# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2018 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the November 2018, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2018 · tshivenda. Memorandum, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018/3271989d-8831-4061-b233-5329b754f52a) — QP · 2018 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                   GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                      LARA 2018

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 11.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          2                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

     Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo
      bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
     U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
      nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
      sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
     Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
     Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
     Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele (mirero na maambele).
     Kufha¾elwe kwa mafhungo.
     Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
     Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo
      faredzwaho nga u angaredza: mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na
      magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELWE

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

MBUDZISO YA 1

KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¾ola/maka Maanea

KHA VHA PFESESE: Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka maanea i wanalaho
                 kha masia¾ari a 9–10 a iyi tsumbanµila ya u maka.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA/MAKA
    KHRITHERIA                                MARAGA
    ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI (NV)                   30
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA (LTD)           15
    TSHIVHUMBEO (T)                                   5
    ¹HANGANYELO                                      50

Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka maka maanea.

1.    Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori yo
      teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI.
2.    Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
      khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO, TSHITAILA NA
      U DZUDZANYA.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          3                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

3.    Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
      mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

 KHA VHA PFESESE

     Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi thuse
      fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
     Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a
      ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na izwo
      zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa vhone
      mu¾oli/mumaki.

Vhalingiwa vha lavhelelwa u nanga ¾hoho NTHIHI ya maanea kha idzo dzo
½etshedzwaho nga u shumisa maipfi a u bva kha 400 u swika kha a 450. Vhalingiwa
vha nga ¿wala nga lushaka lufhio kana lufhio lwa maanea: nganetshelo,
mbuletshedzo, a u vhuisa mihumbulo, a u ¾a¾a khani, a disikhesivi kana
thimbanywa/¾hanganyelo ya izwo.

1.1      Ndi yone tshenzhemo ye ya shandula kuvhonele kwanga.
         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
          Mulingiwa u ¿wala nga tshenzhemo ya zwithu zwe a ¾angana nazwo
           vhutshiloni.
          A nga ¿wala nga zwithu zwivhuya zwe zwa bvelela.
          A nga ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwe zwa mu bvelela.
          Zwi nga »i vha zwithu zwi mangadzaho a songo zwi lavhelelaho.
          Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
          Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala maanea ane ra pfa a tshi fusha ¾hoho ye a
           ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.
          Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.                        [50]

1.2      ¶umbumazwikule ¼e ¼a vha tshimangadzo kha shango.
         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
          Mulingiwa a nga ¿wala nga »umbumazwikule ¼e ¼a vhanga tshinyalelo
           zwi songo lavhelelwa.
          Ho vha na u kumbiwa ha dzibada na dziburoho.
          Ho vha na u wa ha zwifha¾o.
          Ho vha na u tshinyadzwa ha mupo.
          Ho vha na u lozwea ha vhutshilo.
          Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
           livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
           ¿wala.                                                                               [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          4                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.3      'Ndo fhedza ndo »itota nga n¾hani ha lunyadzo.'
         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
          Mulingiwa u tea u ¿wala a tshi »isola nga zwe a ita.
          U tea u sumbedza zwivhi zwine a khou »isola khazwo nga n¾hani ha
           lunyadzo.
          Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
           livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
           ¿wala.                                                                               [50]
1.4      'Ndi khwi½e u fela muhumbulo une wa tshila, u fhirisa u tshilela
         muhumbulo une wa »o fa.'
                                                                          (Steve Biko)
         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
          Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho.
          U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine zwa »iswa nga u »inangela, sa u ima
           kha zwine a tenda khazwo zwine a vhona zwi tshi fha¾a lushaka
          U dovha hafhu a ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwine zwa nga »iswa
           nga muhumbulo wo khakheaho.
          Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha
           zwine ene mulingiwa a imela zwone.
          Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
           livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
           ¿wala.                                                                               [50]
1.5      Khamusi u khwiniswa ha milayo ya kuambarele zwikoloni zwashu zwi nga
         bveledza vhudziki. ¹a¾ani ni tshi ima na, kana ni tshi hanedzana na ¾hoho
         iyi.
         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:
          Mulingiwa u tea u thoma nga u sumbedza u ima na, kana u hanedzana
           na u ¾alutshedza ¾hoho iyi.
          Kha sumbedze nga mbuno dzo dziaho vhu»i ha milayo ya kuambarele
           na khwi½ifhadzo ya themamveledziso.
          A nga sumbedza u sa vha na ndeme kana u hanedza ¾hoho.
          Zwi ¾u¾uwedza tshanduko ya matshilele zwikoloni/A zwi ¾u¾uwedzi ...
          Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
           livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
           ¿wala.                                                                               [50]
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          5                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.6      KHA VHA PFESESE:          Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na
                                   tshifanyiso tsho nangwaho.

