# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2020 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the November 2020, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2020-memo/17e94424-7d92-4f0e-afd7-5fbba190cf30
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2020
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2020-memo/17e94424-7d92-4f0e-afd7-5fbba190cf30)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2020 · tshivenda. Memorandum, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2020/c6b8558e-1711-4ff4-975b-c515c559e71b) — QP · 2020 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                     GRADE 12

                       SENIOR CERTIFICATE/
                   NATIONAL SENIOR CERTIFICATE

                                  GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                         BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                     LARA 2020

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                     Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         2                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

    Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo
     bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
    U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
     nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
     sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
    Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
    Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
    Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele.
    Kufha¾elwe kwa mafhungo.
    Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
    Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo faredzwaho:
     mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELWE

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¹ola/Maka Maanea i wanalaho
kha masia¾ari a 11–12.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                   MARAGA
    ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                      30
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                               15
    TSHIVHUMBEO                                                     5
    ¹HANGANYELO                                                    50

1.       Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori
         yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA
         VHUPULANI.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,TSHITAILA
         NA U DZUDZANYA.
3.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
         mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         3                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA B: Rubriki ya u ¹ola/Maka Zwibveledzwa zwa
Vhudavhidzani i re kha sia¾ari ¼a 13.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                   MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO                         15
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                               10
    ¹HANGANYELO                                                    25

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
         VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
         na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
         TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi funzwa
      zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
      ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         4                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

ADENDAMU

     Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi thuse
      fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
     Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a
      ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na izwo
      zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa vhone mu¾oli/
      mumaki.

1.1       Ndo mu hangwela naho …

          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:

             Mulingiwa u ¿wala nga mafhungo ane a sumbedza uri o hangwela
              muthu zwi songo vhuya zwa tea na khathihi, nga n¾hani ha uri o vha o
              vhaiswa vhukuma.
             U ¿wala nga zwe zwa mu swikisa uri a mu hangwele.
             Zwi nga »i vha zwithu zwi vhavhaho, a songo zwi lavhelelaho.
             Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
             Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lu¿we lushaka lwa maanea ane ra pfa a
              tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.                      [50]

1.2       Maan»a nga u pfana ndi mutheo wa lushaka.

          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:

             Mulingiwa u tea u ¿wala nga ha zwivhuya zwine lushaka lwa ita, hu u
              itela u khwa¾hisa vhushaka nga mulandu wa nyan»ano yavho. Tsumbo:
              khoro dza lushaka na dza mbulungano.
             Mulingiwa u tea u sumbedza zwine zwa tea u itwa malugana na u
              ¾u¾uwedza u vha fhethu huthihi ha lushaka.
             Mulingiwa nga a sumbedze zwivhuya na vhudziki zwine zwa wanala
              nga vhushaka havhu»i vhune ha vha hone.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                             [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         5                                 DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.3      ºwalani maanea ane a fhela nga maipfi a tevhelaho: '… nangoho ndo tenda
         uri khokhonya i ¼a maan»a ayo.'

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

             Mulingiwa u tea u ¾ana kupfesesele kwawe kwa murero uyu.
             Mulingiwa u tea u ¿wala nga zwithu zwe a shuma zwa mu »isela
              zwivhuya.
             U tea u sumbedza zwivhuya zwe a zwi swikelela kha vhutshilo/wana
              zwe a vha o zwi lavhelela.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                              [50]

1.4      Mu»agasi tshililelwa nga vho¾he, tshi¼i tsha vha sa londi.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

             Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho.
             U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine zwa »iswa nga mu»agasi sa: u
              shumisa hayani/dzifemeni/na hu¿we fhethu ho fhambanaho.
             U tea dovha hafhu a ¿wala na nga zwithu zwi si zwavhu»i zwine zwa
              nga »iswa nga u sa fara zwavhu»i mu»agasi sa: u sokou u ¾uma fhethu
              hu si na tsireledzo na zwi¿wevho.
             Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha
              zwine ene muligiwa a imela zwone.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                              [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         6                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.5      Mulomo, thandululo ya u swimana. Ni nga ¿wala ni tshi ima na, kana na
         hanedzana na ¾hoho.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho iyi.
            Arali a tshi khou ima na ¾hoho u tea u sumbedze nga mbuno dzo
             dziaho dza dzine dza »isa zwivhuya.
            U ambedzana zwi kwama hani kutshilele kwa vhathu hayani,
             tshikoloni, kerekeni, shangoni nga vhuphara, na hu¿wevho.
            Arali a tshi khou hanedzana na ¾hoho u tea u sumbedza zwine
             nyambedzano dza ita sa: u sokou ¾a¾a zwi songo fanela, u »isa
             lunyadzo, u zwifha hu u itela u bva mulanduni na zwi¿wevho.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                              [50]

1.6      KHA VHA PFESESE:         Hu tea u vha na vhu¾umani vhu fushaho vhukati
                                  ha maanea na tshifanyiso tsho nangwaho.

