# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the NSC November Exam 2023, 13 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023-mg/0b1c1ac1-cd7d-4376-8fcd-c471beb20b9e
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC November Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023-mg/0b1c1ac1-cd7d-4376-8fcd-c471beb20b9e)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                      LARA 2023

                            TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 13.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          2                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

    Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo
     bveledzwaho kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
    U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
     nyimele hu tshi katelwa na redzhisi¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
     sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
    Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
    Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
    Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele.
    Kufha¾elwe kwa mafhungo.
    Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
    Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo faredzwaho:
     mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na magumo.

MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELE

KHETHEKANYO YA A: MAANEA

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¹ola/Maka Maanea i wanalaho
kha masia¾ari a 11–12.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                  MARAGA
    ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                     30
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                              15
    TSHIVHUMBEO                                                    5
    ¹HANGANYELO                                                   50

1.       Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori
         yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA
         VHUPULANI.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,TSHITAILA
         NA U DZUDZANYA.
3.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
         mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          3                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

Kha vha sedze KHETHEKANYO YA B: Rubriki ya u ¹ola/Maka Zwibveledzwa zwa
Vhudavhidzani i re kha sia¾ari ¼a 13.

    KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
    KHRITHERIA                                                  MARAGA
    ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO                        15
    LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                              10
    ¹HANGANYELO                                                   25

1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
         khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
         VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.
2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
         na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
         TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

KHA VHA PFESESE:

     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi funzwa
      zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
      ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          4                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

MBUDZISO YA 1

ADENDAMU

  Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi thuse
   fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
  Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a
   ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na izwo
   zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa vhone
   mu¾oli/mumaki.

1.1      ¶uvha i¼o ndo vhona mboni nga n¾hani ha nµevhe dza u sa pfa.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa a nga ¿wala nga ha vhuµifari/kutshilele kwawe kwe kwa vha
             ku si kwavhuµi kwe kwa mu dzhenisa khakhathini/khomboni.
            Mulingiwa a nga dovha hafhu a ¿wala nga ha u sa londa hawe zwi tshi
             µa kha vhumatshelo hawe.
            Kha maanea aya mulingiwa u tea u ¿wala nga n»ila ya u tou
             anetshela/u vhuisa mihumbulo/u buletshedza, nz.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lushaka lwa maanea ane ra pfa a tshi
             fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.                                            [50]

1.2      Aya ndi one maitele kwao a u fha¾a mvumbo dza vhaswa.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u ¿wala nga ha nµila dzavhuµi dza u aluswa.
            Mulingiwa u tea u buletshedza maitele kwao/a tamisaho a fha¾aho
             mvumbo ya muswa.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea a
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          5                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.3      Tsemano iyi, i nkhumbudza ¼ia bonyongo ¼e ¼a itea tshikoloni musi u¼a.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u ¿wala a tshi ¾alutshedza/anetshela/vhuisa
             mihumbulo nga ha khakhathi/zwithu zwe zwa bvelela tshikoloni.
            Mulingiwa a nga dovha hafhu a sumbedza zwithu zwi si
             zwavhu»i/zwavhuµi zwe zwa itea afho tshikoloni musi u¼a.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
             Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea a
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

1.4      Khonani nandi, mueletshedzi na muxedzi kha vhaswa.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa a nga ¿wala nga ha zwithu zwavhu»i/zwi si zwavhu»i nga ha
             dzikhonani.
            U tea u sumbedza vhu»i/vhuvhi ha u vha na khonani vhutshiloni.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea a
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

1.5      Vhurangaphan»a ha vhasidzana vhu a »isa vhudziki zwikoloni. ¹a¾ani

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho iyi a dovha hafhu a
             sumbedza vhurangaphanµa.
            Kha sumbedze nga mbuno dzo dziaho dza sia ¼ine a khou ima na¼o.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          6                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.6      Tshiedzisela tsho mmbangela khakhathi khulu.

