# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2018 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the NSC May June 2018, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018-memo/9a2f4b7b-ae50-4366-9ecd-172bc34a8a2c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC May June
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018-memo/9a2f4b7b-ae50-4366-9ecd-172bc34a8a2c)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC May June · 2018 · tshivenda. Memorandum, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018/a0eae3dd-60ac-404e-b50d-66cb18085507) — QP · 2018 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

             SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                        BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                      2018

                                 MEMORANDAMU

                                                                     MARAGA: 100

                       Memorandamu uyu u na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           2                              DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

MAFHUNGO THANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

•    Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo
     bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
•    U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
     nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
     sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
•    Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
•    Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
•    Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele. (mirero na maambele)
•    Kufha¾elwe kwa mafhungo.
•    Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
•    Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo
     faredzwaho nga u angaredza: mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na
     magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELWE

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO YA 1

APHENDIKISI YA C: KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¾ola/maka Maanea

KHA VHA PFESESE: Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka(APHEDISIKI YA C)
                 u ¾ola/maka maanea i wanalaho kha masia¾ari a 10 - 11 a
                  uyu memorandamu.

 KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
 KHRITHERIA                                              MARAGA
 ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                          30
 LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                                   15
 TSHIVHUMBEO                                                         5
 ¹HANGANYELO                                                        50
Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHEDISIKI YA C) u ¾ola/maka maanea.

1.       Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori
         yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA
         VHUPULANI.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,TSHITAILA
         NA U DZUDZANYA.
3.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
         mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           3                                 DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

       KHA VHA PFESESE

       •   Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi
           thuse fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
       •   Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a
           ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na
           izwo zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa
           vhone mu¾oli/mumaki.

Vhalingiwa vha lavhelelwa u nanga ¾hoho NTHIHI ya maanea kha idzo dzo
½etshedzwaho nga u shumisa maipfi a u bva kha 400 u swika kha a 450. Vhalingiwa
vha nga ¿wala nga lushaka lufhio kana lufhio lwa maanea: nganetshelo,
mbuletshedzo, a u vhuisa mihumbulo, a u ¾a¾a khani, a disikhesivi kana
thimbwanywa/¾hanganyelo ya izwo.

1.1 Ndo pfa i tshi tou vha ngoho uri ...

Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe:

•   U ¿wala nga mu¼oro wawe we a pfa u nga zwo bvelela/ngoho ya zwithu.
•   A nga ¿wala nga zwithu zwivhuya zwe zwa bvelela.
•   A nga ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwe a ¼ora/pfa zwone.
•   Zwi nga »i vha zwithu zwi mangadzaho a songo zwi lavhelelaho.
•   Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
•   Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala maanea ane ra pfa a tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa,
    ha ½ewi nda¾iso.
•   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.                              [50]

1.2 Vhabebi vhone phangami dza vhudziki zwikoloni.

Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe:

•   Mulingiwa a ¿wala nga pfariso ine ya tea u itwa nga vhabebi zwikoloni zwine
    vhana vhavho vha dzhena khazwo.
•   Vhabebi vha tea u thusana na vhagudisi kha u laya vhana.
•   Vhabebi vha tea u dalela zwikoloni zwifhinga zwo¾he.
•   Vhabebi vha tea u dzhenela mi¾angano vha sa fhidzi.
•   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
•   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho
    na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala.                           [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           4                               DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

1.3 Madalo a fhethu ha vhufa o ri »isela tshanduko.

Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe:

•   Mulingiwa u tea u ¿wala nga madalo e a vha nao a u dalela fhethu ha vhufa.
•   U tea u sumbedza zwivhuya zwe a zwi guda, zwa dovha zwa shandukisa
    kuvhonele kwawe kwa zwithu.
•   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
•   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho
    na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala.                         [50]

1.4 Ifa mu¾ani ndi dakalo-tshililo.

Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe:

•   Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho.
•   U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine zwa »iswa nga ifa/ndaka sa: thundu na mu»i
    wavhu»i.
•   U dovha hafhu a ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwine zwa nga »iswa nga u
    lwela/ndaka sa: u vhengana, dzinndwa, mabulayo na zwi¿wevho.
•   Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha zwine ene
    muligiwa a imela zwone.
•   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
•   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho
    na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala.                         [50]

1.5 Ndi tshifhio tshiala tshine nda nga sia-vho shangoni?

Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala maanea awe:

•    Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho iyi: Tshiala tshi nga vha
     tshipikwa/zwipikwa zwine a humbula u zwi bveledza.
•    Kha sumbedze nga mbuno dzo dziaho vhu»i ha zwipikwa izwo.
•    Tshiala tshi kwama mu¾a, mushumo, shango nga vhuphara, mveledziso, na
     zwi¿we.
•    Zwi ¾u¾uwedza tshanduko ya matshilele zwitshavhani.
•    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
•    Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o livhanaho
     na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a ¿wala.                        [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           5                                DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

1.6 KHA VHA PFESESE: Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na
                      tshifanyiso tsho nangwaho.

