidodombedzwa          zwidodombedzwa         ¾anµavhudzwa, na       mihumbulo zwo          farana lwo            mihumbulo zwa         tikedzaho ¾hoho.
                 zwo¾he zwi tikedza      zwo¾he zwi tikedza     zwidodombedzwa         farana lu fushaho,     linganelaho, zwinwe   tshibveledzwa a zwo   -U pulana/
                 ¾hoho.                  ¾hoho.                 zwinzhi zwi tikedza    zwi¿we zwa             zwa                   ngo tou farana,       mvetomveto a zwi
                 -Vhu¾anzi ha u          -Vhu¾anzi ha u         ¾hoho.                 zwidodombedzwa         zwidodombedzwa        zwidodombedzwa        fushi.
                 pulana na/kana          pulana na/kana         -Hu na vhu¾anzi ha     zwi tikedza ¾hoho.     zwi tikedza ¾hoho.    zwi¾uku zwi            Tshibveledzwa a
                 mvetomveto zwo          mvetomveto zwo         u pulana na u          -Vhu¾anzi ha u         -Vhu¾anzi ha u        tikedzaho ¾hoho.      tshi kumedzei/fushi.
                 bveledza                bveledza               sedzulusa zwo          pulana na sedzulusa    pulana na u           -A zwi tei Luambo     -Ho ngo shumisa
                 tshibveledzwa tshi si   tshibveledzwa tsho     bveledzaho             zwo bveledza           sedzulusa zwo         lwa Hayani, naho      milayo yo teaho ya
                 na vhukhakhi na         fha¾waho zwavhuµi,     tshibveledzwa tshi     tshibveledzwa tshi     bveledza              ho pulaniwa na/       tshivhumbeo.
                 luthihi, nahone tshi    tshi kumedzeaho.       kumedzeaho,            fushaho, tshi          tshibveledzwa tsho    kana mvetomveto.
                 kumedzeaho.             -O shumisa milayo      tshavhuµi vhukuma.     kumedzeaho.            linganelaho, tshi     Tshibveledzwa a
                 -O bveledza/¾ana        ya tshivhumbeo yo      -O shumisa milayo      -O shumisa             kumedzeaho.           tsho ngo kumedzwa
                 tshivhumbeo tsha        teaho nga nµila        yo teaho ya            muhumbulo u            - U na muhumbulo      zwavhuµi.
                 ma¾hakheni              yavhuḓi vhukuma.       tshivhumbeo.           fushaho wa ¾hoḓea      wo linganelaho wa     - Ho ngo shumisa

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                        7                                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                                                   NSC – Memorandamu

                 vhukuma.                                                           dza tshivhumbeo.        ¾hoµea dza            milayo yo teaho ya
                                                                                                            tshivhumbeo – hu      tshivhumbeo.
                                                                                                            na huṅwe u shaedza.
                        6½–8                     6                    5½                   4–4½                     3½                   2½–3                   0–2