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa a nga ¾alutshedza, anetshela, u vhuisa muhumbulo nga ha
             zwithu zwe zwa mu dzhenisa khakhathini nga n¾hani ha u edzisela
             mu¿we muthu.
            A nga dovha hafhu a ¾anµavhudza masiandaitwa e a ¾angana nao nga
             n¾hani ha tshiedzisela.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea a
             livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
             ¿wala.                                                                             [50]

         KHA VHA PFESESE: Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na
         tshifanyiso tsho nangwaho.

1.7      Tshifanyiso

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
             Tsumbo: Vhu»i ha u ita nyonyoloso.
            U ya nga ha itshi tshifanyiso, mulingiwa a nga anetshela/buletshedza/
             vhuisa muhumbulo nga ha vhuµi/zwivhuya zwa u ita nyonyoloso, nz.
            Mulingiwa a nga kha »i dovha a ¿wala a tshi sumbedza masiandaitwa a
             u sa ita nyonyoloso.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea a
             livhanaho na itshi tshifanyiso, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na
             zwe a ¿wala.                                                                       [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          7                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

1.8      Tshifanyiso

         Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
         maanea awe:

            Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
             Tsumbo: Vhaswa kha vha µidzhenise kha zwa vhulimi.
            U ya nga ha itshi tshifanyiso, mulingiwa a nga anetshela/buletshedza/
             vhuisa muhumbulo nga zwivhuya zwa musi vhaswa vha tshi µidzhenisa
             kha zwa vhulimi.
            Mulingiwa u tea u ¾u¾uwedza vhaswa kha u µisikela mishumo kha sia ¼a
             vhulimi.
            Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
            Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea a
             livhanaho na itshi tshifanyiso, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na
             zwe a ¿wala.                                                                       [50]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                         50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          8                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

MBUDZISO YA 2

ADENDAMU

Vhalingiwa vha lavhelelwa u fhindula mbudziso MBILI kha dzo ½ekedzwaho.
Vhulapfu ha phindulo i¿we na i¿we vhu vhe maipfi a u bva kha a 180 u swika kha a
200 ho sedzwa mutumbu fhedzi. Luambo, redzhis¾ara, tshitaila na thouni zwi tea u
livhanywa na nyimele.

2.1      VHURIFHI HA TSHIOFISI (FOMA·A)

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo.

             Ri lavhelela mafhungo a u vhilahedzwa nga ha u khakhiswa ha vha¿we
             vhagudi kha ngudo dzavho.
             ¶iresi mbili (ya mu¿wali na ya mu¿walelwa).
             ¶iresi ya u thoma (i tea u ¿walwa datumu nga vhu»alo).
             ¶iresi ya vhuvhili (i thoma nga mufari wa tshiimo sa 'Mu¿waleli' kana
             'Mulanguli').
             Theshano: Ndaa/Aa.
             ¹hoho ya mafhungo (i tea u ¿walwa nga madanzi kana ya talelwa arali
             yo ¿walwa nga ma¼e»ere ma¾uku).
             Mutumbu. Hu ¿walwa mbilaelo nga vhu»alo.
             Nyonesano kana phendelo: Mu¿wali u ½ea mu¿walelwa ¾hu¾huwedzo.
             Magumo: Mu¿wali u ṅwala tshifani na dzina/inishia¼a.
             Tsaino ya mu¿wali.                                                                [25]

2.2      ATHIKILI YA MAGAZINI

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Athikili iyi i tea u angaredza gundo na pfufho dze vhagudi vha pfufhiwa
             ngadzo.
            ¹hoho i kungaho/i takadzaho.
             Tsumbo: Gundo ¼i tamisaho.
            ¹hoho i tevhelwa nga dzina ¼a mu¿wali.
            Mvulatswinga: Ndi hune mu¿wali a »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»a u
             amba nga ha¼o. U sumbedza ndeme ya dzhenelela mu¾a¾isano.
            Mutumbu: Hu ¾an»avhudzwa ndeme ya vhu»iimiseli na
             vhu»ikumedzeli ha vhagudi, nz.
            Tshitaila tshi nga vha tsha mbuletshedzo, tshi shumisaho figara dza
             muambo na zwi ¾okonyaho mihumbulo ya vhavhali.
            Madzina, fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿we zwa ndeme zwi tea u
             ½etshedzwa/buletshedzwa kha athikili.
            Phendelo: Ndi hune mafhungo a vhiniwa hone.                                        [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          9                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