         1.6.1      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                     Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                      Tsumbo: Pfarisano vhutshiloni/Vhutshilo ndi mutingati, nz.
                     U ya nga ha itshi tshifanyiso, a nga anetshela/buletshedza
                      zwine vhathu vha nga thusana ngazwo vhutshiloni.
                     Kha sumbedze zwe vha thusana khazwo na vhu»ipfi hawe.
                     Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi
                      fushaho.
                     Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                      maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                      elanaho na zwe a ¿wala.                                                   [50]

         1.6.2      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                     Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                      Tsumbo: Ndondolo ya mupo/Nga nn»a ha mupo, a hu na
                      vhutshilo, nz.
                     Mulingiwa u tea u sumbedza ndeme vhukati ha muthu na
                      mupo.
                     Kha dovhe a sumbedze kulondolelwe kwa mupo.
                     Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi
                      fushaho.
                     Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                      maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                      elanaho na zwe a ¿wala.                                                   [50]

         1.6.3      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                     Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                      Tsumbo: Thaidzo dza mushumoni, nz.
                     Mulingiwa u tea sumbedza thaidzo dze a ¾angana nadzo.
                     Kha sumbedze zwine zwa khou mu lemela.
                     Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi
                      fushaho.
                     Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                      maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                      elanaho na zwe a ¿wala.                                                   [50]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          6                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

KHETHEKANYO YA B: Rubriki ya u ¾ola/maka
              Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani.

KHA VHA PFESESE: Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka zwibveledzwa zwa
vhudavhidzani i wanalaho kha sia¾ari ¼a 11 ¼a iyi tsumbanµila ya u maka.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                 MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO            15
    (NVT)
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA (LTD)            10
    ¹HANGANYELO                                       25

Kha vha shumise rubriki ya u ¾ola/maka zwibveledzwa zwa vhudavhidzani.

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
         VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
         na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
         TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi
      funzwa zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
      ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhalingiwa vha tea u ¿wala nga ¾hoho MBILI kha dzo ½etshedzwaho. Mutumbu wa
phindulo i¿we na i¿we i tea u vha na maipfi a u bva kha 180 u ya kha a 200.
Luambo, redzhis¾ara, tshitaila na thouni zwi tea u livhanywa na nyimele.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          7                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA (INIFOMA·A)

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

            Ri lavhelela mafhungo a pfarelo i bvaho kha mukomana wa murwi i
             tshi ya kha mubebi wa murwiwa.
            ¶iresi nthihi ya mu¿wali ine ya tevhelwa nga datumu.
            ¶iresi i tewa u ¿walwa nga vhu»alo.
            Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheleloni a mitaladzi ya »iresi,
             theshano na magumo.
            Theshano: Tsumbo: Vho-Nyadzanga.
            Marangaphanµa kha ½ee muvhali ludungela lwa mafhungo ane a »o a
             wana kha mutumbu.
            Mutumbu: Ndi hune ha wanala tshidziki tsha mafhungo.
             Hu shumiswa luambo lwo teaho, lu si na miswaswo.
            Nyonesano: Ndi hune mu¿wali a onesana na mu¿walelwa.
            Magumo: Mu¿wali u ¿wala dzina ¼awe fhedzi.                                         [25]

2.2      ·IºWALOVHU¸E (CV) NA VHURIFHI HA U FHELETSHEDZA

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo.

            Kha ¼i¿walovhu½e (CV), ri lavhelela zwidodombedzwa zwi tevhelaho
             zwa muhumbeli: Zwidodombedzwa zwa vhu½e, zwa pfunzo, zwa
             ndalukanyo, zwa tshenzhemo, madzangalelo na vha kwamiwaho.                         [25]

2.3      ADZHENDA NA MAAMBIWA A MU¹ANGANO

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo.

            Ri lavhelela maambiwa a mu¾angano ane a elana na vhu¾ambo ha
             mabebo a makhulu vho fhedzaho mi¿waha ya fu¾ahe (90).                              [25]

2.4      MUVHIGO WA FOMA·A

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo.