     1.6.1 Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
           maanea awe:

•   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
            Tsumbo: Fhethu ha vhu»imvumvusi.
          • U ya nga ha itshi tshifanyiso, a nga anetshela/buletshedza zwe a
             »iphi½isa zwone na khonani dzawe afho fhethu.
          • Kha sumbedze zwe vha »iphi½a ngazwo na vhu»ipfi hawe.
          • U tea u sumbedza lunako lwa tsiko.
          • Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          • Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                           [50]

     1.6.2 Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
           maanea awe:

           •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                Tsumbo: Themamveledziso yo swika vhuponi ha hashu.
           •   Mulingiwa u tea sumbedza ndeme ya u khwi½iswa ha dzibada.
           •   Kha sumbedze na nyan»ano ine ya wanala kha vhashumi.
           •   Kha dovhe a sumbedze u »idina na u thusana hune ha vha hone.
           •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
           •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
               livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
               ¿wala.                                                                         [50]

     1.6.3 Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
             maanea awe:

           •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                Tsumbo: Murumba u ¾ambela tshan»a/ºwana u mamela lurumbu, na
               zwi¿we.
           •   Mulingiwa u tea sumbedza kushumele kwa masimuni.
           •   Kha sumbedze na pfano ine ya wanala kha vhashumi afha masimuni.
           •   Kha dovhe a sumbedze u »idina na u thusana hune ha vha hone.
           •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
           •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
               livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
               ¿wala.                                                                         [50]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                      50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           6                               DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

APHENDIKISI YA D: KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¾ola/maka
               Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani.

KHA VHA PFESESE: Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHEDISIKI YA D)
             u ¾ola/maka zwibveledzwa zwa vhudavhidzani i wanalaho kha
               sia¾ari ¼a 12 ¼a uyu memorandamu.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                 MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO            15
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                  10
    ¹HANGANYELO                                       25

Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHEDISIKI YA D) u ¾ola/maka
zwibveledzwa zwa vhudavhidzani.

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
         VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
         na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
         TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

•     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi
      funzwa zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
•     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
•     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
•     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
      ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhalingiwa vha tea u ¿wala nga ¾hoho MBILI kha dzo ½etshedzwaho. Mutumbu wa
phindulo i¿we na i¿we i tea u vha na maipfi a u bva kha 180 u ya kha a 200.
Luambo, redzhis¾ara, tshitaila na thouni zwi tea u livhanywa na nyimele.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           7                                 DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI (FOMA·A)

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo.

         •    Ri lavhelela mafhungo ane a vha a ndivhuwo i bvaho kha
             vhadzulapo,vha tshi khou livhuwa zwishumiswa zwe vha
             ½ekedzwa/ndambedzo nga Vhathakhi Outfitters.
         •    ¶iresi mbili (ya mu¿wali na ya mu¿walelwa).
         •    ¶iresi ya u thoma (i tea u ¿walwa datumu nga vhu»alo).
         •    ¶iresi ya vhuvhili (i thoma nga mufari wa tshiimo sa 'Mu¿waleli' kana
             'Mulanguli').
         •    Theshano: Ndaa/Aa.
         •    ¹hoho ya mafhungo (i tea u ¿walwa nga madanzi kana ya talelwa arali
             yo ¿walwa nga ma¼e»ere ma¾uku).
         •    Mutumbu. Hu ¿walwa ndivhuwo nga vhu»alo.
         •    Nyonesano kana phendelo.
         •    Magumo (mu¿wali u ṅwala tshifani na dzina/inishia¼a).                            [25]

2.2      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Mulingiwa u tea u ¾ana n»ivho ya nganetshelo, hu si tshikho»o.
         •   Nganeavhutshilo iyi i tea u ¾ana »ivhazwakale khathihi na zwivhuya
             zwe a itela lushaka ya mufu.
         •   Dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he muthu a bebelwa hone,
             mi¿waha, ma»uvha a mabebo na a u lovha, fhethu he muthu a lovhela
             hone, tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala na madzina a
             mashaka.
         •   Zwe zwa swikelelwa/zwa ndeme zwo swikelwaho: pfunzo/u »idzhenisa
             kha mishumo ya zwitshavha, nz.
         •   Nganeapfufhi nga ha mufu: u amba zwine mashaka na dzikhonani vha
             »o mu humbula ngazwo.
         •   U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz.                   [25]

