# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2016 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the Feb March 2016, 9 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016-memo/9313e820-6ef2-4982-b888-05ee148ccf0d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016-memo/9313e820-6ef2-4982-b888-05ee148ccf0d)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2016 · tshivenda. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016/176777d0-f094-405f-a0b9-687924203828) — QP · 2016 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                         LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2016

                                 MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                             Memorandamu uyu u na masia¾ari a 9.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                2                                                    DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                                                                NSC – Memorandamu

PFESESANI:

• Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
• Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
• Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
• Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
        Khritheria                                   Zwa n¾hesa                   Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                           fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                          22–24                      16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI                                  -Mihumbulo i gobolaho/           -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                            ¾okonyaho i sa                   tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
 (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho          -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)

                            Maimo a n¾ha
                                            -Mihumbulo ya vhu¾ali, i         ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
 Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo              -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
 na vhupulani/                              vhibvaho                         mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa       -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
 vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana            zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
 mafhungo na nyimele.                       tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho.                   dzudzanywa nahone a
                                            katelwa marangaphan»a,           tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
 MARAGA 30                                  mutumbu na magumo/               marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo.                                   ndunzhendunzhe.
                                            mupendelo.                       na magumo/mupendelo.
                                                         25–27                          19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri   -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                            shaedzinyana musutshelo wa       -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                            maanea o lundwaho tshidele       takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                            Maimo a fhasi
                                            lwa tsho¾hetsho¾he               -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                            -Mihumbulo yo vhibva ya          zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                            lundwa lwa vhu¾ali               lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                            -Zwo dzudzanywa nahone zwa       tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana.
                                            dovha zwa lunzhedzana            marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                            tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    na magumo/mupendelo.       ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho.
                                            katelwa marangaphan»a,                                      katelwa marangaphan»a,
                                            mutumbu na magumo/                                          mutumbu na magumo/
                                            mupendelo.                                                  mupendelo.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com                      3                                                       DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                                                               NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

          Khritheria                                  Zwa n¾hesa                Tshikili tshone         Vhukoni ha vhukati/vhu         Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                         fushaho/ho linganelaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                                      14–15                      11–12                         8–9                         5–6                      0–3
 U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhis¾ara,        -Thouni, redzhis¾ara,     -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
                                               tshitaila na »ivhaipfi zwo   tshitaila »ivhaipfi zwo   tshitaila »ivhaipfi zwo tea   tshitaila »ivhaipfi zwo   -Thouni, redzhis¾ara,
 Thouni, redzhis¾ara na                        tea tsho¾hetsho¾he ndivho,   tea vhukuma ndivho,       ndivho, vha ¾anganedzaho      tea zwi¾uku ndivho, vha   tshitaila »ivhaipfi a
 »ivhaipfi zwo teaho                           vha ¾anganedzaho             vha ¾anganedzaho          mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho mafhungo     zwo ngo tea ndivho,
 ndivho/zwiitei na nyimele                     mafhungo na nyimele          mafhungo na nyimele       -U shumiswa ho teaho ha       na nyimele                vha ¾anganedzaho

                              Maimo a n¾ha
 Munanguludzo wa maipfi                        -Luambo ndi lwa              -Luambo lu a ¾okonya      luambo u bveledza             -Ho shumiswa luambo       mafhungo na nyimele
 Kushumisele kwa luambo na                     vhu»ifhulufheli ha n¾hesa,   nahone thouni yo          ¾halutshedzo                  lwa mutheo/fhasi          -U ho¾efhala ha
 milayo, zwiga zwa u vhala,                    lu nyanyulaho tsho¾he        shumiswaho ndi i          -Thouni yo tea                -Thouni na kushumisele    »ivhaipfi zwo anzesa
 girama, mupele¾o                              -Lu a gobola nahone lwo      nyanyulaho                -U pfumiswa ha luambo ho      kwone kwa maipfi a zwo    lune u pfala ha
                                              pfuma u dzangelwa ha          -Hunzhi a hu na           shumiswa u ¾ama/khavhisa      ngo tea                   mafhungo zwa si tsha
 MARAGA 15                                    thouni                        vhukhakhi ha girama       zwi re ngomu.                 -¶ivhaipfi ndi yo         konadzea na khathihi/
                                              -A hu na vhukhakhi ha         na mupele¾o                                             shaedzaho vhukuma.        zwa vho kon»a
                                              girama na mupele¾o            -Lwo lundwa tshidele                                                              vhukuma.
                                               -Lwo lundwa nga tshikili     vhukuma.
                                               tsha ma¾hakhe¾hakheni.
                                                             13                       10                            7                           4
                                               -Luambo ndi lwa n¾ha         -Luambo lu a kunga na     -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo shumiswa
                                               vhukuma                      u nyanyula                linganelaho, fhedzi hu tshi   lwa u sa kona

