# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the November 2009, 10 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009-memo/35a0a4b3-e4cf-430e-ac54-3de8bbc6393f
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009-memo/35a0a4b3-e4cf-430e-ac54-3de8bbc6393f)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2009 · tshivenda. Memorandum, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009/98264989-32b5-4fc6-be04-0f78378b91d2) — QP · 2009 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                  NATIONAL
                              SENIOR CERTIFICATE

                                       GIREIDI 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                           BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                       ·ARA 2009

                                     MEMORANDAMU

MARAGA: 100

                          Memorandamu uyu u na masia¾ari a 10.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa

### Page 2

Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com            2                                                                    DoE/·ara 2009
                                                                         NSC – Memorandamu

 KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA (50)
    KHOUDU       Khoudu 7:        Khoudu 6:       Khoudu 5:                           Khoudu 4:              Khoudu 3:              Khoudu 2:             Khoudu 1:
               Vhuswikeleli ha  Vhuswikeleli ha Vhuswikeleli ho                     Vhuswikeleli vhu       Vhuswikeleli ho        Vhuswikeleli ha        U sa swikelela
                    n¾hesa          n¾ha           dziaho                              fushaho              linganelaho               fhasi
                  80-100%          70-79%          60-69%                              50-59%                 40-49%                 30-39%                  0-29%
                          24-30               21-23½                18-20½               15-17½                 12-14½                 9-11½                  0-8½

                    -Zwi re ngomu ndi    - Zwi re ngomu ndi   -Zwi re ngomu ndi     -Zwi re ngomu ndi     - Zwi re ngomu         -Zwi re ngomu         - Zwi re ngomu a
                    zwa ma¾hakheni,      zwa ma¾hakheni       zwi pfalaho, zwo »i   zwo teaho, nahone     zwo »i linganela sa    zwi¿we a zwiho        zwo ngo lulama na
      ZWI RE        nahone zwa vhusiki   nahone ndi zwa       farana.               zwo farana lwo        zwenezwo, hu na        khagala, a zwo ngo    luthihi, a zwo ngo
    NGOMU NA        ha n¾hesa.           vhusiki ha n¾ha.     -Mihumbulo ndi i      linganelaho.          mavhaka a xedzaho      farana.               lunzhedzana.
    VHUPULANI       -Mihumbulo i a       .Mihumbulo ndi ya    takadzaho, i a        -Mihumbulo i          vhu¾umani.             -Mihumbulo yo         -Mihumbulo yo
       (NV)         ¾okonya nahone yo    n¾ha nahone i a      tendisea.             takadzaho i re na     -Mihumbulo kanzhi      sekena, hunzhi i      ¾apanyedzwa, yo
   (MARAGA: 30)     vhibva.              takadza              - U pulana na/kana    vhusiki vhu           ndi yo teaho, fhedzi   sokou dovholola.      sokou dovhololwa.
                    -U pulana na/kana    -U pulana na/kana    mvetomveto zwo        fushaho.              vhusiki ho             -A zwo ngo            - U pulana na/kana
                    mvetomveto zwo       mvetomveto zwo       bveledza maanea       - U pulana na/kana    ¾ahedzwa.              swikelela u vha kha   mvetomveto a zwi
                    bveledza maanea a    bveledza maanea o    avhu»i, a             mvetomveto zwo        - U pulana na/kana     Luambo lwa            fushi, kana a zwiho.
                    si na vhukhakhi na   lundwaho tshidele,   kumedzeaho            bveledza maanea a     mvetomveto zwo         Hayani, naho zwo      -Maanea aya ha
                    khathihi, a          nahone a                                   fushaho, nahone a     bveledza maanea a      »i pulanwa/hu na      ½ekedzei/kumedzei.
                    kumedzeaho.          kumedzeaho.                                kumedzeaho.           ndinganelo, o          mvetomveto.
                                                                                                          lunzhedzeaho lwo       -Maanea ha ngo
                                                                                                          linganelaho nahone     bveledzwa nga n»ila
                                                                                                          a kumedzeaho.          i kumedzeaho.
                          12-15              10½-11½                 9-10                 7½-8½                    6-7                  4½-5½                  0-4

