# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2018 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the Feb March 2018, 15 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 15

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · Feb March · 2018 · tshivenda. Memorandum, 15 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018/7895b64f-3a1c-4fac-9e19-5a1a091dfea0) — QP · 2018 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                 GRADE 12

                                  NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                  GIREIDI YA
                                      12

                     TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                            LUHUHI/¹HAFAMUHWE 2018

MARAGA:   100
                                  MEMORANDAMU

                     Memorandamu uyu u na masia¾ari a 11.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     2                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

MAFHUNGO THANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi
zwi¿we zwa zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa
rubriki:

    Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya
     zwo bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho
     ½ekedzwaho.
    U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho
     mafhungo na nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila
     na thouni – nga maan»a ho sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
    Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
    Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa
     vhudzivha/kuambele.
    Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele.
    Kufha¾elwe kwa mafhungo.
    Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
    Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo
     faredzwaho: mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na
     magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELWE

KHETHEKANYO YA A:     MAANEA

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¹ola/Maka Maanea i
wanalaho kha masia¾ari a 9–10.

       KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
       KHRITHERIA                                                 MARAGA
       ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                  30
       LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                           15
       TSHIVHUMBEO                                                 5
       ¹HANGANYELO                                                50

1.      Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya
        na/nanguludza khathegori yo teaho mafhungo aya zwi tshi
        kwama ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI.

2.      Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha
        nanguludze/livhanye hafhu na khathegori yo teaho mafhungo
        ayo zwi tshi kwama LUAMBO,TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

3.      Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u
        nanguludza/livhanya na mafhungo ayo zwi tshi kwama
        TSHIVHUMBEO.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     3                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B:     ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA B: Rubriki ya u ¹ola/Maka
Zwibveledzwa zwa Vhudavhidzani i re kha sia¾ari ¼a 11.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                              MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO                  15
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                        10
    ¹HANGANYELO                                             25

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya
         na/nanguludza khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi
         kwama ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.

2.       Kha   vha   dovhe  hafhu   u   vhala   tshibveledzwa  vha
         nanguludze/livhanye hafhu na khathegori yo teaho mafhungo
         ayo zwi tshi kwama LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
      zwi funzwa zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi
      hu tshi ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     4                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A:     ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

   Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu
    dzi thuse fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
   Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine
    mulingiwa a ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga
    vha zwo fhambani na izwo zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na
    mihumbulo/kuvhonele kwa vhone mu¾oli/mumaki.

1.1     Ndo ro shaya tsha khanani.

           Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela tshi¾ori kana
            zwiitei zwo fhiraho kana fikishini.
           Kha maanea haya, mu¿wali a nga shumisa thevhekano kana
            puloto ya tshi¾ori tshi tendiseaho.
           Mu¿wali u tea u shumisa pharagirafu ya marangaphan»a i
            kungaho.
           Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho fhelaho,
            fhedzi vha¿wali vhanzhi vha shumisa tshifhinga tsha
            zwino u »isa vhupfiwa ha tsini, na u bveledza
            ndivhanyo.
           Magumo a nga vha a fushaho kana a kanganyisaho, a
            dovha a »isa n»a»o, fhedzi a songo vhuya a humbulelea.
           Mu¿wali a nga shumisa maambaambiwa arali a tshi ¾o»a
            uri vhathu vha ¾avhanye u pfesesa kana u maan»afhadza
            muanewa, kana a shumisa maambaambelwa arali a tshi
            ¾o»a uri muvhali a vhe kule na muambi.                                    [50]
           Mu¿wali a nga shumisa zwipi»a zwa ¾haluso ho teaho,
            fhedzi mihumbulo yawe i tea u farana kana u kwakwana,
            nahone maipfi o¾he a si na ndivho a a khwathelwa.