2.3      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Mulingiwa u tea u ¾ana dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he a
             bebelwa hone, »uvha ¼a mabebo khathihi na madzina a vhabebi.
            Zwe zwa swikelelwa zwa ndeme: Pfunzo dza fhasi na dza n¾ha.
            Nganeavhutshilo iyi i tea u dovha hafhu a bvisela khagala
             vhuµikumedzeli ha mufu tshitshavhani/lushakani.
            Tshivhangi tsha lufu, tshifhinga tsha u lwala na fhethu he mufu a
             lovhela hone.
            Zwine mashaka na dzikhonani vha »o mu humbula ngazwo.
            Mashaka e mufu a a sia.
            U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz.                    [25]

2.4      IMEI·I

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Imei¼i i tea u bvisela khagala tsheo/thendelano dze dza swikelelwa
             mu¾anganoni wa vhagudi vha gireidi ya 12.
            Imei¼i i tea u sumbedza u kundelwa u dzhenela mu¾angano wa vhagudi
             vha gireidi ya 12.
            Imei¼i iyi i tea u livhiswa kha khaladzi a½u.
            Mvulatswinga: Vhubvo, vhuyo na ¾hoho.
             -¶iresi ya imei¼i ya muthu ane a khou rumela.
             -¶iresi ya imei¼i ya mu¾anganedzi (i nga rumelwa muthu muthihi kana
              vhanzhi).
             -Tshibogisi tsha ¾hoho tshi tendela u dzhenisa mutaladzi muthihi wa
               mafhungothangeli.
            Mutumbu: Mulaedza wa imei¼i u ¿walwa nga vhuµalo.
             Magumo: Madzina a mu¿wali.                                                        [25]

2.5      MUFHINDULANO

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Mufhindulano uyu u tea u »isendeka kha nyambedzano vhukati ha
             mugudi na muhashi wa radio.
            ¹hoho: Kha i vhe ye a randelwa yone.
             Tsumbo: Mufhindulano vhukati ha mugudi na muhashi wa radio.
            Mvulatswinga:     Kha    hu   ¾anwe   nyambedzano      vhukati    ha
             vhathu/zwigwada vhavhili/zwivhili.
            Mutumbu: Kha hu ½etshedzwe nyimele:
             Kha hu bviselwe khagala mvelele dza mugudi na u ri o zwi konisa hani
             u fhira vhagudi vho¾he, nz.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3         10                              DBE/Lara 2023
                                 NSC – Tsumbanµila ya u maka

            Hu ¿waliwe madzina a vhabvumbedzwa u ya kha tshamonde tsha
             sia¾ari.  Hu     shumiswe      kho¼oni   u   bva    kha      dzina    ¼a
             muambi/mubvumbedzwa. Hu pfukwe mutaladzi u bva kha uno muambi
             u ya kha a tevhelaho. Hu rekhodiwe u fhindulana nga u sielisana u bva
             kha kuvhonele kwa muambi.
            Mafhungo a tea u thoma phan»a ha hune dzina ¼a guma hone, zwo
             khethekanywa nga kho¼oni. Ngeletshedzo kha vhalingiwa zwi tshi
             kwama kuambele kana nyito zwi tea u sumbedzwa ngomu zwitangini
             musi maipfi a sa athu u buletshedzwa.
            Magumo: Mu¿wali a nga pendela nga u ½etshedza kana u amba zwi¿we
             zwa u vhina mafhungo awe o zwi vhea ngomu zwitangini.                              [25]