         1.6.1      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                        Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                         Tsumbo: Khombo magondoni.
                        U ya nga ha itshi tshifanyiso, mulingiwa u tea u anetshela/
                         buletshedza nga ha khombo dzi bvelelaho magondoni na
                         thuso i ¾o»eaho.
                        Kha sumbedze vhu»ipfi hawe nga zwine zwa bvelela
                         magondoni.
                        U tea u sumbedza zwiitisi zwa khombo, khathihi na n»ila
                         dza u thivhela/tsireledza khombo idzo magondoni.
                        Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                         zwi fushaho.
                        Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                         maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                         yelanaho na zwe a ¿wala.                                                [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         7                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

         1.6.2      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                        Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                         Tsumbo: U sa pfa hu a wedza khomboni.
                        Mulingiwa u tea sumbedza zwithu zwivhi zwe a ita zwa
                         fhedza zwo mu wedza khomboni.
                        Kha sumbedze u pfa vhu¾ungu musi o no wela khomboni.
                        Kha dovhe a sumbedze u »isola kha zwe a ita na zwine a »o
                         ita u khwi½isa nyimele iyi.
                        Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                         zwi fushaho.
                        Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                         maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                         yelanaho na zwe a ¿wala.                                                [50]

         1.6.3      Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                        Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                         Tsumbo: Mupo washu, tshiko tshashu.
                        Mulingiwa u tea sumbedza uri vhupo vhune a wanala khaho
                         ndi ha ndeme, vhu tea u londotwa na u tsireledzwa.
                        Kha sumbedze uri ndi vhu»ifhinduleli ha nnyi na nnyi u
                         londota mupo sa: tshikoloni, hayani sibadela na hu¿wevho.
                        Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                         zwi fushaho.
                        Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                         maanea o livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi
                         yelanaho na zwe a ¿wala.                                                [50]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                           50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         8                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

Vhalingiwa vha lavhelelwa u fhindula mbudziso mbili kha dzo ½ekedzwaho.
Vhulaphu ha phindulo vhu vhe maipfi a u bva kha a 180 u swika kha a 200 ho
sedzwa mutumbu fhedzi. Luambo, redzhisi¾ara, tshitaela na thouni zwi tea u
livhanywa na nyimele.

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA/INIFOMA·A

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo.

             Ri lavhelela mafhungo a u ¾alutshedza zwo bvelelaho tshikoloni, na uri
              tshivhangi tshazwo tsho vha hu mini na uri masiandaitwa o vha afhio.
             Kha dovhe a sumbedze maga a u khwinisa kutshilele kwawe.
             ¶iresi nthihi (ya mu¿wali).
             ¶iresi i tea u ¿walwa na datumu nga vhu»alo.
             Theshano: Malume wanga/anga.
             Marangaphan»a: Hu tho¿wa nga ndumeliso.
             Mutumbu: Afha hu ¿walwa tshidziki tsha mafhungo.
             Nyonesano kana phendelo.
             Magumo (mu¿wali u ¿wala dzina ¼awe).                                               [25]

2.2      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Mulingiwa u tea u ¾ana n»ivho ya nganetshelo, hu si tshikho»o.
            Nganeavhutshilo iyi i tea u ¾ana zwe uyu mufu a zwi swikela
             vhutshiloni hawe.
            Dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he muthu a bebelwa hone,
             mi¿waha, ma»uvha a mabebo na a u lovha, fhethu he muthu a lovhela
             hone, tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala/khombo na madzina
             a mashaka.
            Zwe zwa swikelelwa/zwa ndeme zwo swikelwaho: pfunzo/vhushaka ho
             vhaho hone na vha¿we vhathu/mishumo ya zwitshavha, nz.
            Nganeapfufhi nga ha mufu: u amba zwine mashaka na dzikhonani vha
             »o mu humbula ngazwo.
            Hu sumbedzwe vha tsini vha mu¾a vho salaho.
            U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz.                     [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         9                                DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.3      ADZHENDA NA MAAMBIWA A MU¹ANGANO