1.2     Arali ndi mutumbuli, dwadzetshifu ¼a HIV/AIDS ndo vha ndi
        tshi µo ¼i kunda hani?

           Mu¿wali a nga buletshedza tshumoitwa na ma¾ele¾ele nga
            vhuµalo.
           Maanea aya a ¾o»a luambo lwo kunaho, lu sa kon»i.
           Mu¿wali u tea u nanga maipfi nga vhuronwane u itela u
            swikelela kha zwine zwa khou ¾o»ea.
           Mu¿wali u ¾alusa muthu kana tshi¿we tshithu u itela
            uri muvhali a vhe na tshenzhemo ya ¾hoho muhumbuloni.
           Mu¿wali u tea u vhumba zwifanyiso nga maipfi.
           Mu¿wali u tea u ¾alusa a tshi khou fha¾a zwifanyiso                       [50]
            zwa u vhona, mubvumo, u pfa, u thetshelesa na u kwama.
           Mu¿wali u fanela u shumisa figara dza muambo.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     5                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

1.3     Ndi vhuµifhinduleli ha mubebi u langa vhana vhavho kha
        kushumisele kwa zwa vhudavhidzani ha muyani. ¹a¾ani.

           Mu¿wali u ¾a¾a o ima na, kana a tshi hanedza
            ¼ikumedzwa.
           Mu¿wali u ¿wala a tshi tikedza vhuimo na kuvhonele
            kwawe hune u »itsireledza hawe a hu shanduki, nahone
            zwi tea u imelelwa zwavhu»i nga n»ila ya u dzhia sia.
           Mu¿wali a nga imelela ¼ikumedzwa ¼o ½ewaho kana a ¼i
            hanedza.
           Mu¿wali u fanela u shumisa luambo lu nyanyulaho.
                                                                                      [50]
           Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou ¾oµa ¼i
            tshi tendiwa.
           Mu¿wali u sumbedza vhukhwi½e ha fhungo ḽine a khou ¼i
            imelela.
           Magumo a tea u sumba sia ¼e mu¿wali a imela ¼one na
            tshiitisi.

1.4     Muthu na mupo zwi a ¾oµana, zwa µi dovha zwa swimana.

           Afha mu¿wali u ¾a¾a u lingana nga ha mihumbulo mivhili
            yo ½ekedzwaho.
           Mu¿wali u ¿wala a tshi tenda na u hanedza tshithu.
           Mu¿wali u ¿wala a tshi sedzulusa masia o¾he a u
            ¾a¾isana.
           Mu¿wali u ¿wala a sa dzhii sia, fhedzi a nga sumbedza
            vhu»ipfi hawe.
           Mu¿wali a nga shumisa luambo lu nyanyulaho, fhedzi u                      [50]
            ¾a¾a havhu»i ndi hu re na mbuno dzo dziaho.
           Mu¿wali u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a
            tshi »ivha zwine a imela zwone.

1.5     Nga dzone ¾honi, ha mbo vha u ya makhokha.

           Mu¿wali u vhuisa mihumbulo nga zwo bvelelaho murahu.
           Mu¿wali u ½ekedza mahumbulwa na muhumbulo nga ha
            ¾hoho, hu si na u ¾a¾a kana u imelela tshithu lini.
           Mu¿wali u vhekanya mihumbulo nga nµila ine ya kunga
            kana u ¾u¾ula dzangalelo ¼a muvhali.
           Mu¿wali u tea u vhekanya mafhungo nga nµila i pfalaho.
           Mu¿wali u ½ekedza kuvhonele, mihumbulo, ¾halukanyo na
            vhu»ipfi hawe nga ha ¾hoho ine a khou ¿wala ngayo;
            zwihulu ine a pfa e na vhukwamani nayo.
           Mu¿wali u fanela u shumisa mihumbulo ine ya mu kwama
            hu si na u dzhia sia, i ¾o»aho vhuronwane kha
            tshivhumbeo.
           Mu¿wali ha tei u ½ea magumo a re khagala.                                 [50]
           Mu¿wali a nga »i bveledza maanea a vhu¾ali, kana a u