2.6      RIVIYU

         Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

            Riviyu iyi i tea u ¾ana u rivuwiwa ha mi¾a¾isano ya mitambo ya sialala
             ye ya vha hone vhukati ha zwikolo ine ya khou livhiswa kha
             vhalambedzi.
            Mvulatswinga: U ¾ha¾huvha mi¾a¾isano ya mitambo i no khou itelwa
             tsedzuluso iyo.
            Mutumbu: Mafhungothangeli sa tshaka dza mitshino ye ya
             tshiniwa/kuambarele kwa zwigwada/vha¾oli vha mitambo na zwi¿we.
            ¹halutshedzo ya mi¾a¾isano: Hu ½ekedzwa manweledzo a mi¾a¾isano ya
             sialala.
            Makumedzwa: U ½ekedza kudzudzanyelwe kwa mi¾a¾isano u ya nga
             kuvhonele kwa musedzulusi.
            Hu shumiswa luambo lwa tshifhinga tsha zwino.
            ¶ivhaipfi i vhe i gobolaho, i sumbedzaho kudzudzanyelwe kwa
             mi¾a¾isano iyo.
            Magumo: U nweledza mawanwa.                                                        [25]

                                       ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         50
                                                          MARAGAGU¹E:                           100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                                                 11                                                           DBE/Lara 2023
                                                                                        NSC – Tsumbanµila ya u maka

PFESESANI:

 Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
 Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
 Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
 Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
        Khritheria                                   Zwa n¾hesa                   Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                           fushaho/ho linganelaho
 ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                          22–24                      16–18                       10–12                     4–6
 VHUPULANI                                  -Mihumbulo i                     -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                            gobolaho/¾okonyaho i sa          tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
 (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho          -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
 mihumbulo)

                            Maimo a n¾ha
                                            -Mihumbulo ya vhu¾ali, i         ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
 Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo              -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
 na vhupulani/                              vhibvaho                         mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
 U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa       -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
 vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana            zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
 mafhungo na nyimele.                       tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho                    dzudzanywa nahone a
 (NV)                                       katelwa marangaphan»a,           tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
                                            mutumbu na                       marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo                                    ndunzhendunzhe
 MARAGA 30                                  magumo/mupendelo                 na magumo/mupendelo
                                                         25–27                          19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                            -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri   -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                            shaedzinyana musutshelo wa       -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                            maanea o lundwaho tshidele       takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                            Maimo a fhasi
                                            lwa tsho¾hetsho¾he               -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                            -Mihumbulo yo vhibva ya          zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                            lundwa lwa vhu¾ali               lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                            -Zwo dzudzanywa nahone zwa       tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana
                                            dovha zwa lunzhedzana            marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                            tshidele lwa tsho¾he, hu tshi    na magumo/mupendelo        ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho
                                            katelwa marangaphan»a,                                      katelwa marangaphan»a,
                                            mutumbu na                                                  mutumbu na magumo/
                                            magumo/mupendelo                                            mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                     Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                                             12                                                                     DBE/Lara 2023
                                                                                     NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

LUAMBO, TSHITAILA &                                        14–15                           11–12                     8–9                              5–6                      0–3
U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhisi¾ara,           -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,    -Luambo a lu pfali
Thouni, redzhisi¾ara na                       tshitaila na µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo   -Thouni, redzhisi¾ara,
µivhaipfi zwo teaho                           tsho¾he tsho¾he ndivho, vha      vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      tea zwi¾uku ndivho,       tshitaila µivhaipfi a
ndivho/zwiitei na nyimele.                    ¾anganedzaho mafhungo na         ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          vha ¾anganedzaho          zwo ngo tea ndivho,
Munanguludzo wa maipfi.