            Ri lavhelela muvhigo une wa khou ¾ahisa mbilahelo dza ha masipala.
            ¹hoho
            Marangaphan»a (siangane, ndivho na tshikoupu)
            Matshimbidzele (Nnyi?, Ngani?, Ngafhi?, Lini?, Mini? Hani?)
            Magumo/Mawanwa
            Phendelo
            Themendelo
            Tsaino ya muvhigi
            Tshiimo tsha muvhigi
            Datumu                                                                             [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          8                              DBE/Lara 2018
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.5      TSHIPITSHI TSHA FOMA·A

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

            Tshipitshi itshi tshi tea u ¾o¾omodza na u bvisela khagala khombo
             dzine dza khou bvelela vhuponi na uri dzi nga thivhelwa hani.
            ¹hoho: Kha i vhe i kungaho.
             Tsumbo: Ri »o vha elelwa misi yo¾he.
            Theshano: Ndi hune muambi resha vhathetshelesi nga u bula zwiimo
             zwavho sa: Mutshimbidzamushumo,¹hohoyatshikolo nz.
            Mvulatswinga: Afha muvhali u ¾alutshedza ¾hoho ya mafhungo.
            Mutumbu: Muambi u ¾asulula mbuno dzawe a dovha a dzi tikedza nga
             n»ila i tendiseaho.
            Magumo/Phendelo: Ndi hune a fhedza mafhungo awe.                                   [25]

2.6      INTHAVIYU

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

            Ri lavhelela nyambedzano yo livhiswaho kha kuvhulungelwe na
             kushumisele kwa ma»i.
            ¹hoho kha i vhe ye a randelwa yone.
            Mvulatswinga: Kha hu ¾anwe nyambedzano vhukati ha vhathu
             vhavhili.
            Mutumbu: Kha hu ½etshedzwe nyimele (sinario) hu sa athu thomiwa u
             ¿walwa. Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde
             tsha sia¾ari. Hu shumiswe kho¼oni (zwithoma) u bva kha dzina ¼a
             muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno
             muambi u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe nyambedzano nga u
             sielisana u bva kha uno muambi u ya kha u¼a. Mafhungo a tea u thoma
             phan»a ha hune dzina ¼a guma hone, zwo khethekanywa nga
             kho¼oni/zwithoma.                                                                  [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         50
                                                          MARAGAGU¹E:                           100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                 9                                                                       DBE/Lara 2018
                                                                             NSC – Tsumbanµila ya u maka

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
        Khritheria                                   Zwa n¾hesa                   Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                           fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                          22–24                      16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI (NV)                             -Mihumbulo i                     -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                            gobolaho/¾okonyaho i sa          tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
 (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho          -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)

                            Maimo a n¾ha
                                            -Mihumbulo ya vhu¾ali, i         ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
 Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo              -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
 na vhupulani/                              vhibvaho                         mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa       -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
 vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana            zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
 mafhungo na nyimele                        tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho                    dzudzanywa nahone a
                                            katelwa marangaphan»a,           tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
 MARAGA 30                                  mutumbu na                       marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo                                    ndunzhendunzhe
                                            magumo/mupendelo                 na magumo/mupendelo
                                                         25–27                          19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri   -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                            shaedzinyana musutshelo wa       -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                            maanea o lundwaho tshidele       takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                            Maimo a fhasi
                                            lwa tsho¾hetsho¾he               -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                            -Mihumbulo yo vhibva ya          zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                            lundwa lwa vhu¾ali               lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                            -Zwo dzudzanywa nahone zwa       tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana
                                            dovha zwa lunzhedzana            marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                            tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    na magumo/mupendelo        ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho
                                            katelwa marangaphan»a,                                      katelwa marangaphan»a,
                                            mutumbu na                                                  mutumbu na magumo/
                                            magumo/mupendelo                                            mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                              Downloaded from hlayiso.com                  10                                                                           DBE/Lara 2018
                                                                                NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA &                                         14–15                           10–11                           6–7                        2–3                        0
U DZUDZANYA (LTD)                              -Thouni, redzhis¾ara,            -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
Thouni, redzhis¾ara na                         tshitaila na µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfio      -Thouni, redzhis¾ara,
µivhaipfi zwo teaho                            tsho¾he tsho¾he ndivho, vha      vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      zwo tea zwi¾uku           tshitaila µivhaipfi a
ndivho/zwiitei na nyimele.                     ¾anganedzaho mafhungo na         ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          ndivho, vha               zwo ngo tea ndivho,
Munanguludzo wa maipfi.