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     6                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu
            dzhia muhumbulo wo khwa¾haho.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     7                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

1.6     Ndi ¼one shango ¼ine nda swela u ¼i vhea lwayo.

           Mu¿wali a nga buletshedza tshumoitwa na ma¾ele¾ele nga
            vhuµalo.
           Maanea aya a ¾o»a luambo lwo kunaho, lu sa kon»i.
           Mu¿wali u tea u nanga maipfi nga vhuronwane u itela u
            swikelela kha zwine zwa khou ¾o»ea.
           Mu¿wali u ¾alusa muthu kana tshi¿we tshithu u itela
            uri muvhali a vhe na tshenzhemo ya ¾hoho muhumbuloni.
           Mu¿wali u tea u vhumba zwifanyiso nga maipfi.
           Mu¿wali u tea u ¾alusa a tshi khou fha¾a zwifanyiso                       [50]
            zwa u vhona, mubvumo, u pfa, u thetshelesa na u kwama.
           Mu¿wali u fanela u shumisa figara dza muambo.

1.7     1.7.1    Tsenguluso ya zwifanyiso

                    Mu¿wali u tea u ¿wala hu na vhu¾umekani vhu re
                     khagala vhukati ha maanea na tshifanyiso tshe
                     a nanga tshone.
                    Mu¿wali u fanela u sumbedza u nyanyuwa hawe, u
                     vhangulea ha zwipfi zwawe na kuvhonele kwawe.
                    Mu¿wali u »isendeka kha tshifanyiso tshe a
                     »inangela tshone.
                    Mu¿wali u tea u »isikela ¾hoho nga tshifanyiso
                                                                                      [50]
                     tshe a nanga.
                    Afha hu nga µa mihumbulo minzhi yo fhambanaho
                     nga ha tshifanyiso tshe a nanga.

1.7     1.7.2    Tsenguluso ya zwifanyiso

                    Mu¿wali u tea u ¿wala hu na vhu¾umekani vhu re
                     khagala vhukati ha maanea na tshifanyiso tshe
                     a nanga tshone.
                    Mu¿wali u fanela u sumbedza u nyanyuwa hawe, u
                     vhangulea ha zwipfi zwawe na kuvhonele kwawe.
                    Mu¿wali u »isendeka kha tshifanyiso tshe a
                     »inangela tshone.
                    Mu¿wali u tea u »isikela ¾hoho nga tshifanyiso
                                                                                      [50]
                     tshe a nanga.
                    Afha hu nga µa mihumbulo minzhi yo fhambanaho
                     nga ha tshifanyiso tshe a nanga.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     8                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI
MBUDZISO 2
2.1     VHURIFHI HA TSHISHAKA (INIFOMA·A)
        Tshivhumbeo:
          ¶iresi nthihi ya mu¿wali ine ya tevhelwa nga datumu.
          ¶iresi i tewa u ¿walwa nga vhu»alo.
          Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheleloni a
           mitaladzi ya »iresi, theshano na magumo.
          Theshano: Tsumbo: Khonani yanga.
          Marangaphan»a kha ½ee muvhali ludungela lwa mafhungo
           ane a »o a wana kha mutumbu.
          Mutumbu: Ndi hune ha wanala tshidziki tsha mafhungo.
          Hu shumiswa luambo lwo teaho, lu si na miswaswo.
          Nyonesano: Ndi hune mu¿wali a onesana na mu¿walelwa.
          Magumo: Mu¿wali u ¿wala dzina ¼awe fhedzi.                                 [25]
2.2     NGANEAVHUTSHILO YA MUFU
        Tshivhumbeo:
          Dzina na tshifani zwa mufu, »iresi, mi¿waha, ma»uvha a
              mabebo na a
               u lovha,    fhethu he    muthu a lovhela     hone,
           tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala na
           madzina a mashaka.
          Zwe zwa swikelelwa/zwa ndeme zwo swikelwaho: pfunzo/u
              »idzhenisa
               kha mishumo ya zwitshavha, nz.
          Nganeapfufhi nga ha mufu: u amba zwine mashaka na
              dzikhonani vha
               »o mu humbula ngazwo.
          U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha
              mu¾a, nz.                                                               [25]
2.3     RIVIYU
        Tshivhumbeo:
          Marangaphan»a
               - Dzina ¼a bugu.
               - Mu¿wali na vhaga»isi
               - Lushaka lwa bugu
          Mutumbu- Manweledzo
           - Puloto
             o Vhabvumbedzwa
             o Fhethuvhupo
             o Na zwi¿we zwi¾alusi zwa bugu
          Mihumbulo ya½u nga ha bugu
          Themendelo
          Phendelo                                                                   [25]
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3     9                DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                NSC – Memorandamu