                              Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola nahone lwo       -Thouni ndi yo teaho, i   »i vha na vhu¾udze¾udze       -A hu na kana hu tou
                                              pfuma u dzangelwa ha          nyanyulaho                -Hu¿we u shumiswa ha          vha na zwi¾uku¾uku zwi
                                              thouni                        -Vhukhakhi vhu¾uku        luambo ho teaho nga u         sumbedzaho
                                              -A hu na vhukhakhi ha         ha girama na mupele¾o     angaredza, fhedzi u           muvanganyo wa
                                              girama na mupele¾o            -Zwo lundwa tshidele      dzangelwa ha luambo ndi ha    mafhungo/mitaladzi
                                               -Lwo lundwa nga tshikili     vhukuma.                  fhasi.                        -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
                                               tsha ma¾hakheni.                                                                     lwa tsho¾he.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                    4                                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                                                           NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

           Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO                     ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani                       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
 ¾anganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele                         kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo           -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                       -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku.            tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
 nyimele.                        tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa.
                                 tshibveledzwa.                                                  hu¾uku.                       -¹hahelelo/U shaedza ndi
 MARAGA 15                                                                                                                     hu soliseaho.
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U SEDZULUSA                     -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi.               fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o.                                                         -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo              ndivho na khathihi
 MARAGA 10                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi           thithisea.                    -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi.                    ¾halutshedzo.                                               ho¾efhala tsho¾he.
  MARAGANYANGAREDZI                          22–25                            17–20                          12–15                        7–10                          0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           5           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

MBUDZISO YA I

ADENDAMU

MAANEA A NGANETSHELO

•   Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela tshi¾ori kana zwiitei zwo fhiraho kana
    fikishini.
•   Kha maanea haya, mu¿wali a nga shumisa thevhekano kana puloto ya tshi¾ori
    tshi tendiseaho.
•   Mu¿wali u tea u shumisa pharagirafu ya marangaphan»a i kungaho.
•   Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho fhelaho, fhedzi vha¿wali
    vhanzhi vha shumisa tshifhinga tsha zwino u »isa vhupfiwa ha tsini, na u
    bveledza ndivhanyo.
•   Magumo a nga vha a fushaho kana a kanganyisaho, a dovha a »isa n»a»o,
    fhedzi a songo vhuya a humbulelea.
•   Mu¿wali a nga shumisa maambaambiwa arali a tshi ¾o»a uri vhathu vha
    ¾avhanye u pfesesa kana u man»afhadza muanewa, kana a shumisa
    maambaambelwa arali a tshi ¾o»a uri muvhali a vhe kule na muambi.
•   Mu¿wali a nga shumisa zwipi»a zwa ¾haluso ho teaho, fhedzi mihumbulo yawe
    i tea u farana kana u kwakwana, nahone maipfi o¾he a si na ndivho a a
    khwathelwa.

MAANEA A MBULETSHEDZO

•   Mu¿wali a nga buletshedza tshumoitwa na ma¾ele¾ele nga vhuµalo.
•   Maanea aya a ¾o»a luambo lwo kunaho, lu sa kon»i.
•   Mu¿wali u tea u nanga maipfi nga vhuronwane u itela u swikelela zwine zwa
    khou ¾o»ea.
•   Mu¿wali u ¾alusa muthu kana tshi¿we tshithu u itela uri muvhali a vhe na
    tshenzhemo ya ¾hoho muhumbuloni.
•   Mu¿wali u tea u vhumba zwifanyiso nga maipfi.
•   Mu¿wali u tea u ¾alusa a tshi khou fha¾a zwifanyiso zwa u vhona, mubvumo, u
    pfa, u thetshelesa na u kwama.
•   Mu¿wali u fanela u shumisa figara dza muambo.

MAANEA A U ¹A¹A KHANI

•   Mu¿wali u ¾a¾a o ima na, kana a tshi hanedza ¼ikumedzwa.
•   Mu¿wali u ¿wala a tshi tikedza vhuimo na kuvhonele kwawe hune u
    »itsireledza hawe a hu shanduki, nahone zwi tea u imelelwa zwavhu»i nga n»ila
    ya u dzhia sia.
•   Mu¿wali a nga imelela ¼ikumedzwa ¼o ½ewaho kana a ¼i hanedza.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           6           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

•   Mu¿wali u fanela u shumisa luambo lu nyanyulaho.
•   Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou ¾oµa ¼i tshi tendiwa.
•   Mu¿wali u sumbedza vhukhwiṋe ha fhungo ḽine a khou ḽi imelela.
•   Magumo a tea u sumba sia ¼e mu¿wali a imela ¼one na tshiitisi.

MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO

•   Mu¿wali u vhuisa mihumbulo nga zwo bvelelaho murahu.
•   Mu¿wali u ½ekedza mahumbulwa na muhumbulo nga ha ¾hoho, hu si na u ¾a¾a
    kana u imelela tshithu.
•   Mu¿wali u vhekanya mihumbulo nga nµila ine ya kunga kana u ¾u¾ula
    dzangalelo ¼a muvhali.
•   Mu¿wali u tea u vhekanya mafhungo nga nµila i pfalaho.
•   Mu¿wali u ½ekedza kuvhonele, mihumbulo, ¾halukanyo na vhu»ipfi nga ha
    ¾hoho ine a khou ¿wala ngayo; zwihulu ine a pfa e na vhukwamani nayo.
•   Mu¿wali u fanela u shumisa mihumbulo ine ya mu kwama hu si na u dzhia sia,
    i ¾o»aho vhuronwane kha tshivhumbeo.
•   Mu¿wali ha tei u ½ea magumo a re khagala.
•   Mu¿wali a nga »i bveledza maanea a vhu¾ali, kana a u dzhia muhumbulo wo
    khwa¾haho.

MAANEA A DISIKHESIVI

•   Afha mu¿wali u ¾a¾a u lingana nga mihumbulo mivhili yo ½ekedzwaho.
•   Mu¿wali u ¿wala a tshi tenda na u hanedza tshithu.
•   Mu¿wali u ¿wala a tshi sedzulusa masia o¾he a u ¾a¾isana.
•   Mu¿wali u ¿wala a sa dzhii sia, fhedzi a nga sumbedza vhu»ipfi hawe.
•   Mu¿wali a nga shumisa luambo lu nyanyulaho, fhedzi u ¾a¾a havhu»i ndi hu re
    na mbuno dzo dziaho.
•   Mu¿wali u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha zwine a
    imela zwone.

TSENGULUSO YA ZWIFANYISO

•   Mu¿wali u tea u ¿wala hu na vhu¾umekani vhu re khagala vhukati ha maanea
    na tshifanyiso tshe a nanga tshone.
•   Mu¿wali u fanela u sumbedza u nyanyuwa, u vhangulea ha zwipfi na kuvhonele
    kwawe.
•   Mu¿wali u »isendeka kha tshifanyiso tshe a »inagela tshone.
•   Mu¿wali u tea u »isikela ¾hoho nga tshifanyiso tshe a nanga.
•   Afha hu nga µa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha tshifanyiso tshe a
    nanga.

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                      50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           7            DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI/HA FOMA·A

         Tshivhumbeo:

         •    ¶iresi mbili (ya mu¿wali na ya mu¿walelwa)
         •    ¶iresi ya u thoma (i tea u ¿walwa datumu nga vhuµalo)
         •    ¶iresi ya vhuvhili (i thoma nga mufari wa tshiimo sa mu¿waleli kana
              mulanguli)
         •    Theshano
         •    ¹hoho ya mafhungo (i tea u ¿walwa nga madanzi kana ya talelwa arali
              yo ¿walwa nga ma¼eµere ma¾uku)
         •    Mutumbu: (hu ¿walwa nga luambo lwo livhaho, lwo leluwaho/lu
              pfeseseaho, ku¿walele ku vhonale nahone ku vhe khagala, kwo
              lunzhedzanaho, kwo pfufhifhadzwaho nahone ku sa monamoni; na uri
              u ¿wala hu tea u sumbedza redzhisi¾ara ya luambo lwa foma¼a)
         •    Nyonesano kana phendelo
         •    Magumo: (mu¿wali u ṅwala dzina na tshifani/tshifani, na inishia¼a zwa
              mu¿wali, a fhedza a saina).

2.2      NGANEAVHUTSHILO

         Tshivhumbeo:

         •    Dzina na tshifani zwa mufu, a»iresi, mi¿waha, ma»uvha a mabebo na a
              u lovha, fhethu he muthu a lovhela hone, tshivhangi tsha lufu,
              tshifhinga tsha u lwala na madzina a mashaka.
         •    Zwe zwa swikelelwa/zwa ndeme zwo swikelwaho/pfunzo/u »idzhenisa
              kha mishumo ya zwitshavha.
         •    Nganeapfufhi nga ha mufu: u amba zwine mashaka na dzikhonani vha
              »o mu humbula ngazwo.
         •    U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso u bva kha mu¾a,/zwikho»o, nz.