                    -U sumbedza          - U sumbedza         -Hu na vhu¾anzi ha    -Hu¿we u vhonala      -Vhudzivha ha          -Luambo na zwiga      - Luambo na zwiga
     LUAMBO,        vhudzivha ho         vhudzivha ho         vhudzivha ha          ha vhudzivha ha       luambo ho sekena.      zwa u vhala zwo       zwa u vhala zwo
   TSHITAILA NA     go»ombelaho ha       dziaho ha ndeme ya   luambo.               luambo zwi hone.      -Luambo a lwo ngo      khakhea.              khakhea tsho¾he.
   U SEDZULUSA      ndeme ya luambo.     luambo.              - Luambo na zwiga     -Luambo ndi lwa       vhibva, na zwiga       -Munanguludzo wa      - Munanguludzo wa
       (LTS)        -Luambo, zwiga zwa   -Luambo, zwiga zwa   zwa u vhala hunzhi    misi, zwiga zwo       zwa u vhala hu¿we      maipfi wo             maipfi a wo ngo tea
   (MARAGA: 15)     u vhala zwo          u vhala zwo          a zwi na vhukhakhi    shumiswa lu           a zwo ngo              shaedzwa.             na luthihi.
                    shumiswa zwone-      shumiswa hu si na    .                     fushaho.              shumiswa nga n»ila     - Tshitaela, thounu   - Tshitaela, thounu
                    zwone.               vhukhakhi , u kona   - Munanguludzo wa     - Munanguludzo wa     yone .                 na redzhisi¾ara a     na redzhisi¾ara zwo
                    -U shumisa luambo    u shumisa luambo     maipfi wo tea         maipfi u a fusha.     -Munanguludzo wa       zwo ngo tea.          liana tsho¾he. - Ho
                    lwa n¾hesa lwa       lwa                  tshibveledzwa.        - Tshitaela, thounu   luambo ndi wa          -Ho »ala              »alesa vhukhakhi
                    kuambele/maambele    kuambele/maambele    - Tshitaela, thounu   na redzhisi¾ara nga   fhasi.                 vhukhakhi, naho       na n»a»o, nahone a
                    .                    .                    na redzhisi¾ara zwo   u angaredza zwi »i    - Tshitaela, thounu    zwo »i vhalululwa     hu vhonali vhu¾anzi
                    -Munanguludzo u      -Munanguludzo wa     tea ¾hoho ya          anana na ¾ho»ea       na redzhisi¾ara zwi    na u sedzuluswa       ha u vhalulula na u

Vhuṋe ha khanḓiso iyi ho vhaledzwa                                                                                                 Iyani kha siaṱari ḽi tevhelaho

### Page 3

Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com                 3                                                                DoE/·ara 2009
                                                                             NSC – Memorandamu

                    sa                    maipfi wo             mafhungo.            dza ¾hoho ya          shaedza                 zwi¾uku.             sedzulusa.
                    vhambedzwiho/wa       vanganywa lwa         - Kanzhi a hu na     mafhungo.             ndunzhendunzhe.
                    n¾hesa wa maipfi,     vhusiki.              vhukhakhi nga        - Hu »i vha na        -Hu na vhukhakhi
                    zwo vhibva            - Tshitaela, thounu   murahu ha u          vhukhakhi vhu si      ho vhalaho naho ho
                    vhukuma.              na redzhisi¾ara zwo   vhalulula na u       gathi nga murahu      »i vha na u
                    -Tshitaela, thounu    tea ¾hoho ya          sedzulusa.           ha u vhalulula na u   vhalulula na u
                    na redzhisi¾ara zwo   mafhungo.                                  sedzulusa..           sedzulusa.
                    tea tsho¾he ¾hoho
                    ya mafhungo.          -Hunzhi a hu na
                    -A hu na vhukhakhi    vhukhakhi nga
                    na vhuthihi nga       murahu ha u
                    murahu ha u           sedzuluswa na u
                    sedzuluswa na u       vhalululwa ha
                    vhalululwa ha         mushumo.
                    mushumo.
                             4-5                  3½                     3                   2½                      2                     1½                   0-1

  TSHIVHUMBEO       -Kubveledzelwe kwo    -Mafhungo o           -Vhunzhi ha          -Dzi¿we dza mbuno     -Vhunzhi ha             -Zwi re ngomu        -O liana na ¾hoho.
       (T)          faranaho/lunzhedze-   bveledzwa nga n»ila   zwidodombedzwa       na                    dzimbuno dzi hone.      zwi¿we a zwiho       - Mi¾ala, dziphara
   (MARAGA: 5)      aho kwa ¾hoho.        yo faranaho. Hu na    zwo bveledzwa.       zwododombedzwa        - Mi¾ala, dziphara      khagala, a zwo ngo   zwo vhilingana, a
                    Vhudodombedzi         ndunzhendunzhe.       - Mi¾ala, dziphara   zwo bveledzwa.        zwo khakhea             farana.              zwi tevhelelei.
                    vhu ¾okonyaho ha      - Mi¾ala, dziphara    zwo fha¾ea           - Mi¾ala, dziphara    fhedzi maanea a         - Mi¾ala, dziphara   -Vhulapfu ho
                    n¾hesa.               zwi a tevhelelea      zwavhu»i.            zwo »i khakhea        sala a tsha »i pfala.   zwi kha vhuimo ha    lapfesa/pfufhifhalesa
                    -Mi¾ala, dziphara     nahone zwo            - Vhulapfu ho tea.   hu¿we, fhedzi          -Vhulapfu ho           fhasi.               u fhirisa mpimo.
                    zwo fha¾wa lwa        vangana.                                   maanea a »i sala a    lapfesa/                - Vhulapfu ho
                    vhu¾ali.              -Vhulapfu ho tea.                          tshi pfala.           pfufhifhalesa.          lapfesa/
                    -Vhulapfu/tshivhalo                                              -Vhulapfu ho ¾o»ou                            pfufhifhalesa.
                    tsha maipfi zwi                                                  vha ho teaho.
                    elana na ndaela dza
                    ¾hoho.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com             4                                                                  DoE/·ara 2009
                                                                         NSC – Memorandamu

  KHETHEKAYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI (30)
       KHOUDU            Khoudu 7:           Khoudu 6:            Khoudu 5:             Khoudu 4:             Khoudu 3:            Khoudu 2:             Khoudu 1:
                       Vhuswikeleli ha     Vhuswikeleli ha      Vhuswikeleli ho       Vhuswikeleli vhu      Vhuswikeleli ho      Vhuswikeleli ha        U sa swikelela
                          n¾hesa                n¾ha               dziaho                fushaho             linganelaho             fhasi
                         80-100%              70-79%               60-69%                50-59%                40-49%               30-39%                  0-29%
                          14½-18               13-14               11-12½                 9-10½                 7½-8½                5½-7                    0-5

                     -N»ivho yo dziaho    -U na n»ivho         -U na n»ivho yo       -U na n»ivho i        -U na n»ivho yo      -U na n»ivho ya       -A hu na n»ivho ya
                     tsho¾he ya ¾ho»ea    yavhu»isa ya         dziaho ya ¾ho»ea      fushaho ya ¾ho»ea     linganelaho ya       fhasi ya ¾ho»ea dza   ¾ho»ea dza
                     dza tshibveledzwa.   ¾ho»ea dza           dza tshibveledzwa.    dza tshibveledzwa.    ¾ho»ea dza           tshibveledzwa.        tshibveledzwa.
                     -U ¿wala lwo         tshibveledzwa.       -U ¿wala – u fara     -U ¿wala –o »i        tshibveledzwa.       Phindulo yawe kha     Phindulo ya
                     rombaho/vhibvaho.    -U ¿wala lwo         vhu¾ala, nahone u     bvanyana fhedzi       Vhu¾ala hawe kha     mushumo uyu i         mushumo uyu i
                     -U tshimbila kha     rombaho/vhibvaho     tou polika zwi¾uku    nga u angaredza       u fhindula           sumbedza hu na u      sumbedza u xedza
       ZWI RE        vhu¾ala hone-hone,   -U tshimbila kha     kha ¾hoho ya          ha xedzi zwine        mushumo uyu vhu      shaedza vhukuma.      tsho¾he vhu¾ala.
       NGOMU,        hu si na u bva kha   vhu¾ala hone-hone,   mafhungo.             ¾hoho ya amba lini.   sumba ho sekena.     -U ¿wala – u xedza    -U ¿wala - u liana
    VHUPULANI NA     ¾hoho ya             hu si na u bva kha   -Hunzhi zwi re        -Zwi re ngomu na      -U ¿wala – u a       vhu¾ala, na zwi       na ¾hoho, zwi
    TSHIVHUMBEO      mafhungo.            ¾hoho ya             ngomu na              mihumbulo zwo         xedza vhu¾ala, zwi   ambiwaho hu¿we a      ambwaho hunzhi a
        (NVT)        -Zwi re ngomu na     mafhungo.            mihumbulo zwo         farana nga n»ila i    ambiwaho zwa ita     zwi tsha pfala.       zwi tsha pfala. Zwi
     (MARAGA: 18)    mihumbulo zwo        -Zwi re ngomu na     farana, zwa           fushaho, zwi¿we       zwi tshi liana       -Zwi re ngomu na      re ngomu na
                     farana tsho¾he,      mihumbulo zwo        ¾an»avhudzwa,         zwa                   hu¿we.               mihumbulo zwo         mihumbulo a zwi