2.4     INTHAVIYU

        Tshivhumbeo:
          I vha vhukati ha vhathu vhavhili/tshigwada na muthu
                muthihi.
          Hu ¾okonywa muinthavuwiwa nga mbudziso.
          Mu¿wali u ½ea/u ¿wala madzina a vhaambi kha tshan»a
           tsha monde.
          U shumisa mutaladzi muswa u sumbedza muambi muswa.                         [25]

2.5     TSHIPITSHI

        Tshivhumbeo:
          ¹hoho: Kha i vhe i kungaho.
          Theshano: Ndi hune muambi a resha vhathetshelesi.
          Mvulatswinga: Afha muvhali u ¾alutshedza ¾hoho ya
             mafhungo.
          Mutumbu: Muambi u ¾asulula mbuno dzawe a dovha a dzi
             tikedza.
          Magumo/Phendelo: Ndi hune a fhedza mafhungo awe.                           [25]

2.6     MUVHIGO WA FOMA·A

        Tshivhumbeo:
          ¹hoho
          Marangaphan»a (siangane, ndivho na tshikoupu)
          Matshimbidzele (Nnyi?, Ngani?, Ngafhi?, Lini?, Mini?
                Hani?)
          Magumo/mawanwa
          Phendelo
          Themendelo
          Tsaino ya muvhigi
          Tshiimo tsha muvhigi
          Datumu.                                                                    [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                50
                                                           MARAGAGU¹E:                100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                      Downloaded from hlayiso.com         10                                       DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                                                  NSC – Memorandamu

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa
  ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo
  tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
     Khritheria                            Zwa n¾hesa             Tshikili tshone            Vhukoni ha       Vhukoni ha fhasi       U sa kona
                                                                                            vhukati/vhu
                                                                                             fushaho/ho
                                                                                            linganelaho
ZWI RE NGOMU   NA                             28–30                    22–24                    16–18               10–12               4–6
VHUPULANI                            -Mihumbulo i              -Phindulo yo lundwa     -Phindulo i fushaho    -Phindulo i        -Phindulo yo
                                     gobolaho/¾okonyaho i sa   tshidele vhukuma        -Mihumbulo yo          shaedzaho          polikaho tsho¾he
(Zwo ¿waliwaho na                    vhambedzwi/lavhelelwiho   -Zwi yelana tsho¾he     lunzhedzana lwo        ndunzhendunzhe     -Mihumbulo yo
mihumbulo)                           -Mihumbulo ya vhu¾ali,    na ¾hoho nahone zwa     linganelaho nahone     -Mihumbulo yo      ¾angananaho