                 -U shumisa             -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho     -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho
                 zwivhumbeo zwone-      fha¾wa zwavhuµi       fha¾wa zwavhuḓi,      fha¾wa lu fushaho.      fha¾wa lwo            fha¾wa nga nµila i    fha¾wa nga nµila ya
   LUAMBO,       zwone zwa luambo       vhukuma nahone        nahone tshi a         Vhukhakhi vhu re        linganelaho. Hu na    shaedzaho/ya fhasi,   fhasi/i shaedzaho
TSHITAILA NA U   kha u ¿wala            nga nµila yone-       vhalea.               hone a vhu khakhisi     vhukhakhi ho          nahone i a konḓa u    vhukuma, nahone
  SEDZULUSA      tshibveledzwa,         yone.                 -Nµivho ya maipfi     nyelelo ya              vhalaho.              tevhelelea.           zwi tou konḓa
     (LTS)       nahone zwo fha¾wa      -Nµivho ya maipfi     yo tea ndivho, vha    mafhungo.               -Nµivho ya maipfi     -Nµivho ya maipfi i   tsho¾he u
  (MARAGA: 8)    nga vhutsila           yo tea vhukuma        ¾anganedzaho          -Nµivho ya maipfi       yo shaedza nahone     ¾oµa hu¿we u          tevhelelea.
                 vhuhulwane             ndivho, vha           mafhungo na           yo tea ndivho, vha      a i tei tshoṱhe       lulamiswa, nahone a   -Nµivho ya maipfi i
                 vhukuma.               ¾anganedzaho          nyimele.              ¾anganedzaho            ndivho, vha           i tei ndivho, vha     ¾oµa u lulamiswa
                 -Nµivho ya maipfi      mafhungo na            -Tshitaila, thouni   mafhungo na             ¾anganedzaho          ¾anganedzaho          ho angalalaho
                 yo tea tsho¾he         nyimele.              na redzhisi¾ara       nyimele.                mafhungo na           mafhungo na           vhukuma nahone a
                 ndivho, vha             -Tshitaela, thouni   hunzhi zwo tea.        -Tshitaela, thouni     nyimele.              nyimele.              zwo ngo tea ndivho
                 ¾anganedzaho           na redzhisi¾ara zwo   -Tshibveledzwa a      na redzhisi¾ara zwi a    -Tshitaela, thouni   -Tshitaela, thouni    na khathihi.
                 mafhungo na            tea ndeme na          tshi na vhukhakhi     µi fusha.               na redzhisi¾ara zwo   na redzhisi¾ara a     -Tshitaela, thouni
                 nyimele.               ¾hoµea dza            vhunzhi nga           -Tshibveledzwa tshi     tsela fhasi.          zwo ngo tea.          na redzhisi¾ara a zwi
                 -Tshitaila,thouni na   mushumo.              murahu ha u           µi vha na vhukhakhi     -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho    tshimbilelani na
                 redzhisi¾ara zwo tea   -Tshibveledzwa        vhalulula na u        vhu si vhunzhi nga      faredza vhukhakhi     µala vhukhakhi,       ¾hoho.
                 tsho¾he.               hunzhi a hu na        sedzulusa.            murahu ha u pulana      ho vhalaho nga        naho ho µi vha na u    -Tshibveledzwa
                 -Tshibveledzwa a       vhukhakhi nga         -Vhulapfu ho tea.     na u sedzulusa.         murahu ha u pulana    pulana/sedzulusa.     tsho µala vhukhakhi
                 tshi na vhukhakhi      murahu ha u pulana                          -Vhulapfu ho ¾oµou      na u sedzulusa.       -Vhulapfu – zwo       vhunzhisa, na
                 nga murahu ha u        na u sedzulusa.                             vha ho teaho.           -Vhulapfu – zwo       lapfesa/              nµaµo i re khagala
                 pulana na u            -Vhulapfu ho tea.                                                   lapfesa/              pfufhifhalesa.        nga murahu ha u
                 sedzulusa.                                                                                 pfufhifhalesa.                              pulana na u
                 -Vhulapfu ho tea.                                                                                                                      sedzulusa.
                                                                                                                                                        -Vhulapfu – zwo
                                                                                                                                                        lapfesa/
                                                                                                                                                        pfufhifhalesa.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                          Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3           8           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                      NSC – Memorandamu

ADENDAMU/MEMORANDAMU

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

1.1 'Makhulu ro takala navho - mi¿waha ya 100!'   Nganetshelo
                                                  Mbuletshedzo
                                                  U vhuisa muhumbulo
1.2 Lufherani lwa u lindela dokotela.             Mbuletshedzo
                                                  Nganetshelo
                                                  U vhuisa muhumbulo
1.3 Mufumakadzi tshawe ndi u bika. Kha ¼e½e¼i ¼a U ¾a¾a khani
     demokirasi? (Ni nga ima na, kana na hanedza  Nganetshelo
     muhumbulo uyu).                              Tsenguluso
1.4 Zwi lugiswa nga zwi¾ereke, zwa tshinyiwa nga Diskhesivi
    zwi¾ereke.                                    U vhuisa muhumbulo
                                                  Nganetshelo
1.5 Pfunzo ndi dzilafho, vhana kha vha karuswe.   Tsenguluso
                                                  Nganetshelo
                                                  Diskhesivi
1.6 ºwalani maanea ane a fhela nga u ri: '... ndo Nganetshelo
     tou nṱhu, nde fuke.'                         Mbuletshedzo
                                                  U vhuisa mihumbulo
1.7.1 Tshifanyiso Mulingiwa a nga amba nga:       Nganetshelo
                     • Ndau na ngwe½a zwine a     Mbuletshedzo
                          khou zwi vhona zwi tshi U vhuisa muhumbulo
                          khou lwa maµini.        Diskhesivi
                     • Mboho mbili a dzi dzuli
                          dangani ¼ithihi.
1.7.2 Tshifanyiso Mulingiwa a nga amba nga:       Nganetshelo
                     • Mulisa wa kholomo          Mbuletshedzo
                     • Vhufuwi                    Diskhesivi
                     • Mvelele ya mulovha.        U vhuisa muhumbulo