2.3      RIVIYU

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Riviyu iyi i tea u ¾ana bugu iyi khathihi na ndeme yayo tshitshavhani.
         •   Mvulatswinga: u ¾ha¾huvha dzina ¼a bugu ine ya khou rivuwiwa.
         •   Mutumbu: mafhungothangeli sa dzina ¼a bugu/mu¿wali/mubveledzi/
             mugan»isi.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           8                                DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

         •   ¹halutshedzo ya bugu: hu ½etshedzwa manweledzo a bugu.
         •   Makumedzwa- u ½etshedza kubveledzelwe kwo¾he kwa bugu u ya nga
             kuvhonele kwa musedzulusi.
         •   Luambo hu shumiswa lwa tshifhinga tsha zwino.
             ¶ivhaipfi i vhe i gobolaho i sumbedzaho u takalela/kho»edzela musi hu
             tshi ¾ha¾huvhiwa bugu iyo, sa i takadzaho, zwi rudza mbilu, zwi
             kungaho, nyanyula, ¾okonya, ndi zwa ndeme, zwi na mbuyelo, ndi zwa
             n¾hesa, na zwi¿wevho.
         •   Magumo: u nweledza mawanwa.                                                      [25]

2.4      ATHIKILI YA MAGAZINI

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Athikili i tea u faredza mutambo wa vhaaluwa avha khathihi na ndeme
             yazwo.
         •   ¹hoho: i kungaho/i takadzaho;
         •   ¹hoho i tevhelwa nga dzina ¼a mu¿wali.
             Tsumbo : Bola ya milenzhe ya vhaaluwa
         •   Mvulatswinga: ndi hune mu¿wali a »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»a u amba
             nga ha¼o. U »ivhadza kudzudzanyelwe kwa kutambele na ndambedzo.
         •   Mutumbu: hu ¾an»avhudzwa mihumbulo ya fhungo ¼a nyonyoloso
             dzavho, malangele, thimu dzine vha tamba nadzo. Mitambo ye vha
             kunda na ye vha kundiwa.
         •   Tshitaila tshi nga vha tsha mbuletshedzo, tshi       shumisaho figara
             dza muambo, tshi ¾okonyaho mihumbulo ya          vhavhali.
             Madzina, fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿we zwa ndeme zwi tea u
             ½etshedzwa/buletshedza kha athikili. Athikili i tea u dzikusa
             dzangalelo, zwa ¾u¾ula dzangalelo ¼a u vhala kha muvhali.
         •   Phendelo: Ndi hune mafhungo a vhiniwa hone.                                      [25]

2.5      TSHIPITSHI

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Tshipitshi itshi tshi tea u ¾o¾omodza na u bvisela khagala mishumo
             mivhuya ye ¹hohoyatshikolo vha ita/shuma kha u bveledza
             lushaka/vhathu na shango nga u angaredza.
         •   ¹hoho: Kha i vhe i kungaho.
             Tsumbo: Ri »o vha elelwa misi yo¾he.
         •   Theshano: Ndi hune muambi a resha vhathetshelesi nga u bula zwiimo
             zwavho sa: Mutshimbidzamushumo,¹hohoyatshikolo nz.
         •   Mvulatswinga: Afha muvhali u ¾alutshedza ¾hoho ya mafhungo.
         •   Mutumbu: Muambi u ¾asulula mbuno dzawe a dovha a dzi tikedza.
         •   Magumo/Phendelo: Ndi hune a fhedza mafhungo awe.                                 [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3           9                              DBE/2018
                                      SCE – Memorandamu

