# Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 3 memorandum from the November 2024 NSC, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024-mg/0c73631f-c4ee-4206-b79a-3559dc77d37a
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024-mg/0c73631f-c4ee-4206-b79a-3559dc77d37a)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2024/91841d76-1cf5-4d0f-be4c-762026ae6874) — QP · 2024 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

GRADE 12

                                 NATIONAL
                             SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHURARU (P3)

                                      LARA 2024

                            TSUMBAN¶ILA YA U MAKA

MARAGA: 100

                         Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 12.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          2                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 MAFHUNGOTHANGELI O LIVHISWAHO KHA MU¹OLI/MUMAKI

 Musi vha tshi ¾ola/maka mushumo wa mulingiwa, zwi tevhelaho ndi zwi¿we zwa
 zwine zwa tea u dzhielwa nzhele musi vha tshi shumisa rubriki:

 •    Ndeme ya vhupulani, mvetamveto, u vhalulula na u dzudzanya zwo bveledzwaho
      kha tshibveledzwa tsha u fhedzisela tsho ½ekedzwaho.
 •    U dzhiela nzhele u ¿wala hu re na ndivho, vha ¾anganedzaho mafhungo na
      nyimele hu tshi katelwa na redzhisi¾ara, tshitaila na thouni – nga maan»a ho
      sedzeswa KHETHEKANYO YA B.
 •    Girama, mupele¾o na zwiga zwa u vhala.
 •    Zwivhumbeo zwa luambo, hu tshi katelwa na luambo lwa vhudzivha/kuambele.
 •    Munanguludzo wa maipfi na luambo lwa maambele.
 •    Kufha¾elwe kwa mafhungo.
 •    Kuvhekanyelwe na kufha¾elwe kwa dziphara.
 •    Ku¾ha¾huvhelwe kwa ¾hoho sa zwo ¾aniwaho nga zwi re ngomu/zwo faredzwaho:
      mvulatswinga, kubveledzelwe kwa mihumbulo na magumo.

 MAHUMBULWA MALUGANA NA KUMAKELE/KU¹OLELE

 KHETHEKANYO YA A: MAANEA

 Kha vha sedze KHETHEKANYO YA A: Rubriki ya u ¹ola/Maka Maanea i wanalaho
 kha masia¾ari a 10 –11.

     KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
     KHRITHERIA                                                   MARAGA
     ZWI RE NGOMU NA VHUPULANI                                      30
     LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                               15
     TSHIVHUMBEO                                                     5
     ¹HANGANYELO                                                    50

 1.       Kha vha vhale maanea o¾he vha kone u livhanya na/nanguludza khathegori
          yo teaho mafhungo aya zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU NA
          VHUPULANI.
 2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha nanguludze/livhanye hafhu na
          khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,TSHITAILA
          NA U DZUDZANYA.
 3.       Kha vha dovhe hafhu u vhala maanea vha koneha u nanguludza/livhanya na
          mafhungo ayo zwi tshi kwama TSHIVHUMBEO.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          3                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

 Kha vha sedze KHETHEKANYO YA B: Rubriki ya u ¹ola/Maka Zwibveledzwa zwa
 Vhudavhidzani i re kha sia¾ari ¼a 12.

     KHRITHERIA DZI SHUMISWAHO KHA U ¹OLA /MAKA
     KHRITHERIA                                                   MARAGA
     ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO                         15
     LUAMBO, TSHITAILA NA U DZUDZANYA                               10
     ¹HANGANYELO                                                    25

 1.       Kha vha vhale tshibveledzwa tsho¾he vha kone u livhanya na/nanguludza
          khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama ZWI RE NGOMU,
          VHUPULANI NA TSHIVHUMBEO.
 2.       Kha vha dovhe hafhu u vhala tshibveledzwa vha nanguludze/livhanye hafhu
          na khathegori yo teaho mafhungo ayo zwi tshi kwama LUAMBO,
          TSHITAILA NA U DZUDZANYA.

 KHA VHA PFESESE:

 •     Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi funzwa
       zwo livhiswa kha maitele a zwino a u linga.
 •     Izwi zwi tea u dzhielwa n¾ha musi hu tshi ¾olwa tshivhumbeo.
 •     Kha vha ½ee maraga kha tshivhumbeo tsho teaho/tshone.
 •     Kha vha sedzese kuvhekanyelwe/kukumedzelwe kwone kwo teaho musi hu tshi
       ¿walwa tshibveledzwa tshi¿we na tshi¿we.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          4                                DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 KHETHEKANYO YA A: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI (MAANEA)

 MBUDZISO YA 1

 ADENDAMU

 •     Mbuno dzo ½ewaho fhasi ha ¾hoho i¿we na i¿we kha iyi adendamu dzi thuse
       fhedzi sa tsumban»ila/gaidi kha vhamaki/vha¾oli.
 •     Hu tea u ½ewa tshikhala/thendelo ya u dzhiela n¾ha n»ila ine mulingiwa a
       ¾ha¾huvhisa zwone/ngayo ¾hoho, naho zwi tshi nga vha zwo fhambani na izwo
       zwo ½ewaho kha idzo mbuno kana na mihumbulo/kuvhonele kwa vhone mu¾oli/
       mumaki.