                      Maimo a n¾ha
Nzudzanyo ya                         i ¾okonyaho nahone yo     takadza                 zwi a tendisea         vhilinganaho,      nahone i si na
mihumbulo na                         vhibvaho                  -Hu na vhu¾anzi ha      -Zwo dzudzanywa        nahone i si na     sia
vhupulani/                           -Zwo dzudzanywa nahone    mihumbulo yo vhibvaho   nahone zwa dovha zwa   vhusiki ha mu½e    -Ndi
U dzhiela nzhele                     zwa dovha zwa             -Zwo dzudzanywa         lunzhedzana lwo        -Vhu¾anzi vhu si   phambananadzo,
ndivho, vha                          lunzhedzana tshidele      nahone zwa dovha zwa    linganelaho/lu         gathi ha           zwo sokou
¾anganedzaho                         lwa tsho¾he, hu tshi      lunzhedzana tshidele    fushaho, hu tshi       nzudzanyo na u     dovhololwa
mafhungo na nyimele                  katelwa marangaphan»a,    lwa tsho¾he, hu tshi    katelwa                lunzhedzana zwo    -A zwo ngo
                                     mutumbu na                katelwa                 marangaphanµa,         teaho              dzudzanywa nahone
MARAGA 30                            magumo/mupendelo          marangaphanµa,          mutumbu na                                a zwi na
                                                               mutumbu na              magumo/mupendelo                          ndunzhendunzhe
                                                               magumo/mupendelo
                                              25–27                    19–21                   13–15                 7–9                0–3
                      M
                      a
                      i
                      m
                      o
                      a
                      f
                      h
                      a
                      s
                      i

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                          11                                        DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                                     NSC – Memorandamu
                        -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi   -Zwo lundwa tshidele    -Phindulo i a fusha     -Phindulo yo       -A hu na
                        zwo ri shaedzinyana       -Mihumbulo i            fhedzi hu na            anzaho u sa        ndingedzo ya u
                        musutshelo wa maanea o    yelanaho, i takadzaho   vhu¾udze¾udze hu¿we     yelana ha          fhindula
                        lundwaho tshidele lwa     -Zwo dzudzanywa         vhu khakhisaho mu¾o»o   mafhungo           ¾hoho/mbudziso
                        tsho¾hetsho¾he            nahone zwa dovha zwa    -Mihumbulo yo           -Mihumbulo i vho   -U polika tsho¾he
                        -Mihumbulo yo vhibva ya   lunzhedzana zwavhuµi,   dzudzanywa lwa          sumbedza u liana   na u sa tsha tea
                        lundwa lwa vhu¾ali        hu tshi katelwa         ndinganelo nahone i     na u »a»isa        lwa tsho¾he
                        -Zwo dzudzanywa nahone    marangaphan»a,          a tendisea              -U shaedza         -A zwi na sia
                        zwa dovha zwa             mutumbu na              -Hu na hu¿we u fusha    vhu¾anzi ha        nahone zwo
                        lunzhedzana tshidele      magumo/mupendelo        ha nzudzanyo na         nzudzanyo na       vhilingana
                        lwa tsho¾he, hu tshi                              ndunzhendunzhe, hu      ndunzhendunzhe
                        katelwa marangaphan»a,                            tshi katelwa            zwo teaho
                        mutumbu na                                        marangaphan»a,
                        magumo/mupendelo                                  mutumbu na magumo/
                                                                          mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                        Downloaded from hlayiso.com         12                                       DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                                                    NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA & U                             14–15                  10–11                   6–7                    2–3                  0
DZUDZANYA                               -Thouni, redzhis¾ara,    -Thouni,               -Thouni, redzhis¾ara,   -Thouni,            -Luambo a lu
Thouni, redzhis¾ara                     tshitaila na µivhaipfi   redzhis¾ara,           tshitaila µivhaipfi     redzhis¾ara,        pfali
na µivhaipfi zwo                        zwo tea tsho¾he          tshitaila µivhaipfi    zwo tea ndivho, vha     tshitaila           -Thouni,
teaho ndivho/zwiitei                    tsho¾he ndivho, vha      zwo tea vhukuma        ¾anganedzaho mafhungo   µivhaipfio zwo      redzhis¾ara,
na nyimele.                             ¾anganedzaho mafhungo    ndivho, vha            na nyimele.             tea zwi¾uku         tshitaila
Munanguludzo wa                         na nyimele.              ¾anganedzaho           -U shumiswa ho teaho    ndivho, vha         µivhaipfi a zwo

