# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2019 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the NSC May June 2019, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC May June
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC May June · 2019 · tshivenda. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019/6717a0f9-b2e7-4d7f-ade2-eb5b0b902b1d) — QP · 2019 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

         SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
     NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                         2019

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

                                                                          MARAGA: 100

                         Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         2                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

•     Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo
      bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
•     U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
      nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
      sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
•     Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
•     Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
•     Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele (mirero na maambele).
•     Kufha¾elwe kwa mafhungo.
•     Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
•     Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo
      faredzwaho nga u angaredza: mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na
      magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELWE

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO YA 1

APHENDIKISI YA C: KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¾ola/maka Maanea

KHA VHA PFESESE: Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI YA
C) kha u ¾ola/maka Maanea i wanalaho kha masia¾ari a 11–12 a uyu memorandamu.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA/MAKA
    KHRITHERIA                                                   MARAGA
    ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                      30
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                               15
    TSHIVHUMBEO                                                     5
    ¹HANGANYELO                                                    50

Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI YA C) u ¾ola/maka
maanea.

1.       Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori
         yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA
         VHUPULANI.

2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO, TSHITAILA
         NA U DZUDZANYA.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         3                                       DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

3.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
         mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

         KHA VHA PFESESE

         •   Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi
             thuse fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
         •   Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine
             mulingiwa a ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha
             zwo fhambani na izwo zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na
             mihumbulo/kuvhonele kwa vhone mu¾oli/mumaki.

         Vhalingiwa vha lavhelelwa u nanga ¾hoho NTHIHI ya maanea kha idzo dzo
         ½etshedzwaho vha ¿wala nga u shumisa maipfi a u bva kha 400 u swika kha
         a 450. Vhalingiwa vha nga ¿wala nga lushaka lufhio kana lufhio lwa
         maanea: nganetshelo, mbuletshedzo, a u vhuisa mihumbulo, a u ¾a¾a khani,
         a disikhesivi kana thimbwanywa/¾hanganyelo ya izwo.

1.1      NDI NGE NDI SI ¼ATE FULUFHELO.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
         •   A nga ¿wala nga u sa la¾a fulufhelo na u kon»elela hawe ho mu
             »iselaho zwivhuya zwinzhi vhutshiloni hawe.
         •   U bvisela khagala zwe zwa mu ¾u¾uwedza u sa la¾a fulufhelo.
         •   Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela/u vhuisa
             mihumbulo/u buletshedza, nz.
         •   Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lushaka lwa maanea ane ra pfa a tshi
             fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.
         •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.                         [50]

1.2      NDI VHONUNGO-DZI-MULOMONI,                    A    VHA      ¶ALELWI          NGA
         MULAMBO.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
         •   Mulingiwa a nga ¿wala a tshi ¾alutshedza/anetshela/vhuisa mihumbulo
             nga ha vhathu vhane vha ambesa nga ha vhukoni havho/zwine vha vha
             nazwo ngeno vha si na mushumo une vha bveledza/zwi vhonalaho
             zwine vha ita.
         •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                                [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         4                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.3      ºwalani maanea ane a fhela nga maipfi haya: ' ... MBILU YANGA I
         DZULELA    U    NTHOVHEDZA       NGE     NDA       NGALANGADZA
         VHUMATSHELO HANGA.’

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

         •   Mulingiwa a nga ¿wala nga ha zwithu zwi si zwavhu»i zwe a vha a tshi
             ita zwe zwa fhedza zwo ita uri a si vhe na vhumatshelo havhu»i.
         •   U tea u sumbedza zwe a zwi ita zwine zwa dzulela u mu vhaisa na u
             »isola nga n¾hani hazwo.
         •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                              [50]