                     nahone zwo           ¾an»avhudzwa         nahone                zwidodombadzwa        -Zwi re ngomu na     liana,                elani,
                     ¾an»avhudzwa         zwavhu»isa,          zwidodombedzwa        zwi tikedza ¾hoho.    mihumbulo zwo        zwidodombedzwa        zwidodombedzwa
                     vhukuma,             zwidodombedzwa       zwinzhi zwi tikedza   -Vhu¾anzi ha u        farana lwo           zwi¾uku zwi           zwi¾uku¾uku zwi
                     zwidodombedzwa       zwo¾he zwi tikedza   ¾hoho.                pulana na/ kana       linganelaho,         tikedzaho ¾hoho.      tikedzaho ¾hoho.
                     zwo¾he zwi tikedza   ¾hoho.               -U pulana na /kana    mvetomveto zwo        zwi¿we zwa            -A zwo ngo lingana
                     ¾hoho ya             -U pulana na /kana   mvetomveto zwo        bveledza              zwidodombedzwa       kha Luambo lwa        -U pulana na /kana
                     mafhungo.            mvetomveto zwo       bveledza              tshibveledzwa tshi    zwi tikedza ¾hoho.   Hayani, naho ho »i    mvetomveto a zwi
                     -Hu na vhu¾anzi      bveledza             tshibveledzwa tshi    fushaho, tshi         -Vhu¾anzi ha u       vha na u pulana       swikeleli/
                     ha u pulana          tshibveledzwa tsho   kumedzeaho,           kumedzeaho.           pulana na/kana       /kana mvetotmveto.    zwiho/fushi na
                     na/kana              fha¾waho             tshavhu»i             -U shumisa            mvetomveto zwo       Tshibveledzwa a       kathihi.--
                     mvetomveto, zwa      zwavhu»i.            vhukuma.              muhumbulo u           bveledza             tsho ngo kumedzwa     Tshibveledzwa itshi
                     mbo bveledza         -O shumisa milayo    -O shumisa milayo     fushaho a tshi        tshibveledzwa tsho   zwavhu»i. ¹ho»ea      a tshi kumedzei.
                     tshibveledzwa tshi   yo teaho ya          yo teaho ya           shumisa ¾ho»ea dzo    linganelaho, tsho    dzo teaho dza         - A ho ngo
                     si na vhukhakhi na   tshivhumbeo nga      tshivhumbeo.          teaho dza             faranaho nahone      tshivhumbeo a dzo     shumiswa ¾ho»ea
                     luthihi, tshi        n»ila yone-yone.                           tshivhumbeo tsha      tshi kumedzeaho.     ngo shumiswa – hu     dzo teaho dza
                     kumedzeaho.                                                     tshibveledzwa.        -U na muhumbulo      na u shaedza          tshivhumbeo.
                     -Tshivhumbeo ndi                                                                      wo linganelaho wa    huhulu ha zwithu
                     tsho teaho lwa                                                                        ¾ho»ea dza           zwa ndeme.
                     tsho¾he.                                                                              tshivhumbeo tsha