 1.1       Ngoho u swika hanga kha gireidi iyi lwo vha lwendo ...

           Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
           maanea awe:

           •   Mulingiwa u ¿wala nga ha zwe a ¾angana nazwo kha vhutshilo musi a
               tshi khou aluwa/dzhena tshikolo.
           •   A nga »i dovha a ¿wala nga ha zwithu zwe a ¾angana nazwo zwa ¾o»a u
               mu khakhisa, fhedzi a kona u zwi fhenya nga u futelela pfunzo.
           •   Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
           •   Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lu¿we lushaka lwa maanea ane ra pfa a
               tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.
           •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
           •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
               livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
               ¿wala.                                                                             [50]

 1.2       Fhethu hu re na izwi ndi he nda vha ndi tshi »i tama u hu dalela ...

           Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
           maanea awe:

           •   Mulingiwa u tea u buletshedza nga ha vhuµi ha fhethu he a vha a tshi
               tama u hu dalela.
           •   Mulingiwa u tea u sumbedza zwithu zwine zwa mu kunga uri a fune/
               takalele afho fhethu.
           •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
           •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
               livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
               ¿wala.                                                                             [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          5                                DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 1.3      Tshiphuga itshi tshi nkhumbudza µuvha ¼e nda pfufhiwa ...

          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:

          •    Mulingiwa u tea u ¿wala nga ha u pfufhiwa hawe.
          •    U tea u sumbedza n»ila dzo mu thusaho kha u wana tshiphuga itsho.
          •    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          •    Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
               livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
               ¿wala                                                                              [50]

 1.4      Mvula, ngoho ndi ngwana wa lila wa shaya wa lila ...

          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:

          •    Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho.
          •    U tea u ¿wala nga zwivhuya zwine mvula ya vha nazwo.
          •    U tea u dovha hafhu a ¿wala nga ha zwithu zwi si zwavhu»i zwine mvula
               ya »isa.
          •    Mulingiwa u fanela u sumbedza magumo a siaho muvhali a tshi »ivha
               zwine ene mulingiwa a imela zwone, fhedziha afha ri lavhelela u pfa
               masia o¾he.
          •    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          •    Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
               livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
               ¿wala.                                                                             [50]

 1.5      Vhaswa vha mahayani vha a bvelela u fhira vha dziµoroboni?

          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:

          •   Mulingiwa u tea u thoma nga u ¾alutshedza ¾hoho iyi a dovha hafhu a
              sumbedza vhungoho/a hanedza ¼ikumedzwa.
          •   Kha sumbedze nga mbuno dzo dziaho dza sia ¼ine a khou ima na¼o.
          •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na iyi ¾hoho, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na zwe a
              ¿wala.                                                                              [50]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          6                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 1.6      U µisikela mishumo ha vhaswa ndi yone thandululo ya vhushai ...
          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:
          •    Mulingiwa u tea u ¿wala a tshi sumbedza ndeme ya u µisikela mishumo
               ha vhaswa.
          •    Mulingiwa u tea u sumbedza uri u µisikela mishumo hu fhelisisa hani
          •     vhushai kha vhaswa.
          •    Maanea aya u tea u a ¿wala nga n»ila ya u tou anetshela.
          •    Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          •    Fhedzi arali mulingiwa a ¿wala lu¿we lushaka lwa maanea ane ra pfa a
               tshi fusha ¾hoho ye a ½ewa, ha ½ewi nda¾iso.                                     [50]

          KHA VHA PFESESE: Hu tea u vha na vhu¾umani vhukati ha maanea na
          tshifanyiso tsho nangwaho.

 1.7      Tshifanyiso
          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:
          •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
               Tsumbo: U pfuma n»ivho ndi tshiala tsha muswa.
          •   U ya nga ha itshi tshifanyiso, mulingiwa a nga anetshela/buletshedza nga
              ha uri sa muswa u tea u »ipfumisa nga n»ivho nga u dalela ¼aiburari.
          •   Kha sumbedze u »iimisela kha u vhala bugu dzo fhambanaho.
          •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na itshi tshifanyiso, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na
              zwe a ¿wala.                                                                      [50]