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Adzhenda na maambiwa a mu¾angano zwi tea u bvisela khagala zwine
             zwa tea u itwa musi hu tshi vusuluswa tshikolo.
            Adzhenda i tea u vha yo kopololwa yo¾he i na zwite¿wa zwine zwa
             khou ya u ambiwa nga hazwo, zwo ¿walwa nga vhu»alo.
            Maambiwa a mu¾angano a tea u ¿walwa nga vhu»alo hu u bvisela
             khagala zwo ambiwaho nga i¼o »uvha ¼a mu¾angano.
            Kha hu vhe ho tevhelwa tshivhumbeo tsha yone adzhenda musi hu tshi
             ¿walwa maambiwa a mu¾angano.                                                        [25]

2.4      MUFHINDULANO

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Mufhindulano uyu u tea u »isendeka kha nyambedzano vhukati ha
             mudzulatsini wa½u na inwi, ndivho hu u mu kwengweledza na u
             humbela pfarelo khae ngauri o »a o vhila nge a khakheliwa.
            ¹hoho: kha i vhe ye a randelwa yone.
             Tsumbo: ¶uvha ¼e mmbwa ya tswa makumba.
            Mvulatswinga: kha hu ¾anwe nyambedzano vhukati ha vhathu vhavhili.
            Mutumbu: kha hu ½etshedzwe nyimele:
             Kha hu bviselwe khagala zwe mmbwa ya ita na u kwengweledza he
             mu½e wa mmbwa a hu ita nz.
            Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde tsha
             sia¾ari. Hu shumiswe kho¼oni (zwithoma) u bva kha dzina ¼a
             muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno
             muambi u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe u fhindulana nga u
             sielisana u bva kha kuvhonele kwa muambi. Mafhungo a tea u thoma
             phan»a ha hune dzina ¼a guma hone, zwo khethekanywa nga kho¼oni/
             zwithoma. Ngeletshedzo kha vhalingiwa zwi tshi kwama kuambele
             kana nyito zwi tea u sumbedzwa ngomu zwitangini musi maipfi a sa
             athu u buletshedzwa. Tsumbo: (O sinyuwa tsho¾he.)
            Magumo: mu¿wali a nga pendela nga u ½etshedza kana u amba zwi¿we
             zwa u vhina mafhungo awe o zwi vhea ngomu zwitangini. Tsumbo:
             (Vha mbo fhambana vha tshi ¾uwa.)                                                   [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         10                               DBE/Lara 2020
                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.5      RIVIYU

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Riviyu iyi i tea u ¾ana ¼itambwa ¼a Thelevishini khathihi na ndeme ya¼o
             kha vhone vha½e vhabveledzi vha matambwa na kha lushaka.
            Mvulatswinga: u ¾ha¾huvha ¼itambwa ¼i no khou rivuwiwa.
            Mutumbu:        mafhungothangeli     sa   lushaka     lwa    matambwa/
             vhabvumbedzwa/vhalangi vha matambwa.
            ¹halutshedzo ya ¼itambwa: hu ½etshedzwa manweledzo a ¼itambwa.
            Makumedzwa: u ½etshedza kutambelwe kwo¾he kwa ¼itambwa u ya nga
             musedzulusi kha zwe a vhala.
            Hu shumiswa luambo lwa tshifhinga tsha zwino.
            ¶ivhaipfi i vhe i gobolaho, i sumbedzaho u ¾u¾uwedza/takadza musi hu
             tshi ¾ha¾huvhiwa ¼itambwa i¼o.
            Magumo: u nweledza mawanwa.                                                         [25]

2.6      MUVHIGO

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Mulingiwa u tea u µisendeka kha thaidzo yo ½ewaho ya vhaswa vhane
             vha khou kuya philisi hu u ¾o»a u ita zwidzidzivhadzi.
            Tshivhumbeo:
             o ¹hoho
             o Marangaphan»a
             o Matshimbidzele
             o Mawanwa
             o Themendelo
             o Phendelo
             o Muvhigi na tshiimo tshawe
             o Tsaino ya muvhigi
             o Datumu
             o Fhethu                                                                            [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                           50
                                                         MARAGAGU¹E:                             100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                  11                                                                      DBE/Lara 2020
                                                                             SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
        Khritheria                                   Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                            fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                           22–24                      16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI                                  -Mihumbulo i                      -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                            gobolaho/¾okonyaho i sa           tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
 (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho           -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)

