# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2019 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the November 2019, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2019-memo/522dacab-8236-4fdc-b0a1-205286a90376
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2019-memo/522dacab-8236-4fdc-b0a1-205286a90376)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2019 · tshivenda. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2019/2ee3d244-a29c-42db-97f5-610efab31505) — QP · 2019 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                      LARA 2019

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumbandila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         2                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

•    Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo
     bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
•    U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
     nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
     sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
•    Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
•    Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
•    Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele.
•    Kufha¾elwe kwa mafhungo.
•    Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
•    Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo faredzwaho:
     mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELWE

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¹ola/Maka Maanea i wanalaho
kha masia¾ari a 10–11.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                  MARAGA
    ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                     30
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                              15
    TSHIVHUMBEO                                                    5
    ¹HANGANYELO                                                   50

1.       Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori
         yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA
         VHUPULANI.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO, TSHITAILA
         NA U DZUDZANYA.
3.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
         mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         3                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA B: Rubriki ya u ¹ola/Maka Zwibveledzwa zwa
Vhudavhidzani i re kha sia¾ari ¼a 12.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                  MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO                        15
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                              10
    ¹HANGANYELO                                                   25

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
         VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
         na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
         TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

•     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi funzwa
      zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
•     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
•     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
•     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
      ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         4                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

ADENDAMU

• Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi thuse
  fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
• Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a
  ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na izwo
  zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa vhone
  mu¾oli/mumaki.

1.1      Nga n¾hani ha one mavharivhari fhedzifhedzi?

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga ha dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

         •    Mulingiwa u ¿wala nga mavharivhari e a a pfa; a nga vha e
              ngoho/mazwivhi zwe zwa ¾okonya uri a dzhie tsheo.
         •    U ¿wala nga zwe a ita musi o pfa ayo mafhungo/mavharivhari.
         •    Zwi nga »i vha zwithu zwi mangadzaho, a songo zwi lavhelelaho.
         •    Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
         •    Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lu¿we lushaka lwa maanea ane ra pfa a
              tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.
         •    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.                     [50]

1.2      Pfunzo, tshisima tsha mveledziso ya lushaka.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

         •    Mulingiwa u tea u ¿wala nga ha zwivhuya zwa pfunzo zwi »isaho
              mulalo shangoni.
         •    Mulingiwa u tea u sumbedza zwine zwa tea u itwa malugana na u
              ¾u¾uwedza pfunzo.
         •    Mulingiwa nga sumbedze zwivhuya na vhudziki zwine zwa wanala nga
              pfunzo.
         •    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •    Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                            [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         5                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

1.3      Ma¾a¾a anga!

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

         •    Mulingiwa u tea u ¿wala nga zwithu zwe a ita.
         •    U tea u sumbedza zwivhuya zwe a zwi ita a bvelela kha vhutshilo/wana
              zwe a vha o zwi lavhelela.
         •    U a »i dovha hafhu a »i ¿wala nga ha zwivhi zwe zwa mu wela nga
              n¾hani ha ma¾a¾a awe.
         •    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •    Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                            [50]

1.4      Mapholisa, vhadzimeli vha khakhathi, vhavhasedzi vhadzo.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

         •    Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho.
         •    U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine zwa »iswa nga mapholisa sa: u
              thivhela zwiito zwivhi zwa magevhenga/mavemu.
         •    A nga dovha hafhu a ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwine zwa nga
              ¾u¾uwedzwa nga mapholisa sa: u ya vho lenga hune ha khou bvelela
              vhengana, dzinndwa, mabulayo na zwi¿wevho.
         •    Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha
              zwine ene muligiwa a imela zwone.
         •    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •    Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                            [50]

1.5      Vhumatshelo havhu»i vhu »isendeka kha mu¾a. ¹a¾ani ni tshi ima na, kana
         ni tshi hanedzana na ¾hoho.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

         •   Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho iyi: Vhumatshelo
             havhu»i vhu »isendekaho kha mu¾a.
         •   Kha sumbedze nga mbuno dzo dziaho vhu»i ha zwipikwa izwo.
         •   Mu¾a u nga kwama hani kutshilele kwa vhana tshikoloni, kerekeni,
             shangoni nga vhuphara, na zwi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         6                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

         •   Zwi ¾u¾uwedzaho tshanduko ya matshilele kwao zwitshavhani: a hu vhi
             na vhuvemu/mveledziso ya shango.
         •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
         •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi elanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

1.6      KHA VHA PFESESE: Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na
                           tshifanyiso tsho nangwaho.