                        Maimo a n¾ha
maipfi.                                 -Lulambo ndi lwa         mafhungo na nyimele.   ha luambo u bveledza    ¾anganedzaho        ngo tea ndivho,
Kushumisele kwa                         vhuµifhulufheli ha       -Luambo lu a           ¾halutshedzo.           mafhungo na         vha ¾anganedzaho
luambo na milayo,                       n¾hesa, lu nyanyulaho    ¾okonya, nahone        -Thouni yo tea          nyimele.            mafhungo na
zwiga zwa u vhala,                      tsho¾he.                 thouni yo shumiswaho   -U pfumiswa ha luambo   -Ho shumiswa        nyimele.
girama, mupele¾o.                        -Lu a gobola, nahone    ndi i nyanyulaho.      ho shumiswa u           luambo lwa          -U ho¾efhala ha
                                        lwo pfuma u dzangelwa    -Hunzhi a hu na        khavhisa zwi re         mutheo/fhasi        µivhaipfi zwo
                                        ha thouni                vhukhakhi ha girama    ngomu.                  -Thouni na          anzesa lune u
                                        -A hu na vhukhakhi ha    na mupele¾o.                                   kushumisele kwone   pfala ha mafhungo
                                        girama na mupele¾o       -Lwo lundwa tshidele                           kwa maipfi a zwo    zwa si tsha
                                        -Lwo lundwa nga          vhukuma .                                      ngo tea             konadzea na
                                        tshikili tsha                                                           -¶ivhaipfi ndi yo   kathihi/ zwa vho
                                        ma¾hakheni¾hakheni.                                                     shayedzaho          konµa
                                                                                                                vhukuma.            vhukuma/tsho¾he.
                                                 12–13                    8–9                    4–5                    0–1
                                        -Lulambo ndi lwa n¾ha    -Luambo lu a kunga     -U shumiswa ha luambo   -Luambo lwo
                                        vhukuma                  na u nyanyula          ho linganelaho,         shumiswa lwa u sa
                                         -Lu a gobola, nahone    -Thouni ndi yo         fhedzi hu tshi µi vha   kona

                        Maimo a fhasi
                                        lwo pfuma u dzangelwa    teaho, i nyanyulaho    na vhu¾udze¾udze        -A hu na kana hu
                                        ha thouni.               -Vhukhakhi vhu¾uku     -Hu¿we u shumiswa ha    tou vha na
                                        -A hu na vhukhakhi ha    ha girama na           luambo ho teaho nga u   zwi¾uku¾uku zwi
                                        girama na mupele¾o.      mupele¾o               angaredza, fhedzi u     sumbedzaho
  MARAGA: 15                            -Lwo lundwa nga          -Zwo lundwa tshidele   dzangelwa ha luambo     muvanganyo wa
                                        tshikili tsha            vhukuma                ndi ha fhasi.           mafhungo/mitala.
                                        ma¾hakheni.                                                             -¶ivhaipfi yo
                                                                                                                ho¾efhala lwa
                                                                                                                tsho¾he.
TSHIVHUMBEO                                        5                       4                      3                      2                  1
Zwi¾alusi zwa                           -Kubveledzele kwa        - Kubveledzele kwa     -Kubveledzele kwa       -Dzi¿we mbuno ndi   -Hu na u shaedza
tshibveledzwa.                          ¾hoho kwa n¾hesa         ¾hoho kwo              ¾hoho na                dzi pfadzaho        ha mbuno dzo
Kubveledzelwe kwa                       -Vhudodombedzi ha        lunzhedzanaho          vhudodombedzi zwo tea   -Mafhungo/mitala    teaho
phara na tshivhumbeo                    ma¾hakheni¾hakheni       -Vhudodombedzi ha      -Mafhungo/mitala,       na phara zwi µi     -Mafhungo/mitala
tsha mafhungo/mitala.                   -Mafhungo/mitala,        ¾hoho hu pfadzaho      phara zwo fha¾wa lu     vha na vhukhakhi    na phara zwo µala
                                        phara zwo fha¾wa na u    -Mafhungo/mitala,      fushaho                 -Fhedzi maanea a    vhukhakhi
                                        lundwa lwa n¾hesa        phara zwo vangwa lu    -Maanea o µi faredza    tsha µi pfala       -Maanea ha na
 MARAGA: 5                              tsho¾hetsho¾he.          pfadzaho.              zwi                     naho hu na          mudzio/ha pfadzi.
                                                                                        pfadzaho/tendiseaho.    vhukhakhi.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3              13                      DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                         NSC – Memorandamu
  MARAGANYANGAREDZI              40–50        30–39          20–29       10–19              0–9