                            Maimo a n¾ha
                                            -Mihumbulo ya vhu¾ali, i          ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
 Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo               -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
 na vhupulani/                              vhibvaho                          mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa        -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
 vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana             zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
 mafhungo na nyimele                        tshidele lwa tsho¾he, hu tshi     lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho                    dzudzanywa nahone a
                                            katelwa marangaphan»a,            tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
 MARAGA 30                                  mutumbu na                        marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo                                    ndunzhendunzhe
                                            magumo/mupendelo                  na magumo/mupendelo
                                                         25–27                           19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri    -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                            shaedzinyana musutshelo wa        -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                            maanea o lundwaho tshidele        takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                            Maimo a fhasi
                                            lwa tsho¾hetsho¾he                -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                            -Mihumbulo yo vhibva ya           zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                            lundwa lwa vhu¾ali                lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                            -Zwo dzudzanywa nahone zwa        tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana
                                            dovha zwa lunzhedzana             marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                            tshidele lwa tsho¾he, hu tshi     na magumo/mupendelo        ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho
                                            katelwa marangaphan»a,                                       katelwa marangaphan»a,
                                            mutumbu na                                                   mutumbu na magumo/
                                            magumo/mupendelo                                             mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                    12                                                                          DBE/Lara 2020
                                                                               SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA &                                        14–15                            10–11                           6–7                        2–3                        0
U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhis¾ara,             -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
Thouni, redzhis¾ara na                        tshitaila na µivhaipfi zwo tea    tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfio      -Thouni, redzhis¾ara,
µivhaipfi zwo teaho                           tsho¾he tsho¾he ndivho, vha       vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      zwo tea zwi¾uku           tshitaila µivhaipfi a
ndivho/zwiitei na nyimele.                    ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          ndivho, vha               zwo ngo tea ndivho,
Munanguludzo wa maipfi.

                             Maimo a n¾ha
                                              nyimele.                          na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho
Kushumisele kwa luambo na                     -Lulambo ndi lwa                  -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             mafhungo na nyimele.      mafhungo na nyimele.
milayo, zwiga zwa u vhala,                    vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu     nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 -Ho shumiswa luambo       -U ho¾efhala ha
girama, mupele¾o.                             nyanyulaho tsho¾he.               shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                lwa mutheo/fhasi          µivhaipfi zwo anzesa
                                              -Lu a gobola, nahone lwo          nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      -Thouni na                lune u pfala ha
                                             pfuma u dzangelwa ha thouni        -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kushumisele kwone         mafhungo zwa si tsha
                                              -A hu na vhukhakhi ha             vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        kwa maipfi a zwo ngo      konadzea na kathihi/
                                              girama na mupele¾o                mupele¾o.                                                   tea                       zwa vho konµa
                                              -Lwo lundwa nga tshikili tsha     -Lwo lundwa tshidele                                        -¶ivhaipfi ndi yo         vhukuma/tsho¾he.
                                              ma¾hakheni¾hakheni.               vhukuma .                                                   shayedzaho vhukuma.
                                                           12–13                             8–9                           4–5                         0–1
                                              -Lulambo ndi lwa n¾ha             -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                              vhukuma                           nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                             Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola, nahone lwo          -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                             pfuma u dzangelwa ha               nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                             thouni.                            -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                             -A hu na vhukhakhi ha              girama na mupele¾o            angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                             girama na mupele¾o.                -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                             -Lwo lundwa nga tshikili tsha      vhukuma                       ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                             ma¾hakheni.                                                                                    -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                                lwa tsho¾he.
TSHIVHUMBEO                                               5                                 4                              3                            2                       1
Zwi¾alusi zwa                                -Kubveledzele kwa ¾hoho            - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
tshibveledzwa.                               kwa n¾hesa                         kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
Kubveledzelwe kwa phara                      -Vhudodombedzi ha                  -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
na tshivhumbeo tsha                          ma¾hakheni¾hakheni                 hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
mafhungo/mitala.                             -Mafhungo/mitala, phara            -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                             zwo fha¾wa na u lundwa lwa         zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                         µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
 MARAGA: 5                                                                                                                                  vhukhakhi.
 MARAGANYANGAREDZI                                    40–50                                  30–39                      20–29                         10–19                    0–9

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                  13                                                                             DBE/Lara 2020
                                                                   SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

           Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO                     ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani                       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
 ¾anganedzaho mafhungo na        -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele                         kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo           -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                       -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na        zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na           -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
 nyimele                         tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                   hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
 MARAGA 15                                                                                                                     hu soliseaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U SEDZULUSA                     -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
 MARAGA 10                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                          22–25                            17–20                          12–15                        7–10                          0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2016-memo/8d393179-28fe-4eb0-a579-dfba0e676fa5) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2014-memo/8adcc794-ec26-4515-ac95-5900adee1f41) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2012-memo/60558192-44e0-488c-a440-c5740897c49a) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009-memo/35a0a4b3-e4cf-430e-ac54-3de8bbc6393f) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2020/f55b2adb-51d0-43fa-8016-a5e4bc3a337b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