         1.6.1      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                    •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumbo: Radio, tshi¾itshi tsha lushaka.
                    •   U ya nga ha itshi tshifanyiso, a nga anetshela/buletshedza
                        zwine zwa bvelela radioni.
                    •   Kha sumbedze vhu»ipfi hawe nga zwe a vhona radioni.
                    •   U tea u sumbedza zwivhuya zwa radio.
                    •   Maanea awe
                    •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                        elanaho na zwe a ¿wala.                                                 [50]

         1.6.2      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                    •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumb Zwi pfisa vhu¾ungu.
                    •   Mulingiwa u tea sumbedza khombo ye ya bvelela.
                    •   Kha sumbedze u pfela vhu¾ungu uyo mulwadze.
                    •   Kha dovhe a sumbedze fulufhelo kha sibadela/vhaongi/
                        madokotela kha u thusa khuvhabvu/vhalwadze.
                    •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                        zwi fushaho.
                    •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                        elanaho na zwe a ¿wala.                                                 [50]

         1.6.3      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                    •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumbo: Tshiendatshikhalani.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         7                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

                    •   Mulingiwa u tea sumbedza uri tshiendatshikhalini ndi mini.
                    •   Kha sumbedze uri mushumo watsho ndi ufhio.
                    •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                        zwi fushaho.
                    •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                        elanaho na zwe a ¿wala.                                                 [50]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         8                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

Vhalingiwa vha lavhelelwa u fhindula mbudziso mbili kha dzo ½ekedzwaho.
Vhulaphu ha phindulo vhu vhe maipfi a u bva kha a 180 u swika kha a 200 ho
sedzwa mutumbu fhedzi. Luambo, redzhisi¾ara, tshitaela na thouni zwi tea u
livhanywa na nyimele.

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI (FOMA·A)

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo.

         •    Ri lavhelela mafhungo ane a vha a u humbela u shumisa luvhan»e lwa
              ¹hohoyan»ou kha mi¾a¾isano ya sialala kha vha ha masipala.
         •    ¶iresi mbili (ya mu¿wali na ya mu¿walelwa).
         •    ¶iresi ya u thoma (i tea u ¿walwa datumu nga vhu»alo).
         •    ¶iresi ya vhuvhili (i thoma nga mufari wa tshiimo sa 'Mu¿waleli' kana
             'Mulanguli').
         •    Theshano: Ndaa/Aa.
         •    ¹hoho ya mafhungo (i tea u ¿walwa nga madanzi kana ya talelwa arali
             yo ¿walwa nga ma¼e»ere ma¾uku).
         •    Mutumbu. Hu ¿walwa ndivhuwo nga vhu»alo.
         •    Nyonesano kana phendelo.
         •    Magumo (mu¿wali u ṅwala tshifani na dzina/inishia¼a).                             [25]

2.2      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Mulingiwa u tea u ¾ana n»ivho ya nganetshelo, hu si tshikho»o.
         •   Nganeavhutshilo iyi i tea u ¾ana zwe uyu mufu a zwi swikela
             vhutshiloni nga vhutsila hawe ha muzika.
         •   Dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he muthu a bebelwa hone,
             mi¿waha, ma»uvha a mabebo na a u lovha, fhethu he muthu a lovhela
             hone, tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala na madzina a
             mashaka.
         •   Zwe zwa swikelelwa/zwa ndeme zwo swikelwaho: pfunzo/u »idzhenisa
             kha muzika/mishumo ya zwitshavha, nz.
         •   Nganeapfufhi nga ha mufu: u amba zwine mashaka na dzikhonani vha
             »o mu humbula ngazwo.
         •   U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz.                    [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         9                                DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

2.3      TSHIPITSHI

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Tshipitshi itshi tshi tea u ¾o¾omodza na u bvisela khagala zwivhuya
             zwa matambwa na thuso kha vhagudi na lushaka.
         •   ¹hoho: Kha i vhe i kungaho.
             Tsumbo: Matambwa, tshimvumvusi tsha lushaka.
         •   Theshano: Ndi hune muambi a resha vhathetshelesi nga u bula zwiimo
             zwavho sa: Mutshimbidzamushumo, Mudzulatshidulo nz.
         •   Mvulatswinga: Afha muvhali u ¾alutshedza ¾hoho ya mafhungo.
         •   Mutumbu: Muambi u ¾asulula mbuno dzawe a dovha a dzi tikedza.
         •   Luambo, tshitaela, thouni na radzhis¾ara zwi tee nyimele na vha
             ¾anganedzaho mafhungo.
         •   Magumo/Phendelo: Ndi hune a fhedza mafhungo awe.                                   [25]