2.6      MUFHINDULANO

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Mufhindulano uyu u tea u »isendeka kha nyambedzano vhukati ha
             mulwadze na mueletshedzi ndivho hu uri mulwadze a wane thuso i
             pfalaho/tshidzaho/thusaho kha u langula.
         •   ¹hoho: kha i vhe ye a randelwa yone.
             Tsumbo: Nga ngomu ofisini ya mueletshedzi.
         •   Mvulatswinga:     kha     hu  ¾anwe     nyambedzano  vhukati   ha
             vhathu/zwigwada vhavhili/zwivhili.
         •   Mutumbu: kha hu ½etshedzwe nyimele:
             Kha hu bviselwe khagala ku»ifarelwe, nyonyoloso dzine a tea u ita,
             zwi¼iwa zwine a tea u ¼a na zwi¿wevho zwa muthu ane a vha na
             vhulwadze ha swigiri.
             Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde tsha
             sia¾ari. Hu shumiswe kho¼oni (zwithoma) u bva kha dzina ¼a
             muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno
             muambi u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe u fhindulana nga u
             sielisana u bva kha kuvhonele kwa muambi. Mafhungo a tea u thoma
             phan»a ha hune dzina ¼a guma hone, zwo khethekanywa nga
             kho¼oni/zwithoma. Ngeletshedzo kha vhalingiwa zwi tshi kwama
             kuambele kana nyito zwi tea u sumbedzwa ngomu zwitangini musi
             maipfi a sa athu u buletshedzwa.
         •   Magumo: mu¿wali a nga pendela nga u ½etshedza kana u amba zwi¿we
             zwa u vhina mafhungo o zwi vhea ngomu zwitangini.                              [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                    50
                                                           MARAGAGU¹E:                      100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                                    Downloaded from hlayiso.com                 10                                                                                         DBE/2018
                                                                                        SCE – Memorandamu

APHENDIKISI YA C: KHETHEKANYO YA A : RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA – LUAMBO LWA HAYANI
                                                                      (MARAGA DZA 50)
PFESESANI:

•     Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
•     Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
•     Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva zwipi»a zwivhili:
      tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
•     Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
             Khritheria                                      Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone              Vhukoni ha vhukati/vhu             Vhukoni ha fhasi               U sa kona
                                                                                                                         fushaho/ho linganelaho
    ZWI RE NGOMU NA                                              28–30                           22–24                           16–18                           10–12                        4–6
    VHUPULANI                                      -Mihumbulo i                     -Phindulo yo lundwa tshidele    -Phindulo i fushaho                -Phindulo i shaedzaho       -Phindulo yo polikaho
                                                   gobolaho/¾okonyaho i sa          vhukuma                         -Mihumbulo yo lunzhedzana          ndunzhendunzhe              tsho¾he
    (Zwo ¿waliwaho na                              vhambedzwi/lavhelelwiho          -Zwi yelana tsho¾he na ¾hoho    lwo linganelaho nahone zwi a       -Mihumbulo yo               -Mihumbulo yo
    mihumbulo)

                                   Maimo a n¾ha
                                                   -Mihumbulo ya vhu¾ali, i         nahone zwa takadza              tendisea                           vhilinganaho, nahone i si   ¾angananaho nahone i si
    Nzudzanyo ya mihumbulo na                      ¾okonyaho nahone yo vhibvaho     -Hu na vhu¾anzi ha              -Zwo dzudzanywa nahone zwa         na vhusiki ha mu½e          na sia
    vhupulani/                                     -Zwo dzudzanywa nahone zwa       mihumbulo yo vhibvaho           dovha zwa lunzhedzana lwo          -Vhu¾anzi vhu si gathi ha   -Ndi phambananadzo,
    U dzhiela nzhele ndivho, vha                   dovha zwa lunzhedzana tshidele   -Zwo dzudzanywa nahone zwa      linganelaho/lu fushaho, hu tshi    nzudzanyo na u              zwo sokou dovhololwa
    ¾anganedzaho mafhungo na                       lwa tsho¾he, hu tshi katelwa     dovha zwa lunzhedzana           katelwa marangaphanµa,             lunzhedzana zwo teaho       -A zwo ngo dzudzanywa
    nyimele                                        marangaphan»a, mutumbu na        tshidele lwa tsho¾he, hu tshi   mutumbu na                                                     nahone a zwi na
                                                   magumo/mupendelo                 katelwa marangaphanµa,          magumo/mupendelo                                               ndunzhendunzhe
    MARAGA 30                                                                       mutumbu na
                                                                                    magumo/mupendelo
                                                                 25–27                           19–21                           13–15                            7–9                          0–3
                                                   -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri   -Zwo lundwa tshidele            -Phindulo i a fusha fhedzi hu na   -Phindulo yo anzaho u sa    -A hu na ndingedzo ya u
                                                   shaedzinyana musutshelo wa       -Mihumbulo i yelanaho, i        vhu¾udze¾udze hu¿we vhu            yelana ha mafhungo          fhindula ¾hoho/mbudziso
                                                   maanea o lundwaho tshidele lwa   takadzaho                       khakhisaho mu¾o»o                  -Mihumbulo i vho            -U polika tsho¾he na u sa