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com               5                                                                   DoE/·ara 2009
                                                                           NSC – Memorandamu

                                                                                                             tshibveledzwa
                                                                                                             fhedzi hu na u
                                                                                                             ¾ahedzwa ha
                                                                                                             zwithu zwa ndeme.
                           10-12                 8½-9½                  7½-8                  6-7                   5-5½                  4-4½                  0-3½

                     - U shumisa           -Tshibveledzwa        -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo           -Mushumo wo
                     zwivhumbeo            tsho fha¾wa           fha¾ea lwo dziaho,    fha¾ea lu fushaho.    fha¾wa lwo tou        fha¾wa lwa fhasi      fha¾wa lwa fhasi
                     zwone-zwone zwa       zwavhu»i              u a vhalea.           Vhukhakhi vhu re      linganelaho. Hu na    nahone zwi a          nahone zwi kon»a
                     girama,nga n»ila      vhukuma, nahone       -N»ivho ya maipfi     hone a zwi khakhisi   vhukhakhi ho          kon»a u tevhelelea.   vhukuma u
                     yone,nahone zwo       nga n»ila yone.       yo tea ndivho, vha    nyelelo ya            vhalahonyana.         -N»ivho ya maipfi i   tevhelelea.
      LUAMBO,        fha¾wa lwa vhu¾ali    -N»ivho ya maipfi     ¾anganedzaho          mafhungo              -N»ivho ya maipfi i   ¾o»a u lulamiswa      -N»ivho ya maipfi i
    TSHITAELA NA     vhukuma.              yo tea ndivho, vha    mafhungo na           -N»ivho ya maipfi i   fhasi nahone a ha     nahone a i tei        ¾o»a ndulamiso zwi
    U SEDZULUSA      -N»ivho ya maipfi     ¾anganedzaho          nyimele.              a fusha zwi tshi      tei tsho¾he ndivho,   ndivho, vha           hone nahone a i tei
        (LTS)        yo tea tsho¾he        mafhungo na            -Tshitaela, thouni   kwama ndivho, vha     vha ¾anganedzaho      ¾anganedzaho          ndivho.
                     ndivho, vha           nyimele.              na redzhisi¾ara       ¾anganedzaho          mafhungo na           mafhungo na           -Tshitaela, ndivho
     (MARAGA: 12)    ¾anganedzaho           -Tshitaela, thouni   hunzhi zwo tea.       mafhungo na           nyimele.Tshitaela,    nyimele.              na vha
                     mafhungo na           na redzhisi¾ara zwo   -Hunzhi a hu na       nyimele.              redzhis¾ara na        -Tshitaela, thouni    ¾anganedzaho
                     nyimele. .            tea ¾ho»ea dza        vhukhakhi nga          -Tshitaela, thouni   thouni zwo tsa.       na redzhis¾ara a      mafhungo a zwi
                      -Tshitaela, n»ivho   mushumo.              murahu ha u           na redzhis¾ara zwo     -Hu na vhukhakhi     zwo ngo tea.          anani /tshimbilelani
                     na redzhisi¾ara zwo   -Hunzhi a hu na       vhalulula na u        tea lu fushaho.       ho vhalaho nga        -Ho »ala vhukhakhi    na ¾hoho ya
                     tea tsho¾he-          vhukhakhi nga         sedzululsa.           -Hu na vhukhakhi      murahu ha u           naho ho »i vha na     mafhungo.
                     tsho¾he.              murahu ha u           -Vhulapfu ho tea.     vhu si vhunzhi nga    vhalulula na u        u vhalulula na u      -Ho »alesa
                     -A hu na vhukhakhi    vhalulula na u                              murahu ha u           sedzulusa.            sedzulusa.            vhukhakhi na
                     na vhuthihi nga       sedzulusa.                                  vhalulula na u        -Vhulapfu ho          -Zwo lapfesa/         n»a»o nga murahu
                     murahu ha u           -Vhulapfu ho tea.                           sedzulusa.            lapfesa/              pfufhifhalesa.        ha u vhalulula na u
                     vhalulula na u                                                    -Vhulapfu ho ¾o»ou    pfufhifhalesa.                              sedzulusa.
                     sedzulusa.                                                        vha vhu teaho.                                                    -Vhulapfu – Zwo
                     -Vhulapfu ho tea.                                                                                                                   lapfesa/pfufhifhales
                                                                                                                                                         -a u fhirisa mpimo.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3
                                         Downloaded from hlayiso.com              6                                                                 DoE/·ara 2009
                                                                              NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI (20)
  KHOUDU        Khoudu 7:       Khoudu 6:       Khoudu 5:       Khoudu 4:        Khoudu 3:       Khoudu 2:                                                Khoudu 1:
             Vhuswikeleli ha  Vhuswikeleli ha Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli vhu Vhuswikeleli ho Vhuswikeleli ha                                            U sa swikelela
                  n¾hesa          n¾ha           dziaho          fushaho        linganelaho        fhasi
                80-100%          70-79%          60-69%          50-59%           40-49%          30-39%                                                          0-29%
                         10-12                 8½-9½                   7½-8                    6-7                   5-5½                  4-4½            0-3½