2.4      MUFHINDULANO

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •    Mufhindulano uyu u tea u »isendeka kha nyambedzano vhukati ha
              Mukanda na murathu wawe, ndivho hu u mu eletshedza nga ha goloi
              ine a tama u i renga.
         •    ¹hoho: kha i vhe ye a randelwa yone.
              Tsumbo: Goloi, tshivhangalelwa tsha vhathu.
         •    Mvulatswinga:      kha   hu   ¾anwe    nyambedzano    vhukati     ha
              vhathu/zwigwada vhavhili/zwivhili.
         •    Mutumbu: kha hu ½etshedzwe nyimele:
              Kha hu bviselwe khagala lushaka lwa goloi, mushumo wayo, kufarelwe
              kwayo nz.
         •   Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde tsha
             sia¾ari. Hu shumiswe kho¼oni (zwithoma) u bva kha dzina ¼a
             muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno muambi
             u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe u fhindulana nga u sielisana u bva
             kha kuvhonele kwa muambi. Mafhungo a tea u thoma phan»a ha hune
             dzina ¼a guma hone, zwo khethekanywa nga kho¼oni/zwithoma.
             Ngeletshedzo kha vhalingiwa zwi tshi kwama kuambele kana nyito zwi
             tea u sumbedzwa ngomu zwitangini musi maipfi a sa athu u
             buletshedzwa.
         •   Magumo: mu¿wali a nga pendela nga u ½etshedza kana u amba zwi¿we
             zwa u vhina mafhungo awe o zwi vhea ngomu zwitangini.                              [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         10                               DBE/Lara 2019
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

2.5      RIVIYU

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

         •   Riviyu iyi i tea u ¾ana mu¾a¾isano uyu wa mutambo wa bola khathihi
             na ndeme yawo kha vha½e vha thimu/lushaka.
         •   Mvulatswinga: u ¾ha¾huvha mutambo u no khou rivuwiwa.
         •   Mutumbu: mafhungothangeli sa lushaka lwa mutambo/vhatambi
             vhomalugwane/vha¾aleli/komoti ya thonammennde.
         •   ¹halutshedzo ya mutambo: hu ½etshedzwa manweledzo a mutambo.
         •   Makumedzwa: u ½etshedza kutambelwe kwo¾he kwa mutambo u ya
             nga kuvhonele kwa musedzulusi.
         •   Hu shumiswa luambo lwa tshifhinga tsha zwino.
             ¶ivhaipfi i vhe i gobolaho, i sumbedzaho u kaidza/vhaisala musi hu tshi
             ¾ha¾huvhiwa mutambo uyo.
             Magumo: U nweledza mawanwa.                                                        [25]

2.6      ATHIKILI YA GURANN¶A

         •    Mulingiwa u tea u µisendeka kha thaidzo yo ½ewaho ya u ngangala ha
              vhathu na uri a nga ita mini u bveledza thandululo ya thaidzo iyo.
         •    Tshivhumbeo: ¾hoho; mvulatswinga; mutumbu; phendelo.
         •    Mulingiwa u tea u ¿wala dzina ¼a mu¿wali.                                         [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         50
                                                          MARAGAGU¹E:                           100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                11                                                                     DBE/Lara 2019
                                                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

PFESESANI:

• Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
• Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
• Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
• Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
        Khritheria                                   Zwa n¾hesa                   Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                           fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                          22–24                      16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI                                  -Mihumbulo i                     -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                            gobolaho/¾okonyaho i sa          tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
 (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho          -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)