 1.8      Tshifanyiso
          Tsumbo ya zwine mulingiwa a nga dadamala khazwo musi a tshi ¿wala
          maanea awe:
          •   Mulingiwa u tea u ½ea ¾hoho yo teaho ya maanea awe.
              Tsumbo: Mupo ndi tsiko ya ºwali nangoho.
          •   Kha sumbedze ndeme ya tsiko ya mupo kha vhathu na phukha.
          •   Kha dovhe a sumbedze uri mupo u tea u londotwa nga n»ila»e.
          •   U ya nga ha itshi tshifanyiso, mulingiwa a nga anetshela/buletshedza nga
              ha u vhu¾hogwa na vhu»i ha mupo.
          •   Maanea awe kha vhe na mathomo, mutumbu na magumo zwi fushaho.
          •   Arali mulingiwa a ¿wala nga lushaka lu¿we na lu¿we lwa maanea o
              livhanaho na itshi tshifanyiso, u tea u avhelwa maraga dzi yelanaho na
              zwe a ¿wala.                                                                      [50]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                        50

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          7                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 KHETHEKANYO YA B: ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI

 MBUDZISO YA 2

 ADENDAMU

 Vhalingiwa vha lavhelelwa u fhindula mbudziso mbili kha dzo ½ekedzwaho. Vhulapfu
 ha phindulo vhu vhe maipfi a u bva kha a 180 u swika kha a 200 ho sedzwa mutumbu
 fhedzi. Luambo, redzhisi¾ara, tshitaila na thouni zwi tea u livhanywa na nyimele.

 2.1      VHURIFHI HA TSHISHAKA (INIFOMA·A)

          Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

          •    Ri lavhelela khumbelo ya masheleni ine ya khou livhiswa kha malume.
          •    ¶iresi nthihi (ya mu¿wali).
          •    ¶iresi i tea u ¿walwa datumu nga vhu»alo).
          •    Theshano: Kha malume anga.
          •    Marangaphan»a: Ndumeliso
          •    Mutumbu. Hu ¿walwa khumbelo ya masheleni nga vhu»alo.
          •    Nyonesano kana phendelo.
          •    Magumo (mu¿wali u tea u ¿wala dzina fhedzi)                                      [25]

 2.2      ATHIKILI YA GURANN¶A

          Zwi re ngomu na tshivhumbeo:

          •   Athikili iyi i tea u amba nga ha u hahedzwa ha mavemu na u rwiwa
              havho.
          •   ¹hoho i kungaho/i takadzaho.
          •   ¹hoho i tevhelwa nga dzina ¼a mu¿wali.
          •   Mvulatswinga: Ndi hune mu¿wali a »ivhadza fhungo ¼ine a ¾o»a u amba
              nga ha¼o. A dovhe a sumbedze u netiswa ha vhaswa vhane vha vho dzhia
              mulayo vha u vhea zwan»ani.
          •   Mutumbu: Hu ¾an»avhudzwa nda¾iso ye vhaswa vha ½ea magevhenga,
              nz.
          •   Tshitaila tshi nga vha tsha mbuletshedzo, tshi shumisaho figara dza
              muambo na zwi ¾okonyaho mihumbulo ya vhavhali.
          •   Madzina, fhethu, zwifhinga, vhuimo na zwi¿we zwa ndeme zwi tea u
              ½etshedzwa/buletshedzwa kha athikili.
          •   Phendelo: Ndi hune mafhungo a vhiniwa hone.                                       [25]

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          8                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 2.3      NGANEAVHUTSHILO YA MUFU

          Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

          •   Mulingiwa u tea u ¾ana dzina na tshifani zwa mufu, fhethu he a bebelwa
              hone, »uvha ¼a mabebo khathihi na madzina a vhabebi.
          •   Zwa pfunzo.
          •   Zwa ndeme zwe mufu a swikelela.
          •   Nganeavhutshilo iyi i tea u dovha hafhu a bvisela khagala
              vhuµikumedzeli ha mufu kha u thusa mashaka.
          •   Tshivhangi tsha lufu, tshifhinga na fhethu he mufu a lovhela hone.
          •   Zwine mashaka na dzikhonani vha »o mu humbula ngazwo.
          •   Mashaka e mufu a a sia.
          •   U dzheniswa ha milaedza ya ndiliso/zwikho»o u bva kha mu¾a, nz.                   [25]

 2.4      IMEI·I

          Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

          •   Imei¼i i tea u ¾u¾uwedza u sumbedza dzangalelo ¼a u dzhenela u
              pfumbudzwa kha zwa mabu»o o fhambanaho.
          •   Mvulatswinga: Vhubvo, vhuyo na ¾hoho.
              ¶iresi ya imei¼i ya muthu ane a khou rumela.
              ¶iresi ya imei¼i ya mu¾anganedzi (i nga rumelwa muthu muthihi kana
              vhanzhi).
          •   Tshibogisi tsha ¾hoho tshi tendela u dzhenisa mutaladzi muthihi wa
              mafhungothangeli.
          •   Mutumbu: Mulaedza wa imei¼i u ¿walwa nga vhuµalo.
          •   Magumo: Madzina a mu¿wali.
          •   Tsaino.                                                                           [25]