                  -N»ivho yo dziaho      -N»ivho yavhu»isa      -N»ivho yo dziaho      -N»ivho i fushaho      -N»ivho yo            -N»ivho ya fhasi ya   -A hu na n»ivho ya
                  tsho¾he ya ¾ho»ea      ya ¾ho»ea dza          ya ¾ho»ea dza          ya ¾ho»ea dza         linganelaho ya         ¾ho»ea dza            ¾ho»ea dza
                  dza tshibveledzwa.     tshibveledzwa.         tshibveledzwa.         tshibveledzwa.        ¾ho»ea dza             tshibvumbedzwa.       tshibveledzwa.
                  -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana vhudzivha      -U ¾ana zwi¿we zwa    tshibveledzwa. –       Phindulo kha          -U shaedza n»ivho
                  ho angalalaho          ho angalalaho ha       zwaho kha nyimele      vhudzivha kha         Phindulo i shaedza     mushumo uyu i         kha nyimele dzo
   ZWI RE         vhukuma ha             vhutsila ha u ¿wala.   dzo ¾an»avhuwaho       nyimele dzo           vhu¾ala.               sumbedza vhu¾ala      ¾an»avhuwaho
   NGOMU,         vhutsila ha u ¿wala.   -Vhu¿wali ho           dza u ¿wala            ¾an»avhuwaho dza      - U sumbedeza          vhusekene.             dza vhu¿wali.
VHUPULANI NA      -Vhu¿wali ho           rombaho/dziaho –       mishumo/zwibvele-      u ¿wala               n»ivho ¾hukhu kha      -U sumbedza           -U ¿wala – mugudi
TSHIVHUMBEO       rombaho/dziaho –       mugudi u fara          dzwa.                  mishumo/zwibveled-    nyimele dzo            n»ivho i shaedzaho    u liana na ¾hoho,
                  mugudi u fara          vhu¾ala hone, ha       -U ¿wala– mugudi u     zwa.                  ¾an»avhuwaho dza       kha nyimele dzo       ¾halutshedzo
 (MARAGA: 12)     vhu¾ala hone-hone,     liani na ¾hoho ya      fara vhu¾ala hone,     -U ¿wala – mugudi     vhu¿wali.              ¾an»avhuwaho dza       hunzhi i a xela.
                  ha liani na ¾hoho.     mafhungo.              hu na u liana/xelana   u a xedza vhu¾ala      -U ¿wala – mugudi     vhu¿wali.             -Zwi re ngomu na
                  -Zwi re ngomu na       -Zwi re ngomu na       zwi¾uku na ¾hoho.      fhedzi zwa si         u liana na ¾hoho,      -U ¿wala – mugudi     mihumbulo zwa
                  mihumbulo yawe         mihumbulo yawe         -Hunzhi zwi re         khakhise              ¾halutshedzo ya        u liana na ¾hoho,      tshibveledzwa a zwi
                  zwo farana tsho¾he,    zwo farana, zwa        ngomu na               ¾halutshedzo nga u    polika hu¿we.          hu¿we ¾halutshedzo    yelani,zwidodombe-
                  zwo ¾an»avhudzwa       ¾andavhudzwa           mihumbulo zwo          angaredza.             -Zwi re ngomu na      ya polika.            dzwa
                  lwa n¾hesa, nahone     zwavhu»isa, nahone     farana, zwa            -Zwi re ngomu kha      mihumbulo zwo         -Zwi re ngomu na      zwi¾uku¾uku zwi
                  zwidodombedzwa         zwidodombedzwa         ¾an»avhudzwa, na       tshibveledzwa na       farana lwo            mihumbulo zwa         tikedzaho ¾hoho.
                  zwo¾he zwi tikedza     zwo¾he zwi tikedza     zwidodombedzwa         mihumbulo zwo          linganelaho, zwinwe   tshibveledzwa a       -U pulana/
                  ¾hoho.                 ¾hoho.                 zwinzhi zwi tikedza    farana lu fushaho,     zwa                   zwo ngo tou farana,   mvetomveto a zwi
                  -Vhu¾anzi ha u         -Vhu¾anzi ha u         ¾hoho.                 zwi¿we zwa             zwidodombedzwa        zwidodombedzwa        fushi.
                  pulana na/kana         pulana na/kana         -Hu na vhu¾anzi ha     zwidodombedzwa         zwi tikedza ¾hoho.    zwi¾uku zwi            Tshibveledzwa a
                  mvetomveto zwo         mvetomveto zwo         u pulana na u          zwi tikedza ¾hoho.     -Vhu¾anzi ha u        tikedzaho ¾hoho.      tshi kumedzei/fushi.
                  bveledza               bveledza               sedzulusa zwo          -Vhu¾anzi ha u         pulana na u           -A zwi tei Luambo     -Ho ngo shumisa
                  tshibveledzwa tshi     tshibveledzwa tsho     bveledzaho             pulana na sedzulusa    sedzulusa zwo         lwa Hayani, naho      milayo yo teaho ya
                  si na vhukhakhi na     fha¾waho zwavhu»i,     tshibveledzwa tshi     zwo bveledza           bveledza              ho pulaniwa na/       tshivhumbeo.
                  luthihi, nahone tshi   tshi kumedzeaho.       kumedzeaho,            tshibveledzwa tshi     tshibveledzwa tsho    kana mvetomveto.
                  kumedzeaho.            -O shumisa milayo      tshavhu»i vhukuma.     fushaho, tshi          linganelaho, tshi     Tshibveledzwa a
                  -O bveledza/¾ana       ya tshivhumbeo yo      -O shumisa milayo      kumedzeaho.            kumedzeaho.           tsho ngo kumedzwa
                  tshivhumbeo tsha       teaho nga n»ila        yo teaho ya            -O shumisa             - U na muhumbulo      zwavhu»i.
                  ma¾hakheni             yavhu»i vhukuma.       tshivhumbeo.           muhumbulo u            wo linganelaho wa     - Ho ngo shumisa

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3
                                     Downloaded from hlayiso.com                7                                                                  DoE/·ara 2009
                                                                            NSC – Memorandamu

                  vhukuma.                                                           fushaho wa ¾ho»ea      ¾ho»ea dza            milayo yo teaho ya
                                                                                     dza tshivhumbeo.       tshivhumbeo – hu      tshivhumbeo.
                                                                                                            na hu¿we u
                                                                                                            shaedza.