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                       Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                             14                                       DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                                        NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]
      Khritheria                Zwa n¾hesa           Tshikili tshone     Vhukoni ha vhukati/ho     Vhukoni ha fhasi         U sa kona
                                                                            linganelaho/vhu
                                                                                 fushaho
ZWI RE NGOMU, VHUPULANI            13–15                   10–12                   7–9                    4–6                   0–3
NA TSHIVHUMBEO            -Phindulo ndi ya         -Phindulo ndi         -Phindulo ndi i         -Phindulo ndi ya       -Phindulo i
                          ma¾hakhe¾hakheni, i sa   yavhu»i vhukuma, i    fushaho/linganelaho     mutheo/ fhasi, i       sumbedza u shaya
Zwo ¿waliwaho na          vhambedzwi               bvukululaho n»ivho    vhukuma, i              bvukululaho            n»ivho ya
mihumbulo                 -Mihumbulo ya vhu¾ali,   yo dziaho ya          bvukululaho n»ivho yo   n»ivhonyana ya         zwi¾alusi zwa
Nzudzanyo ya mihumbulo    yo vhibvaho              zwi¾alusi zwa         dziaho ya zwi¾alusi     zwi¾alusi zwa          lushaka lwa
na vhupulani              -N»ivho yo               lushaka lwa           zwa lushaka lwa         lushaka lwa            tshibveledzwa
U dzhiela nzhele          ¾an»avhuwaho tsho¾he     tshibveledzwa         tshibveledzwa           tshibveledzwa          -¹halutshedzo yo
ndivho, vha               ya zwi¾alusi zwa         -O fara vhu¾ala/sia   -Ho ngo tou fara        -Hu na u polika        dzumbama, u
¾anganedzaho mafhungo     lushaka lwa              ¼one -A hu na u       vhu¾ala hone tsho¾he    hu¿we hu vhonalaho     polika ndi hu
na nyimele                tshibveledzwa            polika                lini – hu na u polika   naho o fara vhu¾ala    hulwane
Phindulo na mihumbulo     -Ku¿walele kwo tou       -Zwi re ngomu na      hu¿we hu vhonalaho      -Zwi re ngomu na       -A hu na u farana
Nzudzanyo ya mihumbulo    fombe kha sia ¼one       mihumbulo zwo         -Zwi re ngomu na        mihumbulo a zwo ngo    ha zwi re ngomu
na vhupulani              -Zwi re ngomu na         lunzhedzana           mihumbulo zwo »i        tou farana tsho¾he     na mihumbulo
U dzhiela nzhele          mihumbulo zwo            -Zwo ¾an»avhudzwa     lunzhedzana             lini                   -Zwidodombedzwa
ndivho, vha               lunzhedzana              lwa tsho¾he,          -Zwi¿we                 -Zwidodombedzwa        zwi¾uku¾uku zwi
¾anganedzaho mafhungo     -Zwo ¾an»avhudzwa lwa    zwidodombedzwa        zwidodombedzwa zwi      zwi¾uku zwi tikedza    tikedza ¾hoho
na tshivhumbeo/milayo     tsho¾he,                 zwo¾he zwi tikedza    tikedza ¾hoho           ¾hoho                  -A ho ngo
na nyimele                zwidodombedzwa zwo¾he    ¾hoho                 -Nga u angaredza,       -Hu na u shaedza hu    tevhedzwa milayo
                          zwi tikedza ¾hoho        -Tshivhumbeo ndi      tshivhumbeo ndi         vhonalaho ha           yone ya
MARAGA 15                 -Tshivhumbeo ndi         tsho teaho naho hu    tshone, fhedzi hu na    kushumisele kwa        tshivhumbeo tsha
                          tshonetshone tsho        na vhukhakhi          u polika hu¾uku         milayo na              tshibveledzwa