KHA LUSHAKA LUºWE NA LUºWE LWA MAANEA LWE MUGUDI A LU
NANGA KHA HU DZHIELWE NZHELE ZWI TEVHELAHO:

NGANETSHELO

•   Mafhungo a tea u vha a kha tshifhinga tsho fhelaho.
•   Mvulatswinga i fanela u kokodza dzangalelo ¼a muvhali.
•   Mafhungo a tea u vha na mudzedze wo khwa¾haho.
•   Zwi re ngomu zwi tea u takadza/kunga muvhali.
•   Phara ya magumo i tea u vhewa nga nµila i songo µoweleaho lune ya takadza.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3           9           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                      NSC – Memorandamu

MBULETSHEDZO
•   Mu¿wali u tea u sika tshifanyiso nga maipfi.
•   Maipfi na kuambele zwi nangiwa nga nzhele u itela u swikelela ndivho yo
    lavhelelwaho.
•   Figara dza muambo dzi nga shumiswa nga nµila ya mvelo.

U ¹A¹A KHANI
•   Mu¿wali u thoma maanea nga u bvisela khagala kuvhonele kwa ¾hoho ene mu½e
    e na thikhedzo khulwane.
•   Mu¿wali u tea u µiimelela na u tikedza muhumbulo wawe o khwa¾ha.
•   Hu shumiswa luambo lu re na u nyanyula, honeha lu si lwa vhuhali.
•   Magumo kha vhe a tendiseaho a sumbedze kuvhonele kwa mu¿wali.

MAANEA A DISIKHESIVI/ U ¹ATA HO LINGANYISWAHO
•   Mu¿wali u fanela u pfesesa na u kona u sumbedza masia o¾he a fhungo ¼o
    kumedzwaho nga nµila ya u sa dzhia sia, nahone e na nµivho ya mafhungo.
•   U ¿wala hu fanela u vha havhuµi, ho humbuliwaho zwavhuµi nahone hu sa
    dzhii sia, hu fanela u vha na mafhungo o fholaho, u humbulwa na u tikedzwa
    zwavhuµi.
•   Thounu i tea u vha i songo nyanyuwaho nahone i tshi tendisea hu si na u
    µihudza.
•   Mu¿wali a nga ½ea tsumbo ya kuvhonele kwawe magumoni a maanea awe,
    fhedzi hezwi zwi fanela u itwa kha magumo fhedzi.

MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO
•   Maanea a khumbulo a dzhia sia.
•   Vhuµipfi na u nyanyuwa zwi tamba tshipiµa tshihulwane.
•   Tshipiµa tshi vhonalaho tsha maanea tshi nga vha tsha u ¾alusa. ¹haluso idzi dzi
    fanela u vha khagala nahone dza livhiswa kha u sikulula mihumbulo kana
    vhuµipfi ha mu¿wali kha muvhali.
•   Mihumbulo/ngelekanyo/vhuµipfi zwine zwa bviswa zwi tea u dzumbulula u
    fulufhedezea na u dzhenelela ha ene mu½e.