1.4      MAMAGA TSHIKO TSHA NYALUWO YA IKONOMI, TSHIRA TSHA
         MUTAKALO.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
         •   Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza/¾an»avhudza ¾hoho.
         •   U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine zwa »iswa nga mamaga sa: u
             bveledza mishumo ine ya nga ita uri vhushai vhu vhungudzee/vhu
             fhele.
         •   U tea u dovha hafhu a ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwine zwa
             »iswa nga n¾hani ha mamaga sa: malwadze o fhambanaho ane a nga
             »isa dzimpfu, u huvhala, nz.
         •   Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha
             zwine ene mulingiwa a imela zwone.
         •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •    Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                              [50]

1.5      MU¹A, TSHIKULUTEDZI(TSHI¹U¹UWEDZI) TSHA VHUVHA HA
         MUSWA. ¹A¹ANI.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

         •   Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza/¾an»avhudza ¾hoho iyi:
         •   Mulingiwa a nga ¿wala a tshi sumbedza zwine mu¾a wa bveledzisa/
             fha¾isa, kana u tshinya vhaswa, zwi nga amba zwivhuya/zwivhi zwine
             zwa bveledzwa nga kutshilele kwa afho mu¾ani.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         5                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

         •   Mu¿we a nga ¾a¾a a tshi sumbedza u hanedza na uri a si mi¾a i yo¾he
             ine ya bveledza vhuvha ha vhaswa; na zwi¿we zwiimiswa zwi na
             mukovhe kha vhuvha/zwivhuya/zwivhi kha vhaswa.
         •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                              [50]

1.6      KHA VHA PFESESE: Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na
         tshifanyiso tsho nangwaho.

         1.6.1      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                    •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumbo: Vhutshilo ha mishashani/Vhushai, na zwi¿we.
                    •   U ya nga ha itshi tshifanyiso, a nga anetshela/buletshedza/
                        vhuisa muhumbulo nga ha vhushai vhu wanalaho afho
                        mishashani.
                    •   Kha sumbedze zwi kon»aho na zwi vhavhaho zwi bvelelaho
                        afho fhethu.
                    •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                        zwi fushaho.
                    •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                        elanaho na zwe a ¿wala.                                                  [50]

         1.6.2      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                    •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumbo: Maan»a nga u pfana/Vhuthihi, na zwi¿we.
                    •   Mulingiwa u tea u sumbedza ndeme ya u shumisana.
                    •   Kha sumbedze na nyan»ano ine ya wanala kha vhashumi/
                        vhadzulapo/vhorapolotiki, nz.
                    •   Kha dovhe a sumbedze u »idina na u thusana hune ha vha
                        hone.
                    •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                        zwi fushaho.
                    •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                        elanaho na zwe a ¿wala.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         6                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

         1.6.3      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                    •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumbo: Khombo magondoni a Afrika Tshipembe, na
                        zwi¿we.
                    •   Mulingiwa u tea u sumbedza uri ndi lini hune khombo dza
                        mimo»oro dza bvelela nga vhunzhi, kana zwiitisi zwa idzo
                        khombo.
                    •   Mulingiwa kha dovhe a sumbedze na zwine zwa nga itwa nga
                        vha Muhasho wa Vhuendi hu u itela u thivhela khombo
                        idzo.
                    •   Kha sumbedze na zwivhangi zwa khombo.
                    •   Kha dovhe a sumbedze u »idina ha muvhuso kha ndingedzo
                        dza u thivhela khombo dzibadani.
                    •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                        zwi fushaho.
                    •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                        elanaho na zwe a ¿wala.

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         7                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

APHENDIKISI YA D: KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¾ola/maka
                   Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani.

KHA VHA PFESESE:          Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI
                          YA D) kha u ¾ola/maka Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani i
                          wanalaho kha sia¾ari ¼a 13 ¼a uyu memorandamu.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                 MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO        15
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA              10
    ¹HANGANYELO                                   25

Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka (APHENDIKISI YA D) u ¾ola/maka
zwibveledzwa zwa vhudavhidzani.

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
         VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.