2.3      TSEDZULUSO/RIVIYU YA BUGU

         Tshivhumbeo:

         •   Mvulatswinga: u ¾ha¾huvha dzina ¼a bugu ine ya khou senguluswa.
         •   Mutumbu: Zwi re ngomu – mafhungothangeli sa mu¿wali/vha¿wali,
             mudzudzanyi, lushaka lwa ¼i¿walwa zwi sumbedzwe.
         •   ¹halutshedzo ya tshibveledzwa/bugu u hu ½etshedzwa zwi¾alusi zwa
             bugu kana tshibveledzwa sa vhaanewa vhahulwane, zwiwo/zwiitei zwa
             ndeme na mbonalo ya tshitaela.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           8             DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

         •   Makumedzwa- u ½etshedza/¾ha¾huvha mushumo wo¾he wa bugu nga u
             ½ea kuvhonele kwa musedzulusi.
         •   Luambo- hu shumiswa tshifhinga tsha zwino/tsho fhiraho.
         •   ¶ivhaipfi i vhe i gobolaho i sumbedzaho u takalela/kho»edzela musi hu
             tshi ¾ha¾huvhiwa bugu iyo, sa i takadzaho, zwa rudza mbilu, zwa seisa,
             nyanyula, ¾okonya, ndi zwa ndeme, zwi na mafhungo, ndi zwa n¾hesa
             na zwi¿wevho.
         •   Magumo: u nweledza mawanwa.

2.4      ATHIKILI YA MAGAZINI

         Ndivho: U ½etshedza mafhungo ,u funza, u mvumvusa tshitshavha.

         Tshivhumbeo:

         •   ¹hoho: i kungaho/i takadzaho.
         •   Mvulatswinga: ndi hune mu¿wali a »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»a u
             amba nga ha¼o
         •   Mutumbu: hu ¾an»avhudzwa mihumbulo ya fhungo ¼ine ¼a khou
             ambiwa nga ha¼o. Tshitaila tshi tea u vha tsha mu¿wali, a tshi amba
             thwii na muvhali. Tshitaila tshi nga vha tsha mbuletshedzo, tshi
             shumisaho figara dza muambo, tshi ¾okonyaho mihumbulo ya
             vhavhali.
         •   Madzina, fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿we zwa ndeme zwi tea u
             ½etshedzwa/buletshedza kha athikili. Athikili i tea u dzikusa dzangalelo
             zwa ¾u¾ula dzangalelo ¼a u vhala ¼a muvhali.
         •   Phendelo: ndi hune mafhungo a vhiniwa hone.

2.5      VHURIFHI HA INIFOMA·A HA ZWA NYAN¶ADZAMAFHUNGO

         Tshivhumbeo:

         •   ¶iresi nthihi ya mu¿wali (i nga vha na ½omboro ya lu¾ingo/emei¼i)
         •   ¹hoho: kha i vhe ye a randelwa yone.
         •   Theshano: Hu reshiwa mu¾anganedzi wa mafhungo/editha.
         •   Mvulatswinga: afha ndi hune mu¿wali a vhiga/bvisela khagala ¾hoho
             ya mafhungo awe.
         •   Mathomele a tea u ¾okonya dzangalelo ¼a u vhala.
         •   Mutumbu: mbuno dzi fha¾we tshidele zwavhu»i, nahone hu litshwe
             lunzi lwa maipfi. Hu tea u shumiswa mafhungo mapfufhi a re na
             mihumbulo yo leluwaho na tsumbo dzo »oweleaho. Kha hu linganywe
             tsatsaladzo nga u ½ea n»ila dza khwine dza kuitele kwa zwithu. Phara
             nthihi kha i faredze muhumbulo muthihi.
         •   Magumo: phendelo a i tei u vha manweledzo a zwe zwa ¿walwa na
             khathihi, a tea u ½ea themendelo. Madzina na fhethu zwi nga vha zwa
             vhukuma kana zwa kholekhole.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           9           DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2016
                                      NSC – Memorandamu

2.6      INTHAVIYU

         •    I vha vhukati ha vhathu vhavhili/tshigwada na muthu muthihi.
         •    Hu ¾okonywa muithaviwiwa nga mbudziso.
         •    Mu¿wali u ½ea/u ¿wala madzina a vhaambi kha tshan»a tsha monde.

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:               50
                                                           MARAGAGU¹E:                 100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2016-memo/00707866-98d5-4bed-814e-5369ad7aa529) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2016-memo/b9851d08-876a-4f13-87fd-f4649ef24abb) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2016-memo/30fe0fde-99f2-477b-a625-eb392d7869e2) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2016-memo/8d393179-28fe-4eb0-a579-dfba0e676fa5) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2017-memo/4709be3f-3201-4988-b63c-c9dc2c3b8e38) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