                          teaho tshibveledzwa      vhu¾uku                                       tshivhumbeo
                                                                                                 -¹hahelelo/U shaedza
                                                                                                 ndi hu soliseaho
LUAMBO, TSHITAILA   NA             9–10                    7–8                    5–6                     3–4                  0–2
U SEDZULUSA               -Thouni, redzhis¾ara,    -Thouni,              -Thouni, redzhis¾ara,   -Thouni,               -Thouni,
                          tshitaila na             redzhis¾ara,          tshitaila na            redzhis¾ara,           redzhis¾ara,
Thouni, redzhis¾ara,      »ivhaipfi, ndi zwi       tshitaila na          »ivhaipfi, ndi zwi      tshitaila na           tshitaila na
ndivho/u nyanyula,        teaho lwa                »ivhaipfi, ndi zwi    teaho tsho¾he           »ivhaipfi, ndi zwi     »ivhaipfi, ndi
tshitaila, vha            ma¾hakhe¾hakheni         teaho tsho¾he         ndivho, vha             teaho zwi¾uku          zwi sa ananiho na
¾anganedzaho mafhungo     ndivho, vha              ndivho, vha           ¾anganedzaho mafhungo   ndivho, vha            ndivho, vha
na nyimele                ¾anganedzaho mafhungo    ¾anganedzaho          na nyimele              ¾anganedzaho           ¾anganedzaho
Munanguludzo wa maipfi    na nyimele               mafhungo na nyimele   -Hu na hu¿we            mafhungo na nyimele    mafhungo na
Zwiga zwa mu¿walo na      -Girama ndi yoneyone     -Nga u angaredza,     vhukhakhi ha girama     -Girama yo shaedza,    nyimele
mupele¾o                  nahone yo fha¾wa         girama ndi yone       -¶ivhaipfi i a fusha/   i na vhukhakhi ho      -Zwo »ala
                          tshidele                 nahone yo fha¾wa      linganela               vhalaho                vhukhakhi nahone
MARAGA 10                 -A hu na vhukhakhi       zwavhu»i              -Fhedzi vhukhakhi vhu   -¶ivhaipfi ndi yo      zwo ¾anganana
                                                   -¶ivhaipfi ndi        re hone a vhu           shaedzaho vhukuma      -¶ivhaipfi a i
                                                   yavhu»i vhukuma       thithisi ¾halutshedzo   -¹halutshedzo yo       tei ndivho na
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                   15                          DBE/Luhuhi–¹hafamuhwe 2018
                                              NSC – Memorandamu
                                         -Hunzhi a hu na                  thithisea           khathihi
                                         vhukhakhi                                            -¹halutshedzo yo
                                                                                              ho¾efhala tsho¾he

   MARAGANYANGAREDZI             22–25          17–20             12–15           7–10               0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-feb-march-2018-memo/bf95afac-4275-4e8e-a53c-3c1eb217d363) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-feb-march-2018-memo/19fd45f9-98e9-4af7-ba88-132bb8e75fb7) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018-memo/9a2f4b7b-ae50-4366-9ecd-172bc34a8a2c) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2017-memo/4709be3f-3201-4988-b63c-c9dc2c3b8e38) — Tshivenda HL · Memo · 2017 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2016-memo/9313e820-6ef2-4982-b888-05ee148ccf0d) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