2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
         na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
         TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

•     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi
      funzwa zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
•     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
•     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
•     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
      ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhalingiwa vha tea u ¿wala nga ha ¾hoho MBILI kha dzo ½etshedzwaho. Mutumbu
wa phindulo i¿we na i¿we u tea u vha na maipfi a u bva kha a 180 u ya kha a 200.
Luambo, redzhis¾ara, tshitaila na thouni zwi tea u livhanywa na nyimele.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         8                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA (INIFOMA·A)

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Ri lavhelela mafhungo a khumbelo yo livhiswaho kha muzwala wawe
             ya uri a »e a dzule nae a tshi mu kota, lwa vhege dzi si gathi vhunga a
             tshi khou lwala.
         •   ¶iresi nthihi ya mu¿wali ine ya tevhelwa nga datumu.
         •   ¶iresi i tewa u ¿walwa nga vhu»alo.
         •   Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheleloni a mitaladzi ya »iresi,
             theshano na magumo.
         •   Theshano: Tsumbo: Vho-Nyadzanga.
         •   Marangaphanµa kha ½ee muvhali ludungela lwa mafhungo ane a »o a
             wana kha mutumbu.
         •   Mutumbu: Ndi hune ha wanala tshidziki tsha mafhungo, na
             ¾han»avhudzo yao.
         •   Hu shumiswa luambo lwo teaho, lu si na miswaswo.
         •   Nyonesano: Ndi hune mu¿wali a onesana na mu¿walelwa.
         •   Magumo: Mu¿wali u ¿wala dzina ¼awe fhedzi.                                          [25]

2.2      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Mulingiwa u tea u ¾ana n»ivho ya nganetshelo, hu si tshikho»o.
         •   Nganeavhutshilo iyi i tea u ¾ana »ivhazwakale khathihi na zwivhuya
             zwe mufu a itela lushaka.
         •   Dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he mufu a bebelwa hone, mi¿waha,
             ma»uvha a mabebo na a u lovha, fhethu he mufu a lovhela hone,
             tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala na madzina a mashaka, na
             zwi¿we-vho.
         •   Zwe zwa swikelelwa zwa ndeme: pfunzo/u »idzhenisa kha mishumo ya
             zwitshavha, nz.
         •   Nganeapfufhi nga ha mufu: u amba zwine mashaka na dzikhonani vha
             »o mu humbula ngazwo.
         •   U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz.                     [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         9                                     DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.3      ATHIKILI YA GURANN¶A

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Athikili i tea u faredza kuvhulungelwe kwa ma»i afha muvhunduni wa
             mu¿wali.
         •   ¹hoho i kungaho/i takadzaho.
         •   ¹hoho i tevhelwa nga dzina ¼a mu¿wali.
             Tsumbo: Kuvhulungelwe kwa ma»i.
         •   Mvulatswinga: Ndi hune mu¿wali a »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»a u
             amba nga ha¼o. U »ivhadza kuvhulungelwe kwa ma»i.
         •   Mutumbu: Hu ¾an»avhudzwa mihumbulo ya fhungo ¼a kuvhungelwe
             kwa maµi, kulangele, kueletshedzele kwa vhathu, zwe zwa itwa kha u
             vhulunga ma»i na uri a fanela u vulwa lini, a valwa lini.
         •   Tshitaila tshi nga vha tsha mbuletshedzo, tshi shumisaho figara dza
             muambo na zwi ¾okonyaho mihumbulo ya vhavhali.
         •   Madzina, fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿we zwa ndeme zwi tea u
             ½etshedzwa/buletshedzwa kha athikili.
         •   Phendelo: Ndi hune mafhungo a vhiniwa hone.                                         [25]

