# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2021 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the November 2021, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2021-mg/56db63b8-b3c2-4e4c-8a0f-39b21950316d
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2021-mg/56db63b8-b3c2-4e4c-8a0f-39b21950316d)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2021 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2021/2c3e17ea-4a76-40fd-b4e4-02ef3d019e1e) — QP · 2021 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                      LARA 2021

                           TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumban»ila ya u maka iyi i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          2                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

    Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo
     bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
    U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
     nyimele hu tshi katelwa na redzhis¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
     sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
    Girama, mupele¾o, khethekanyo ya maipfi na zwiga zwa u vhala.
    Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
    Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele.
    Kufha¾elwe kwa mafhungo.
    Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
    Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo faredzwaho:
     mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELE

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¹ola/Maka Maanea i wanalaho
kha masia¾ari a u fhedzisela.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                  MARAGA
    ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                     30
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                              15
    TSHIVHUMBEO                                                    5
    ¹HANGANYELO                                                   50

1.       Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori
         yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA
         VHUPULANI.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,TSHITAILA
         NA U DZUDZANYA.
3.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
         mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          3                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA B: Rubriki ya u ¹ola/Maka Zwibveledzwa zwa
Vhudavhidzani i re kha sia¾ari ¼a u fhedzisela.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                  MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO                        15
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                              10
    ¹HANGANYELO                                                   25

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
         VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
         na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
         TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi funzwa
      zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
      ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          4                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

MBUDZISO YA 1

ADENDAMU

 Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi thuse
  fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
 Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a
  ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na izwo
  zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa vhone
  mu¾oli/mumaki.

1.1      Ri nga ri mini, ndi zwa ano ma»uvha.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

             Mulingiwa u ¿wala nga ha zwithu zwine zwa khou bvelela ano
              ma»uvha. Tsumbo: U tswiwa ha vhathu, u shengedzwa ha
              vhafumakadzi na vhana, nz.
             Zwi nga »i vha zwithu zwi mangadzaho, zwi songo lavhelelwaho.
             Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
             Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lu¿we lushaka lwa maanea ane ra pfa a
              tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.                     [50]

1.2      Dzhatsha ¼o vuswaho nga tshitzhili tsha Corona.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

             Mulingiwa u tea u ¿wala nga ha dzhatsha ¼o vhangwaho nga tshitzhili
              tsha Corona kha lushaka.
             Mulingiwa u tea u sumbedza kutshilele kwa vhathu musi hu na
              tshitzhili itshi, nga maan»a maga a tsireledzo ane a tea u tevhedzwa.
             Mulingiwa kha sumbedze masiandaitwa ane a »iswa nga tshitzhili itshi,
              sa malwadze na dzimpfu.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                            [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          5                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

1.3      U anda ha mabulayo a vhafumakadzi nga vhafunwa vhavho ano ma»uvha.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

             Mulingiwa u tea u ¿wala nga ha mabulayo a vhafumakadzi nga
              vhafunwa vhavho.
             U tea u sumbedza zwivhangi zwa mabulayo a vhafumakadzi nga
              vhafunwa vhavho, khathihi na n»ila dza u thivhela dzema i¼i.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                            [50]

1.4      Thekhino¼odzhi – shaka ¼ashu, swina ¼a vhanzhi.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho.
            U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine zwa »iswa nga thekhino¼odzhi sa:
             zwileludzi zwa vhudavhidzani.
            U tea u dovha hafhu a ¿wala nga zwithu zwi si zwavhu»i zwine zwa
             nga vhangwa nga thekhino¼odzhi sa: u xelelwa ha vhathu nga mishumo
             na u tswelwa masheleni banngani.
            Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha
             zwine ene mulingiwa a imela zwone.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

1.5      Zwo dina nge vhe ndi lushie, a pfa o nyadzea vhukuma.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

             Mulingiwa a nga ¿wala nga ha zwithu zwe a vhuya a ½ea tsivhudzo kha
              vhathu vhane vha vha vhahulwane khae vhone vha zwi nyadza.
             A nga »i dovha hafhu a sumbedza u »isola ha vhathu vhe a vha fha
              tsivhudzo.
             Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
             Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lu¿we lushaka lwa maanea ane ra pfa a
              tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.                                      [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          6                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

1.6      Vha¿we vhashu vha nga ri, 'Dakalo ¼i fhirisa vhu¾ungu,' ngeno vha¿we vha
         tshi nga ri, 'Vhu¾ungu vhu fhira dakalo.'