                             Maimo a n¾ha
                                              nyimele.                         na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       mafhungo na nyimele.      vha ¾anganedzaho
Kushumisele kwa luambo na                     -Luambo ndi lwa                  -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             -Ho shumiswa luambo       mafhungo na nyimele.
milayo, zwiga zwa u vhala,                    vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu    nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 lwa mutheo/fhasi          -U ho¾efhala ha
girama, mupele¾o.(LTD)                        nyanyulaho tsho¾he.              shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                -Thouni na                µivhaipfi zwo anzesa
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      kushumisele kwone         lune u pfala ha
                                             pfuma u dzangelwa ha thouni       -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kwa maipfi a zwo ngo      mafhungo zwa si tsha
                                              -A hu na vhukhakhi ha            vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        tea                       konadzea na kathihi/
                                              girama na mupele¾o               mupele¾o.                                                   -¶ivhaipfi ndi yo         zwa vho konµa
                                              -Lwo lundwa nga tshikili tsha    -Lwo lundwa tshidele                                        shayedzaho vhukuma.       vhukuma/tsho¾he.
                                              ma¾hakheni¾hakheni.              vhukuma .
                                                             13                              10                            7                          4
                                              -Luambo ndi lwa n¾ha             -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                              vhukuma                          nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                             Maimo a fhasi
                                              -Lu a gobola, nahone lwo         -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                             pfuma u dzangelwa ha              nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                             thouni.                           -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                             -A hu na vhukhakhi ha             girama na mupele¾o            angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                             girama na mupele¾o.               -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                             -Lwo lundwa nga tshikili tsha     vhukuma                       ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                             ma¾hakheni.                                                                                   -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                               lwa tsho¾he.
TSHIVHUMBEO                                               5                                4                              3                           2                       0–1
Zwi¾alusi zwa                                -Kubveledzele kwa ¾hoho           - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
tshibveledzwa.                               kwa n¾hesa                        kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
Kubveledzelwe kwa phara                      -Vhudodombedzi ha                 -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
na tshivhumbeo tsha                          ma¾hakheni¾hakheni                hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
mafhungo/mitala.(T)                          -Mafhungo/mitala, phara           -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                             zwo fha¾wa na u lundwa lwa        zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                             n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                        µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
 MARAGA: 5                                                                                                                                 vhukhakhi.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                           Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                                            13                                                               DBE/Lara 2023
                                                                                   NSC – Tsumbanµila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

           Khritheria                      Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                    linganelaho/vhu fushaho
 ZWI RE NGOMU,                                13–15                            10–12                           7–9                           4–6                        0–3
 VHUPULANI NA                     -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
 TSHIVHUMBEO                      ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                  vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
 Zwo ¿waliwaho na                 -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
 mihumbulo                        vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
 vhupulani                        tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
 ¾anganedzaho mafhungo na         -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
 nyimele                          kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
 Phindulo na mihumbulo            -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
 Nzudzanyo ya mihumbulo na        mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
 vhupulani                        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
 U dzhiela nzhele ndivho, vha     tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
 ¾anganedzaho mafhungo na         zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
 tshivhumbeo/milayo na            -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
 nyimele. (NVT)                   tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                  tshibveledzwa                                                   hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
 MARAGA 15                                                                                                                      hu soliseaho
 LUAMBO, TSHITAILA NA                          9–10                              7–8                            5–6                          3–4                         0–2
 U DZUDZANYA                      -Thouni, redzhisi¾ara,            -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,
                                  tshitaila na »ivhaipfi, ndi zwi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
 Thouni, redzhisi¾ara, ndivho/u   teaho lwa ma¾hakhe¾hakheni        zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
 nyanyula, tshitaila, vha         ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
 ¾anganedzaho mafhungo na         mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
 nyimele                          -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
 Munanguludzo wa maipfi           nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
 Zwiga zwa mu¿walo na             -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
 mupele¾o. (LTD)                                                    -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                    vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
 MARAGA 10                                                          -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                    vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2023/d2bceb46-9032-46e4-a5b4-1e44398ca343) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — Tshivenda HL · QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