2.4      INTHAVIYU

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Ri lavhelela nyambedzano yo livhiswaho kha ndeme ya u kunakisa
             mupo nga vhadzulapo, na n»ila ye vha zwi kona ngayo.
         •   ¹hoho kha i vhe ye mulingiwa a randelwa yone.
         •   Mvulatswinga: Kha hu ¾anwe nyambedzano vhukati ha vhathu
             vhavhili.
         •   Mutumbu: Kha hu ½etshedzwe nyimele (sinario) hu sa athu u thomiwa
             u ¿walwa. Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde
             tsha sia¾ari. Hu shumiswe kho¼oni (zwithoma) u bva kha dzina ¼a
             muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno
             muambi u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe nyambedzano nga u
             sielisana u bva kha uno muambi u ya kha u¼a. Mafhungo a tea u thoma
             phan»a ha hune dzina ¼a guma hone, zwo khethekanywa nga kho¼oni/
             zwithoma.
         •   Magumo: A tea u vha a fushaho.                                                      [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         10                                    DBE/2019
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.5      ADZHENDA NA MAAMBIWA A MU¹ANGANO

         Zwi re ngomu.

         •   Ri lavhelela maambiwa a mu¾angano wa u dzudzanyela mi¾a¾isano ya
             mitshino ya sialala ine ya »o farwa nga ¿wedzi wa Khubvumedzi
             tshitediamu tsha vhuponi honoho.
         •   Mbofho/tsheo dzi tea u vha khagala sa zwone zwe zwa swikelwa.                       [25]

2.6      VHURIFHI HA TSHIOFISI (FOMA·A)

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo.

         •    Ri lavhelela mafhungo ane a vha a mbilaelo dza vhanameli/vhadzulapo
             vha     tshi   khou     bvisela  vhu»ipfi    havho     nga   n»ila ine
             vhoradzithekhisi vha reilisa zwone, khathihi na u sa vha hone kana u
             sa vhonala ha vhaofisiri vha dzibadani u itela u langa nyimele.
         •    ¶iresi mbili (ya mu¿wali na ya mu¿walelwa).
         •    ¶iresi ya u thoma (i tea u ¿walwa datumu nga vhu»alo).
         •    ¶iresi ya vhuvhili (i thoma nga mufari wa tshiimo sa 'Mu¿waleli' kana
             'Mulanguli').
         •    Theshano: Ndaa/Aa.
         •    ¹hoho ya mafhungo (i tea u ¿walwa nga madanzi kana ya talelwa arali
             yo ¿walwa nga ma¼e»ere ma¾uku).
         •    Mutumbu: Hu ¾ahiswa mbilaelo nga vhu»alo, khathihi na
             mahumbulwa u bva kha vhanameli kana vhadzulapo.
         •    Nyonesano kana phendelo yo faredzaho ndavhelelo.
         •    Magumo (mu¿wali u ṅwala tshifani na dzina/inishia¼a).                              [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           50
                                                         MARAGAGU¹E:                             100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                  11                                                                           DBE/2019
                                                                             SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

PFESESANI:

• Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
• Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
• Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
• Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
        Khritheria                                   Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                            fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                           22–24                      16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI                                  -Mihumbulo i                      -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                            gobolaho/¾okonyaho i sa           tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
 (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho           -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)

                            Maimo a n¾ha
                                            -Mihumbulo ya vhu¾ali, i          ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
 Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo               -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
 na vhupulani/                              vhibvaho                          mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa        -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
 vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana             zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
 mafhungo na nyimele                        tshidele lwa tsho¾he, hu tshi     lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho                    dzudzanywa nahone a
                                            katelwa marangaphan»a,            tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
 MARAGA 30                                  mutumbu na                        marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo                                    ndunzhendunzhe
                                            magumo/mupendelo                  na magumo/mupendelo
                                                         25–27                           19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri    -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                            shaedzinyana musutshelo wa        -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                            maanea o lundwaho tshidele        takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                            Maimo a fhasi
                                            lwa tsho¾hetsho¾he                -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                            -Mihumbulo yo vhibva ya           zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                            lundwa lwa vhu¾ali                lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                            -Zwo dzudzanywa nahone zwa        tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana
                                            dovha zwa lunzhedzana             marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                            tshidele lwa tsho¾he, hu tshi     na magumo/mupendelo        ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho
                                            katelwa marangaphan»a,                                       katelwa marangaphan»a,
                                            mutumbu na                                                   mutumbu na magumo/
                                            magumo/mupendelo                                             mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                    12                                                                               DBE/2019
                                                                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA &                                        14–15                            10–11                           6–7                        2–3                        0
U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhis¾ara,             -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
Thouni, redzhis¾ara na                        tshitaila na µivhaipfi zwo tea    tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfio      -Thouni, redzhis¾ara,
µivhaipfi zwo teaho                           tsho¾he tsho¾he ndivho, vha       vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      zwo tea zwi¾uku           tshitaila µivhaipfi a
ndivho/zwiitei na nyimele.                    ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          ndivho, vha               zwo ngo tea ndivho,
Munanguludzo wa maipfi.