         ¹a¾ani ni tshi ima na muthihi wa mihumbulo iyo i hanedzanaho.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho iyi: A nga
             ¾alutshedza nga ha madakalo e a vhuya/ane a khou ¾angana nao kana a
             ¾alutshedza vhu¾ungu he a vhuya/vhune a khou ¾angana naho.
            Kha sumbedze nga mbuno dzo dziaho nga ha madakalo ane muthu a
             nga ¾angana nao vhutshiloni.
            Mu¿we a nga sumbedza nga mbuno dzo dziaho dza vhu¾ungu vhune
             muthu a ¾angana naho vhutshiloni.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

1.7      KHA VHA PFESESE: Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na
         tshifanyiso tsho nangwaho.

         1.7.1      Tshifanyiso

                    Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                       Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumbo: Malamba a vha sa ¿ali ...
                       U ya nga ha itshi tshifanyiso, mulingiwa a nga
                        anetshela/buletshedza/nga u imedzana na nyimele dzine
                        muthu a ¾angana nadzo vhutshiloni.
                       Kha sumbedze vhu»ipfi hawe nga ha zwine a khou ¾angana
                        nazwo.
                       U tea u sumbedza zwivhuya zwe a zwi swikelela nga n¾hani
                        ha u kon»elela.
                       Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                        zwi fushaho.
                       Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na itshi tshifanyiso, u tea u avhelwa
                        maraga dzi yelanaho na zwe a ¿wala.                                     [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          7                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

         1.7.2      Tshifanyiso

                    Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi
                    ¿wala maanea awe:

                       Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
                        Tsumbo: Gundo ¼ashu.
                       U ya nga ha itshi tshifanyiso, mulingiwa a nga
                        anetshela/buletshedza/vhuisa muhumbulo nga ha gundo ¼a
                        mi¾a¾isano.
                       Mulingiwa a nga ¿wala nga ha mi¾a¾isano ye ya vha hone vha
                        fhedza vho kunda.
                       Kha sumbedze uri zwo »isa hani uri vha kunde.
                       Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo
                        zwi fushaho.
                       Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa
                        maanea o livhanaho na itshi tshifanyiso, u tea u avhelwa
                        maraga dzi yelanaho na zwe a ¿wala.                                     [50]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          8                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

ADENDAMU

Vhalingiwa vha lavhelelwa u fhindula mbudziso mbili kha dzo ½ekedzwaho.
Vhulapfu ha phindulo vhu vhe maipfi a u bva kha a 180 u swika kha a 200 ho
sedzwa mutumbu fhedzi. Luambo, redzhis¾ara, tshitaila na thouni zwi tea u
livhanywa na nyimele.

2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA (INIFOMA·A)

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:
            Ri lavhelela mafhungo a ngeletshedzo yo livhiswaho kha makhadzi zwi
             tshi yelana na ¿wana wavho wa mikhwa i songo »aho u bva kha
             muzwala wawe.
            ¶iresi nthihi ya mu¿wali ine ya tevhelwa nga datumu.
            ¶iresi i tea u ¿walwa nga vhu»alo.
            Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheleloni a mitaladzi ya »iresi,
             theshano na magumo.
            Theshano: Tsumbo: Vho-Muofhe.
            Marangaphanµa kha ½ee muvhali ludungela lwa mafhungo ane a »o a
             wana kha mutumbu.
            Mutumbu: Ndi hune ha wanala tshidziki tsha mafhungo, na
             ¾han»avhudzo yao.
            Hu shumiswa luambo lwo teaho, lu si na miswaswo.
            Nyonesano: Ndi hune mu¿wali a onesana na mu¿walelwa.
            Magumo: Mu¿wali u ¿wala dzina ¼awe fhedzi.
                                                                                                [25]

2.2      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Mulingiwa u tea u ¾ana dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he a
             bebelwa hone, »uvha ¼a mabebo khathihi na madzina a vhabebi.
            Zwe zwa swikelelwa zwa ndeme: Pfunzo/u »idzhenisa kha zwa u
             londota vhana, nz.
            Nganeavhutshilo iyi i tea u dovha hafhu ya ¾ana zwe mufu a zwi
             swikelela vhutshiloni nga n¾hani ha u londota vhana.
            Tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala, fhethu he mufu a lovhela
             hone na µuvha ¼e mufu a lovha nga¼o.
            Zwine mashaka na dzikhonani vha »o mu humbula ngazwo.
            Mashaka e mufu a a sia.
            U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz.                    [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          9                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