                            Maimo a n¾ha
                                            -Mihumbulo ya vhu¾ali, i         ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
 Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo              -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
 na vhupulani/                              vhibvaho                         mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa       -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
 vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana            zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
 mafhungo na nyimele                        tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho                    dzudzanywa nahone a
                                            katelwa marangaphan»a,           tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
 MARAGA 30                                  mutumbu na                       marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo                                    ndunzhendunzhe
                                            magumo/mupendelo                 na magumo/mupendelo
                                                         25–27                          19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri   -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                            shaedzinyana musutshelo wa       -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                            maanea o lundwaho tshidele       takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                            Maimo a fhasi
                                            lwa tsho¾hetsho¾he               -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                            -Mihumbulo yo vhibva ya          zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                            lundwa lwa vhu¾ali               lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                            -Zwo dzudzanywa nahone zwa       tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana
                                            dovha zwa lunzhedzana            marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                            tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    na magumo/mupendelo        ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho
                                            katelwa marangaphan»a,                                      katelwa marangaphan»a,
                                            mutumbu na                                                  mutumbu na magumo/
                                            magumo/mupendelo                                            mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                  12                                                                         DBE/Lara 2019
                                                                                NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA &                                        14–15                           10–11                           6–7                        2–3                        0
U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhis¾ara,            -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
Thouni, redzhis¾ara na                        tshitaila na µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfio      -Thouni, redzhis¾ara,
µivhaipfi zwo teaho                           tsho¾he tsho¾he ndivho, vha      vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      zwo tea zwi¾uku           tshitaila µivhaipfi a
ndivho/zwiitei na nyimele.                    ¾anganedzaho mafhungo na         ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          ndivho, vha               zwo ngo tea ndivho,
Munanguludzo wa maipfi.

                             Maimo a n¾ha
                                              nyimele.                         na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho
Kushumisele kwa luambo na                     -Lulambo ndi lwa                 -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             mafhungo na nyimele.      mafhungo na nyimele.
milayo, zwiga zwa u vhala,                    vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu    nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 -Ho shumiswa luambo       -U ho¾efhala ha
girama, mupele¾o.                             nyanyulaho tsho¾he.              shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                lwa mutheo/fhasi          µivhaipfi zwo anzesa
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      -Thouni na                lune u pfala ha
                                             pfuma u dzangelwa ha thouni       -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kushumisele kwone         mafhungo zwa si tsha
                                              -A hu na vhukhakhi ha            vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        kwa maipfi a zwo ngo      konadzea na kathihi/
                                              girama na mupele¾o               mupele¾o.                                                   tea                       zwa vho konµa
                                              -Lwo lundwa nga tshikili tsha    -Lwo lundwa tshidele                                        -¶ivhaipfi ndi yo         vhukuma/tsho¾he.
                                              ma¾hakheni¾hakheni.              vhukuma .                                                   shayedzaho vhukuma.
                                                           12–13                            8–9                           4–5                         0–1
                                              -Lulambo ndi lwa n¾ha            -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                              vhukuma                          nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                             Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                             pfuma u dzangelwa ha              nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                             thouni.                           -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                             -A hu na vhukhakhi ha             girama na mupele¾o            angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                             girama na mupele¾o.               -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                             -Lwo lundwa nga tshikili tsha     vhukuma                       ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                             ma¾hakheni.                                                                                   -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                               lwa tsho¾he.
TSHIVHUMBEO                                               5                                4                              3                            2                       1
Zwi¾alusi zwa                                -Kubveledzele kwa ¾hoho           - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
tshibveledzwa.                               kwa n¾hesa                        kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
Kubveledzelwe kwa phara                      -Vhudodombedzi ha                 -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
na tshivhumbeo tsha                          ma¾hakheni¾hakheni                hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
mafhungo/mitala.                             -Mafhungo/mitala, phara           -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                             zwo fha¾wa na u lundwa lwa        zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                        µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
 MARAGA: 5                                                                                                                                 vhukhakhi.
 MARAGANYANGAREDZI                                    40–50                                 30–39                      20–29                         10–19                    0–9

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                   13                                                                          DBE/Lara 2019
                                                                       NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

           Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO                     ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani                       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
 ¾anganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele                         kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo           -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                       -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
 nyimele                         tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                   hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
 MARAGA 15                                                                                                                     hu soliseaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U SEDZULUSA                     -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
 MARAGA 10                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                          22–25                            17–20                          12–15                        7–10                          0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2016-memo/8d393179-28fe-4eb0-a579-dfba0e676fa5) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2014-memo/8adcc794-ec26-4515-ac95-5900adee1f41) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2012-memo/60558192-44e0-488c-a440-c5740897c49a) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009-memo/35a0a4b3-e4cf-430e-ac54-3de8bbc6393f) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