                             Maimo a n¾ha
                                              nyimele.                          na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho
Kushumisele kwa luambo na                     -Lulambo ndi lwa                  -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             mafhungo na nyimele.      mafhungo na nyimele.
milayo, zwiga zwa u vhala,                    vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu     nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 -Ho shumiswa luambo       -U ho¾efhala ha
girama, mupele¾o.                             nyanyulaho tsho¾he.               shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                lwa mutheo/fhasi          µivhaipfi zwo anzesa
                                              -Lu a gobola, nahone lwo          nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      -Thouni na                lune u pfala ha
                                             pfuma u dzangelwa ha thouni        -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kushumisele kwone         mafhungo zwa si tsha
                                              -A hu na vhukhakhi ha             vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        kwa maipfi a zwo ngo      konadzea na kathihi/
                                              girama na mupele¾o                mupele¾o.                                                   tea                       zwa vho konµa
                                              -Lwo lundwa nga tshikili tsha     -Lwo lundwa tshidele                                        -¶ivhaipfi ndi yo         vhukuma/tsho¾he.
                                              ma¾hakheni¾hakheni.               vhukuma .                                                   shayedzaho vhukuma.
                                                           12–13                             8–9                           4–5                         0–1
                                              -Lulambo ndi lwa n¾ha             -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                              vhukuma                           nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                             Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola, nahone lwo          -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                             pfuma u dzangelwa ha               nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                             thouni.                            -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                             -A hu na vhukhakhi ha              girama na mupele¾o            angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                             girama na mupele¾o.                -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                             -Lwo lundwa nga tshikili tsha      vhukuma                       ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                             ma¾hakheni.                                                                                    -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                                lwa tsho¾he.
TSHIVHUMBEO                                               5                                 4                              3                            2                       1
Zwi¾alusi zwa                                -Kubveledzele kwa ¾hoho            - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
tshibveledzwa.                               kwa n¾hesa                         kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
Kubveledzelwe kwa phara                      -Vhudodombedzi ha                  -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
na tshivhumbeo tsha                          ma¾hakheni¾hakheni                 hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
mafhungo/mitala.                             -Mafhungo/mitala, phara            -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                             zwo fha¾wa na u lundwa lwa         zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                         µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
 MARAGA: 5                                                                                                                                  vhukhakhi.
 MARAGANYANGAREDZI                                    40–50                                  30–39                      20–29                         10–19                    0–9

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                        Downloaded from hlayiso.com             13                                                                                       DBE/2019
                                                                   SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

           Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO                     ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani                       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
 ¾anganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele                         kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo           -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                       -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
 nyimele                         tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                   hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
 MARAGA 15                                                                                                                     hu soliseaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U SEDZULUSA                     -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
 MARAGA 10                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                          22–25                            17–20                          12–15                        7–10                          0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2019-memo/d7198f2b-c566-44c6-89bc-28af3594579d) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019-memo/6fc24945-630d-4747-a643-33efe961de49) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018-memo/9a2f4b7b-ae50-4366-9ecd-172bc34a8a2c) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2019/c849fe30-af1d-4a20-899a-0782cd5ca293) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2019/9e916767-2e5f-4dd8-bd25-139d840ef9f0) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2019/2ee3d244-a29c-42db-97f5-610efab31505) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