                         6½-8                     6                    5½                   4-4½                    3½                   2½-3                    0-2

                  -U shumisa             -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho    -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho    -Tshibveledzwa tsho
                  zwivhumbeo zwone-      fha¾wa zwavhu»i       fha¾wa zwavhu»i ,     fha¾wa lu fushaho.     fha¾wa lwo            fha¾wa nga n»ila i     fha¾wa nga n»ila ya
   LUAMBO,        zwone zwa luambo       vhukuma nahone        nahone tshi a         Vhukhakhi vhu re       linganelaho. Hu na    shaedzaho/ ya fhasi,   fhasi/i
TSHITAILA NA U    kha u ¿wala            nga n»ila yone-       vhalea.               hone a vhu khakhisi    vhukhakhi ho          nahone i a kon»a u     shaedzaho
  SEDZULUSA       tshibveledzwa ,        yone.                 -N»ivho ya maipfi     nyelelo ya             vhalaho.              tevhelelea.            vhukuma, nahone
                  nahone zwo fha¾wa      -N»ivho ya maipfi     yo tea ndivho , vha   mafhungo.              -N»ivho ya maipfi     -N»ivho ya maipfi i    zwi tou kon»a
 (MARAGA: 8)      nga vhutsila           yo tea vhukuma        ¾anganedzaho          -N»ivho ya maipfi      yo shaedza nahone     ¾o»a hu¿we u           tsho¾he u
                  vhuhulwane             ndivho, vha           mafhungo na           yo tea ndivho, vha     a i tei tsho¾he       lulamiswa, nahone a    tevhelelea.
                  vhukuma                ¾anganedzaho          nyimele.              ¾anganedzaho           ndivho, vha           i tei ndivho, vha      -N»ivho ya maipfi i
                  -N»ivho ya maipfi      mafhungo na            -Tshitaila, thouni   mafhungo na            ¾anganedzaho          ¾anganedzaho           ¾o»a u lulamiswa
                  yo tea tsho¾he         nyimele.              na redzhis¾ara        nyimele.               mafhungo na           mafhungo na            ho
                  ndivho, vha             -Tshitaela,thouni    hunzhi zwo tea.        -Tshitaela, thouni    nyimele.              nyimele.                angalalaho
                  ¾anganedzaho           na redzhis¾ara zwo    -Tshibveledzwa a      na redzhis¾ara zwi a    -Tshitaela, thouni   -Tshitaela, thouni     vhukuma
                  mafhungo na            tea ndeme na          tshi na vhukhakhi     »i fusha.              na redzhis¾ara zwo    na redzhis¾ara a zwo    nahone a zwo ngo
                  nyimele.               ¾ho»ea dza            vhunzhi nga           -Tshibveledzwa tshi    tsela fhasi.          ngo tea.               tea ndivho na
                  -Tshitaila,thouni na   mushumo.              murahu ha u           »i vha na vhukhakhi    -Tshibveledzwa tsho   -Tshibveledzwa tsho    khathihi.
                  redzhis¾ara zwo tea    -Tshibveledzwa        vhalulula na u        vhu si vhunzhi nga     faredza vhukhakhi     »ala vhukhakhi,        -Tshitaela, thouni
                  tsho¾he.               hunzhi a hu na        sedzulusa.            murahu ha u pulana     ho vhalaho nga        naho ho »ivha na u     na ridzhis¾ara a zwi
                  -Tshibveledzwa a       vhukhakhi nga         -Vhulapfu ho tea.     na u sedzulusa.        murahu ha u pulana    pulana /sedzulusa.      tshimbilelani na
                  tshi na vhukhakhi      murahu ha u pulana                          -Vhulapfu ho ¾o»ou     na u sedzulusa.       -Vhulapfu – zwo        ¾hoho.
                  nga murahu ha u        na u sedzulusa.                             vha ho teaho.          -Vhulapfu – zwo       lapfesa/                -Tshibveledzwa
                  pulana na u            -Vhulapfu ho tea.                                                  lapfesa/              pfufhifhalesa.         tsho »ala vhukhakhi
                  sedzulusa.                                                                                pfufhifhalesa.                               vhunzhisa,
                  -Vhulapfu ho tea.                                                                                                                       na n»a»o i re
                                                                                                                                                         khagala nga murahu
                                                                                                                                                         ha u pulana
                                                                                                                                                          na u sedzulusa.
                                                                                                                                                         -Vhulapfu – zwo
                                                                                                                                                         lapfesa/pfufhifhalesa

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                                                                                    Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshivenμa ·uambo lwa Hayani (HL)/P3            8                                      DoE/·ara 2009
                                        NSC – Memorandamu

ADENDAMU

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

MBUDZISO I
(Vha songo i shumisa kha u maka, yo tou itelwa u ¾an»avhudza n»ivho yavho)
1.1    MAANEA A NGANETSHELO

           •   Aya ndi maanea ane mu¿wali a anetshela tshi¾ori kana zwiwo zwo no
               bvelelaho.
           •   Zwi anetshelwaho zwi tea u kunga na u tendisea.
           •   Mafhungo a hone a ¿walwa nga tshifhinga tsho fhelaho.
           •   Magumo a songo »oweleaho nahone a fhedza tshi¾ori zwavhu»i.