                                   Maimo a fhasi
                                                   tsho¾hetsho¾he                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa      -Mihumbulo yo dzudzanywa           sumbedza u liana na u       tsha tea lwa tsho¾he
                                                   -Mihumbulo yo vhibva ya lundwa   dovha zwa lunzhedzana           lwa ndinganelo nahone i a          »a»isa                      -A zwi na sia nahone zwo
                                                   lwa vhu¾ali                      zwavhuµi, hu tshi katelwa       tendisea                           -U shaedza vhu¾anzi ha      vhilingana
                                                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa       marangaphan»a, mutumbu na       -Hu na hu¿we u fusha ha            nzudzanyo na
                                                   dovha zwa lunzhedzana tshidele   magumo/mupendelo                nzudzanyo na                       ndunzhendunzhe zwo
                                                   lwa tsho¾he, hu tshi katelwa                                     ndunzhendunzhe, hu tshi            teaho
                                                   marangaphan»a, mutumbu na                                        katelwa marangaphan»a,
                                                   magumo/mupendelo                                                 mutumbu na magumo/
                                                                                                                    mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                                        Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                   11                                                                               DBE/2018
                                                                                   SCE – Memorandamu

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA &                                        14–15                           10–11                           6–7                        2–3                        0
U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhis¾ara,            -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
Thouni, redzhis¾ara na                        tshitaila na µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfio      -Thouni, redzhis¾ara,
µivhaipfi zwo teaho                           tsho¾he tsho¾he ndivho, vha      vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      zwo tea zwi¾uku           tshitaila µivhaipfi a
ndivho/zwiitei na nyimele.                    ¾anganedzaho mafhungo na         ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          ndivho, vha               zwo ngo tea ndivho,
Munanguludzo wa maipfi.

                             Maimo a n¾ha
                                              nyimele.                         na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho
Kushumisele kwa luambo na                     -Lulambo ndi lwa                 -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             mafhungo na nyimele.      mafhungo na nyimele.
milayo, zwiga zwa u vhala,                    vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu    nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 -Ho shumiswa luambo       -U ho¾efhala ha
girama, mupele¾o.                             nyanyulaho tsho¾he.              shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                lwa mutheo/fhasi          µivhaipfi zwo anzesa
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      -Thouni na                lune u pfala ha
                                             pfuma u dzangelwa ha thouni       -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kushumisele kwone         mafhungo zwa si tsha
                                              -A hu na vhukhakhi ha            vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        kwa maipfi a zwo ngo      konadzea na kathihi/
                                              girama na mupele¾o               mupele¾o.                                                   tea                       zwa vho konµa
                                              -Lwo lundwa nga tshikili tsha    -Lwo lundwa tshidele                                        -¶ivhaipfi ndi yo         vhukuma/tsho¾he.
                                              ma¾hakheni¾hakheni.              vhukuma .                                                   shayedzaho vhukuma.
                                                           12–13                            8–9                           4–5                         0–1
                                              -Lulambo ndi lwa n¾ha            -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                              vhukuma                          nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                             Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                             pfuma u dzangelwa ha              nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                             thouni.                           -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                             -A hu na vhukhakhi ha             girama na mupele¾o            angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                             girama na mupele¾o.               -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                             -Lwo lundwa nga tshikili tsha     vhukuma                       ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                             ma¾hakheni.                                                                                   -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                               lwa tsho¾he.
TSHIVHUMBEO                                               5                                4                              3                            2                       1
Zwi¾alusi zwa                                -Kubveledzele kwa ¾hoho           - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
tshibveledzwa.                               kwa n¾hesa                        kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
Kubveledzelwe kwa phara                      -Vhudodombedzi ha                 -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
na tshivhumbeo tsha                          ma¾hakheni¾hakheni                hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
mafhungo/mitala.                             -Mafhungo/mitala, phara           -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                             zwo fha¾wa na u lundwa lwa        zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                        µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
 MARAGA: 5                                                                                                                                 vhukhakhi.
 MARAGANYANGAREDZI                                    40–50                                 30–39                      20–29                         10–19                    0–9

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                        Downloaded from hlayiso.com               12                                                                                            DBE/2018
                                                                          SCE – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]
           Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO                     ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani                       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
 ¾anganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele                         kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo           -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                       -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
 nyimele                         tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                   hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
 MARAGA 15                                                                                                                     hu soliseaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U SEDZULUSA                     -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
 MARAGA 10                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                          22–25                            17–20                          12–15                        7–10                          0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2018/3627fe82-37ca-4a84-b159-854d8e7d26cc) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018/7895b64f-3a1c-4fac-9e19-5a1a091dfea0) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018/3271989d-8831-4061-b233-5329b754f52a) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