2.3      ATHIKILI YA MAGAZINI

         Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

            Athikili iyi i tea u faredza zwine zwa tea u itwa zwikoloni zwashu nga
             tshifhinga tsha iyi nyimele ya tshitzhili tsha Corona.
            ¹hoho i kungaho/i takadzaho.
             Tsumbo: Tshitzhili tsha Corona zwikoloni.
            ¹hoho i tevhelwa nga dzina ¼a mu¿wali.
            Mvulatswinga: Ndi hune mu¿wali a »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»a u
             amba nga ha¼o. U »ivhadza maitele ane a tea u tevhedzwa zwikoloni.
            Mutumbu: Hu ¾an»avhudzwa mihumbulo ya fhungo ¼a maitele a
             zwithu zwikoloni, u ambara mimasiki, u dzula kule na kule, u shumisa
             sanithaiza kana ma»i na tshisibe na zwi¿wevho.
            Tshitaila tshi nga vha tsha mbuletshedzo, tshi shumisaho figara dza
             muambo na zwi ¾okonyaho mihumbulo ya vhavhali.
            Madzina, fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿we zwa ndeme zwi tea u
             ½etshedzwa/buletshedzwa kha athikili.
            Phendelo: Ndi hune mafhungo a vhiniwa hone.                                        [25]

2.4      INTHAVIYU

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Ri lavhelela nyambedzano vhukati ha ramabindu na murangaphan»a
             wa Khoro ya Lushaka yo livhiswaho kha thuso ine ya khou ¾o»ou
             itelwa wadi ya afho muvhunduni.
            ¹hoho kha i vhe ye mulingiwa a randelwa yone.
            Mvulatswinga: Kha hu ¾anwe nyambedzano vhukati ha vhathu
             vhavhili.
            Mutumbu: Kha hu ½etshedzwe nyimele (sinario) hu sa athu u thomiwa
             u ¿walwa. Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde
             tsha sia¾ari. Hu shumiswe kho¼oni u bva kha dzina ¼a
             muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno
             muambi u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe nyambedzano nga u
             sielisana u bva kha uno muambi u ya kha u¼a. Mafhungo a tea u thoma
             phan»a ha hune dzina ¼a guma hone, zwo khethekanywa nga kho¼oni.
            Magumo: A tea u vha a fushaho.                                                     [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         10                                DBE/Lara 2021
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

2.5      MUVHIGO

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Ri lavhelela muvhigo une wa khou ¾ana mu¾angano une ha khou
             ambiwa nga tshinyalelo yo vhangiwaho nga mi»alo.
            ¹hoho: Kha i vhe ye a randelwa yone.
            Marangaphan»a (ndivho na tshikoupu).
            Matshimbidzele (nnyi? ngafhi? lini? mini? hani?).
            Magumo/mawanwa.
            Phendelo.
            Themendelo.
            Tsaino ya muvhigi.
            Tshiimo tsha muvhigi.
            Datumu.                                                                            [25]

2.6      VHURIFHI HA TSHIOFISI (FOMA·A)

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Ri lavhelela khumbelo yo livhiswaho kha Khoro ya Lushaka i bviselaho
             khagala bono ¼a muhumbeli uri vhupo uho vhu bveledziswe.
            ¶iresi mbili (ya mu¿wali na ya mu¿walelwa).
             ¶iresi ya u thoma (i tea u ¿walwa datumu nga vhu»alo).
             ¶iresi ya vhuvhili (i thoma nga mufari wa tshiimo sa 'Mu¿waleli' kana
             'Mulanguli').
             Theshano: Ndaa/Aa.
             ¹hoho ya mafhungo (i tea u ¿walwa nga madanzi kana ya talelwa arali
             yo ¿walwa nga ma¼e»ere ma¾uku).
             Mutumbu. Hu ¿walwa khumbelo nga vhu»alo.
             Nyonesano kana phendelo.
             Magumo (mu¿wali u ṅwala tshifani na dzina/inishia¼a).
            Tsaino ya mu¿wali.                                                                 [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         50
                                                          MARAGAGU¹E:                           100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                11                                                                       DBE/Lara 2021
                                                                             NSC – Tsumban»ila ya u maka

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
        Khritheria                                   Zwa n¾hesa                   Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                           fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                          22–24                      16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI                                  -Mihumbulo i                     -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                            gobolaho/¾okonyaho i sa          tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
 (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho          -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)

                            Maimo a n¾ha
                                            -Mihumbulo ya vhu¾ali, i         ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
 Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo              -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
 na vhupulani/                              vhibvaho                         mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa       -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
 vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana            zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
 mafhungo na nyimele                        tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho                    dzudzanywa nahone a
                                            katelwa marangaphan»a,           tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
 MARAGA 30                                  mutumbu na                       marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo                                    ndunzhendunzhe
                                            magumo/mupendelo                 na magumo/mupendelo
                                                         25–27                          19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri   -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                            shaedzinyana musutshelo wa       -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                            maanea o lundwaho tshidele       takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                            Maimo a fhasi
                                            lwa tsho¾hetsho¾he               -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                            -Mihumbulo yo vhibva ya          zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                            lundwa lwa vhu¾ali               lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                            -Zwo dzudzanywa nahone zwa       tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana
                                            dovha zwa lunzhedzana            marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                            tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    na magumo/mupendelo        ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho
                                            katelwa marangaphan»a,                                      katelwa marangaphan»a,
                                            mutumbu na                                                  mutumbu na magumo/
                                            magumo/mupendelo                                            mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelah

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                  12                                                                           DBE/Lara 2021
                                                                               NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA &                                        14–15                           10–11                           6–7                        2–3                        0
U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhis¾ara,            -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,     -Luambo a lu pfali
Thouni, redzhis¾ara na                        tshitaila na µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfio      -Thouni, redzhis¾ara,
µivhaipfi zwo teaho                           tsho¾he tsho¾he ndivho, vha      vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      zwo tea zwi¾uku           tshitaila µivhaipfi a
ndivho/zwiitei na nyimele.                    ¾anganedzaho mafhungo na         ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          ndivho, vha               zwo ngo tea ndivho,
Munanguludzo wa maipfi.

                             Maimo a n¾ha
                                              nyimele.                         na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho
Kushumisele kwa luambo na                     -Luambo ndi lwa                  -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             mafhungo na nyimele.      mafhungo na nyimele.
milayo, zwiga zwa u vhala,                    vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu    nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 -Ho shumiswa luambo       -U ho¾efhala ha
girama, mupele¾o.                             nyanyulaho tsho¾he.              shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                lwa mutheo/fhasi          µivhaipfi zwo anzesa
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      -Thouni na                lune u pfala ha
                                             pfuma u dzangelwa ha thouni       -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kushumisele kwone         mafhungo zwa si tsha
                                              -A hu na vhukhakhi ha            vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        kwa maipfi a zwo ngo      konadzea na kathihi/
                                              girama na mupele¾o               mupele¾o.                                                   tea                       zwa vho konµa
                                              -Lwo lundwa nga tshikili tsha    -Lwo lundwa tshidele                                        -¶ivhaipfi ndi yo         vhukuma/tsho¾he.
                                              ma¾hakheni¾hakheni.              vhukuma .                                                   shayedzaho vhukuma.
                                                           12–13                            8–9                           4–5                         0–1
                                              -Luambo ndi lwa n¾ha             -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                              vhukuma                          nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                             Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                             pfuma u dzangelwa ha              nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                             thouni.                           -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                             -A hu na vhukhakhi ha             girama na mupele¾o            angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                             girama na mupele¾o.               -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                             -Lwo lundwa nga tshikili tsha     vhukuma                       ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                             ma¾hakheni.                                                                                   -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                               lwa tsho¾he.
TSHIVHUMBEO                                               5                                4                              3                            2                       1
Zwi¾alusi zwa                                -Kubveledzele kwa ¾hoho           - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
tshibveledzwa.                               kwa n¾hesa                        kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
Kubveledzelwe kwa phara                      -Vhudodombedzi ha                 -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
na tshivhumbeo tsha                          ma¾hakheni¾hakheni                hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
mafhungo/mitala.                             -Mafhungo/mitala, phara           -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                             zwo fha¾wa na u lundwa lwa        zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                        µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
 MARAGA: 5                                                                                                                                 vhukhakhi.
 MARAGANYANGAREDZI                                    40–50                                 30–39                      20–29                         10–19                    0–9

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                  13                                                                             DBE/Lara 2021
                                                                     NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

           Khritheria                     Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                   linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                               13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                    -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO                     ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                 vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                       vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
 Phindulo na mihumbulo           -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 Nzudzanyo ya mihumbulo na       tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 vhupulani                       lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
 U dzhiela nzhele ndivho, vha    -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 ¾anganedzaho mafhungo na        kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 tshivhumbeo/milayo na           -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 nyimele                         mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
                                 -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 MARAGA 15                       tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
                                 zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
                                 -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
                                 tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                 tshibveledzwa                                                   hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
                                                                                                                               hu soliseaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                         9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U DZUDZANYA                     -Thouni, redzhis¾ara, tshitaila   -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,         -Thouni, redzhis¾ara,
                                 na »ivhaipfi, ndi zwi teaho       tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhis¾ara, ndivho/u   lwa ma¾hakhe¾hakheni              zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha        ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na        mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
 nyimele                         -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi          nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na            -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o                                                          -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                   vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
 MARAGA 10                                                         -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                   vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he
  MARAGANYANGAREDZI                          22–25                            17–20                          12–15                        7–10                          0–5

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2016-memo/8d393179-28fe-4eb0-a579-dfba0e676fa5) — Tshivenda HL · Memo · 2016 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2014-memo/8adcc794-ec26-4515-ac95-5900adee1f41) — Tshivenda HL · Memo · 2014 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2012-memo/60558192-44e0-488c-a440-c5740897c49a) — Tshivenda HL · Memo · 2012 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2009-memo/35a0a4b3-e4cf-430e-ac54-3de8bbc6393f) — Tshivenda HL · Memo · 2009 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