1.2    MAANEA A MBULETSHEDZO

           •   Mu¿wali u buletshedza tshithu nga vhu»alo.
           •   Mu¿wali u ola tshifanyiso tsha zwine a khou amba ngazwo muhumbuloni
               wa muvhali.

1.3    MAANEA A TSENGULUSO

           •   Mu¿wali u vha a tshi khou tou sengulusa mafhungo.
           •   Afha hu nga senguluswa zwo bvelelaho kana zwi sa athu u bvelela.
           •   Mu¿wali u vhekanya mafhungo awe nga ngona (Ndunzhendunzhe ya
               mafhungo).

1.4    MAANEA A U ¹A¹A KHANI

           •   Afha mu¿wali u vha e na n»ila yawe ine a vhona ngayo zwithu.
           •   Mihumbulo yawe i tea u vha khagala u bva mathomoni u swika
               magumoni.
           •   Mu¿wali u sumbedza u imelela ¼i¿we fhungo/sia.
           •   Mu¿wali u tikedza vhukuma fhungo ¼ine a khou ¾o»a ¼i tshi tendiwa.
           •   Mu¿wali u sumbedza vhukhwi¿e ha fhungo ¼ine a khou ¼i imelela.

1.5    MAANEA A KHUMBUDZO

           •   Mu¿wali u vhuisa mihumbulo a i ½ea vhu»ipfi na u nyanyuwa hawe.
           •   Mu¿wali u a dzhia sia.
           •   Vhu»ipfi na u nyanyuwa ndi zwone zwi no dzhielwa n¾ha.

1.6    MAANEA A KHUMBULELO

           •   Mu¿wali a nga »isa zwifanyiso zwine muvhali a zwi ¾alela a kona u ¿wala
               maanea ngazwo.
           •   Afha hu nga »a mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga ha zwifanyiso
               zwo ½ewaho.
Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a ·uambo lwa Hayani (HL)/P3           9                         DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKANYO YA B

2.1    VHURIFHI HA TSHIOFISI

       Tshivhumbeo:
       •   ¶iresi mbili.
       •   Theshano.
       •   ¹hoho ya mafhungo.
       •   Mutumbu.
       •   Nyonesano.
       •   Magumo.
       •   Kushumisele kwa luambo (Thounu na redzhisi¾ara).

2.2    ATHIKILI YA GURANN¶A

       Tshivhumbeo:
       •   ¹hoho.
       •   Mvulatswinga.
       •   Mutumbu (mulaedza wo¾he).
       •   Mapendelo.

2.3    MUFHINDULANO

       Tshivhumbeo:
       •   U dzhia tshivhumbeo tsha »irama.
       •   Kho¼oni i tevhela dzina(hu si u dzhenisa mafhungo a kha zwitangi ha kona
       u ¿walwa kho¼oni).
       •   Maipfi a songo tou ambiwaho a vhe zwitangini (maambelwa).
       •   U imela sia nga mbuno dzo khwa¾haho.

2.4    OBITSHUARI

       •    Madzina a mufu na mabebo.
       •    Ma»uvha a lufu na mbulungo.
       •    Zwe mufu a vha e zwone na zwe a itela lushaka.
       •    Vhathu vhe a vha sia.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a ·uambo lwa Hayani (HL)/P3          10           DoE/·ara 2009
                                      NSC – Memorandamu

KHETHEKAYO YA C

3.1    GARA¹A

       Tshivhumbeo
       • Dzina ¼a mu¿walelwa.
       • Mulaedza wo faredzaho ndivho.
       • Dzina ¼a mu¿wali.

3.2    NDAELA

       Maga a tevhelwaho:
       • Dzina ¼a tshibikwa.
       • Zwishumiswa.
       • Mabikele.
       (Zwi tevhekane nga n»ila yone.)

3.3    DAYARI

       Tshivhumbeo
       • Ma»uvha
       • ºwedzi
       • ºwaha
       • Tshifhinga
       • Zwiitei/zwiwo.

Vhu½e ha khan»iso iyi ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2009-memo/d9fc3c05-4a56-456c-8d7d-2de8e276f064) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2009-memo/7e95e0f9-8596-49c5-9678-79caf2559c40) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2016-memo/8d393179-28fe-4eb0-a579-dfba0e676fa5) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2014-memo/8adcc794-ec26-4515-ac95-5900adee1f41) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2012-memo/60558192-44e0-488c-a440-c5740897c49a) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