                               Maimo a n¾ha
                                               nyimele.                         na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho
Kushumisele kwa luambo na                      -Luambo ndi lwa                  -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             mafhungo na nyimele.      mafhungo na nyimele.
milayo, zwiga zwa u vhala,                     vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu    nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 -Ho shumiswa luambo       -U ho¾efhala ha
girama, mupele¾o.                              nyanyulaho tsho¾he.              shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                lwa mutheo/fhasi          µivhaipfi zwo anzesa
                                               -Lu a gobola, nahone lwo         nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      -Thouni na                lune u pfala ha
                                              pfuma u dzangelwa ha thouni       -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kushumisele kwone         mafhungo zwa si tsha
                                               -A hu na vhukhakhi ha            vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        kwa maipfi a zwo ngo      konadzea na kathihi/
                                               girama na mupele¾o.              mupele¾o.                                                   tea                       zwa vho konµa
                                               -Lwo lundwa nga tshikili tsha    -Lwo lundwa tshidele                                        -¶ivhaipfi ndi yo         vhukuma/tsho¾he.
                                               ma¾hakheni¾hakheni.              vhukuma .                                                   shayedzaho vhukuma.
                                                            12–13                            8–9                           4–5                         0–1
                                               -Luambo ndi lwa n¾ha             -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                               vhukuma                          nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                             Maimo a fhasi
                                               -Lu a gobola, nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                              pfuma u dzangelwa ha              nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                              thouni.                           -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                              -A hu na vhukhakhi ha             girama na mupele¾o.           angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                              girama na mupele¾o.               -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                              -Lwo lundwa nga tshikili tsha     vhukuma.                      ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                              ma¾hakheni.                                                                                   -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                                lwa tsho¾he.
TSHIVHUMBEO (T)                                            5                                4                              3                            2                       1
Zwi¾alusi zwa                                 -Kubveledzele kwa ¾hoho           - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
tshibveledzwa.                                kwa n¾hesa.                       kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
Kubveledzelwe kwa phara                       -Vhudodombedzi ha                 -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
na tshivhumbeo tsha                           ma¾hakheni¾hakheni                hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
mafhungo/mitala.                              -Mafhungo/mitala, phara           -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                              zwo fha¾wa na u lundwa lwa        zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                              n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                        µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
 MARAGA: 5                                                                                                                                  vhukhakhi.
 MARAGANYANGAREDZI                                     40–50                                 30–39                      20–29                         10–19                    0–9

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                  11                                                                             DBE/Lara 2018
                                                                     NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

           Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo       -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO (NVT)               ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           wa fhasi, i bvukululaho       u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi.                       n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa.
 mihumbulo.                      vhibvaho.                         tshibveledzwa.                zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa.                -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa.                -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani.                      tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika.               -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane.
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa.        -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala.                      -A hu na u farana ha
 ¾anganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele.                        kha sia ¼one.                     lunzhedzana.                  -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo.
 Phindulo na mihumbulo.          -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini.          -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo                     tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana.                  -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani.                      lunzhedzana.                      zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza           tikedza ¾hoho.
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho.            ¾hoho.                        -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        tsho¾he, zwidodombedzwa           teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             -Hu na u shaedza hu           milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           zwo¾he zwi tikedza ¾hoho.         vhukhakhi vhu¾uku.            tshivhumbeo ndi tshone,       vhonalaho ha kushumisele      tshivhumbeo tsha
 nyimele.                        -Tshivhumbeo ndi                                                fhedzi hu na u polika         kwa milayo na                 tshibveledzwa.
                                 tshonetshone tsho teaho                                         hu¾uku.                       tshivhumbeo.
 MARAGA 15                       tshibveledzwa.                                                                                -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                               hu soliseaho.
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U DZUDZANYA (LTD)               -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele.          mafhungo na nyimele.          ¾anganedzaho
 nyimele.                        -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele.        ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho.         -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi.               fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o.                                                         -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela.                    shaedzaho vhukuma.            -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma.                      -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo              ndivho na khathihi.
 MARAGA 10                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi           thithisea.                    -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi.                    ¾halutshedzo.                                               ho¾efhala tsho¾he.
  MARAGANYANGAREDZI                          22–25                            17–20                          12–15                        7–10                          0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                 12                              DBE/Lara 2018
                                         NSC – Tsumbanµila ya u maka

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                         Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

## Related documents

- [Tshivenda-HL-P1-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2018-final-memo/d92d93b3-9dcd-4ea6-b4dc-a201e7cbbf43) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P2-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018-final-memo/804e1755-9dac-4e1d-888f-3f1a17e2ab24) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018-memo/9a2f4b7b-ae50-4366-9ecd-172bc34a8a2c) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2016-memo/8d393179-28fe-4eb0-a579-dfba0e676fa5) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2014-memo/8adcc794-ec26-4515-ac95-5900adee1f41) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