MAANEA A TSEDZULUSO
•   Hu na ¾hoµea ya u pfesesa ¾hoho zwavhuµi.
•   ¹hoµisiso yavhuµi ndi ya ndeme sa izwi mafhungo a tshi tea u tikedzwa nga
    mbuno.
•   Ngauri muvhali a nga vha a si na u pfesesa ho khetheaho ha ¾hoho, mu¿wali u
    fanela u bvisela khagala maipfi ane a nga vha a songo µowelea.
•   Mihumbulo i fanela u dzudzanywa nga nµila ine ya pfala nahone ya bvisa
    muvhali kha zwi sa µihwi ya mu isa kha zwi µivheaho.
•   Maanea a tsenguluso a anzela u ¿walwa kha tshifhinga tsha zwino.

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                       50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3           10           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO 2

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI

         Tshivhumbeo:
         • ¶iresi mbili (Hu songo ṅwalwa zwiga zwa u vhala)
             o Ya mu¿wali ine ya µo vhinwa nga datumu.
             o Ya mu¿walelwa ine ya rangelwa nga mu¾anganedzi.
         • Theshano- hu songo ¿walwa tshiga tsha u vhala.
         • ¹hoho ya mafhungo
         • Marangaphanµa
         • Mutumbu
         • Nyonesano
         • Magumo – hu songo vha na zwiga zwa u vhala.
         • Kushumisele kwa luambo (Thounu na redzhisi¾ara).

2.2      MUFHINDULANO

         Tshivhumbeo
         • ¹hoho
         • Mvulatswinga:- fhethu.
             - tshifhinga.
             - madzina a vhathu vha re kha nyambedzano.
             - vhaambi vha tea u reshana.
         • Mutumbu: madzina a vhathu a tea u vha kha tshanµa tsha monde.
             - vhaambi vha amba nga u sielisana.
             - muṅwe na muṅwe u imelela sia ḽawe nga mbuno dzo dziaho.
             - maipfi a re zwitangini a songo andesa.
         • Phendelo: i tea u ri sia muyani.
         • Thounu na redzhisi¾ara zwi ananaho na nyimele.

2.3      ATHIKI·I YA GURANN¶A

         Tshivhumbeo:
         • ¹hoho
         • Madzina a mu¿wali
         • Marangaphanµa
         • Mutumbu
         • Magumo
         Athiki¼i i fanela u fhindula mbudziso dzi tevhelaho: nnyi?, mini?, ngafhi?,
         ngani? na hani?

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3           11          DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                      NSC – Memorandamu

2.4      MUVHIGO

         Tshivhumbeo:
         • ¹hoho
         • Marangaphanµa
         • Matshimbidzele
         • Mawanwa
         • Phendelo
         • Themendelo
         • Tsaino ya muvhigi
         • Tshiimo tsha muvhigi
         • ¶uvha /Datumu

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                      30

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenµa Luambo lwa Hayani (HL)/P3          12           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2014
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C:                ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI/
                                 ZWA TSUMBEDZI/ZWA MAFHUNGO.

MBUDZISO 3

3.1      GARA¹A YA THAMBO

         •   ¹hoho
         •   Madzina a muṅwali na mu¿walelwa
         •   Mulaedza
         •   Fhethu
         •   ¶uvha
         •   Tshifhinga

3.2      GARA¹A YA POSWO

         •   Dzina ¼a mu¿walelwa
         •   ¶iresi na datumu
         •   Mulaedza
         •   Dzina ¼a mu¿wali

3.3      MASIA

         Maga a tevhelwaho:

         •   Dzina ¼a holo.
         •   Fhethu he a kanda hone.
         •   Ri shumisa masia:
             o Tshipembe, Devhula,Vhubvaµuvha naVhukovhela.
             o Tshanµa tshau¼a kana tshamonde.
         •   Zwiga zwa mupo.
         •   Zwiimiswa kana zwifha¾o zwa mihasho yo fhambanaho.

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:               20
                                                           MARAGAGU¹E:                 100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P2 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2014-memo/428c975f-3cee-4fa6-9634-9aa2829301c7) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2014-memo/8adcc794-ec26-4515-ac95-5900adee1f41) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2017-memo/4709be3f-3201-4988-b63c-c9dc2c3b8e38) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016-memo/9313e820-6ef2-4982-b888-05ee148ccf0d) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2015-memo/8b50714f-905e-4016-a4d9-af3c73d512d6) — Tshivenda HL · Memo · 2015 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