 2.5      TSHIPITSHI TSHA FOMA·A

          Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

          •   Tshipitshi itshi tshi tea u ¾ana u ¾anganedzwa ha vhatambi vha bola vho
              vhuyaho vho thuba tshiphuga.
          •   ¹hoho: Kha i vhe i kungaho.
              Tsumbo: U ¾anganedzwa ha vhatambi vha bola.
          •   Theshano: Ndi hune muambi a resha vhathetshelesi nga u bula zwiimo
              zwavho sa: Mutshimbidzamushumo, Mudzulatshidulo, nz.
          •   Mvulatswinga: Afha muvhali/mu¿wali u ¾alutshedza ¾hoho ya
               mafhungo.
          •   Mutumbu: Muambi u ¾asulula mbuno dzawe a dovha a dzi tikedza.
          •   Luambo, tshitaila, thouni na redzhis¾ara zwi tee nyimele na vha
              ¾anganedzaho mafhungo.
          •   Magumo/Phendelo: Ndi hune a fhedza mafhungo awe.                                  [25]
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3          9                              DBE/Lara 2024
                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

 2.6      RIVIYU

          Zwi re ngomu na Tshivhumbeo:

          •   Riviyu iyi i tea u ¾ana u sedzuluswa ha bugu ine yo takadza muvhali.
          •   Mvulatswinga: U ¾ha¾huvha bugu i no khou rivuwiwa/sedzuluswa.
          •   Mutumbu: Mafhungothangeli sa lushaka lwa bugu na zwi re ngomu na
              zwi¿we.
          •   ¹halutshedzo ya bugu: Hu ½ekedzwa manweledzo nga ha bugu.
          •   Makumedzwa: U ½ekedza tshitaela tsha mu¿wali wa bugu na kuvhonele
              kwa musedzulusi.
          •   Hu shumiswa luambo lwa tshifhinga tsha zwino.
          •   ¶ivhaipfi i vhe i gobolaho, i sumbedzaho ku¿walelwe kwa bugu iyi.
          •   Magumo: U nweledza mawanwa.                                                       [25]

                                        ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                        50
                                                           MARAGAGU¹E:                          100

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                                      10                                                                      DBE/Lara 2024
                                                                              NSC – Tsumban»ila ya u maka

PFESESANI:

• Tshifhinga tsho¾he vha tshi ¾ola maanea a vhusiki, vha tea u shumisa rubriki iyi (BAMMBIRI ·A VHURARU).
• Maraga dza 0–50 dzo khethekanywa dza bva zwipi»a zwi¾anu (5) zwihulwane zwa ¾halusamaimo.
• Kha khritheria dzi angaredzaho Zwi re Ngomu, Luambo na Tshitaila, tshi¿we na tshi¿we tsha izwo zwipi»a zwa ¾halusamaimo tsho khethekanywa tsha bva
  zwipi»a zwivhili: tshipi»a tsha nṱha na tsha fhasi, tshiṅwe na tshi¿we tshazwo tsho faredza maraganyangaredzi dzo tshi teaho u ya nga u tevhekana hazwo.
• Tshivhumbeo tshone a tshi kwamei nga heyi khethekanyo ya maimo a n¾ha na a fhasi.

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50]
         Khritheria                                   Zwa n¾hesa                    Tshikili tshone          Vhukoni ha vhukati/vhu       Vhukoni ha fhasi             U sa kona
                                                                                                             fushaho/ho linganelaho
  ZWI RE NGOMU NA                                         28–30                           22–24                      16–18                       10–12                     4–6
  VHUPULANI                                  -Mihumbulo i                      -Phindulo yo lundwa        -Phindulo i fushaho           -Phindulo i shaedzaho    -Phindulo yo polikaho
                                             gobolaho/¾okonyaho i sa           tshidele vhukuma           -Mihumbulo yo                 ndunzhendunzhe           tsho¾he
  (Zwo ¿waliwaho na                          vhambedzwi/lavhelelwiho           -Zwi yelana tsho¾he na     lunzhedzana lwo               -Mihumbulo yo            -Mihumbulo yo
  mihumbulo)

                             Maimo a n¾ha
                                             -Mihumbulo ya vhu¾ali, i          ¾hoho nahone zwa takadza   linganelaho nahone zwi a      vhilinganaho, nahone i   ¾angananaho nahone i
  Nzudzanyo ya mihumbulo                     ¾okonyaho nahone yo               -Hu na vhu¾anzi ha         tendisea                      si na vhusiki ha mu½e    si na sia
  na vhupulani/                              vhibvaho                          mihumbulo yo vhibvaho      -Zwo dzudzanywa nahone        -Vhu¾anzi vhu si gathi   -Ndi phambananadzo,
  U dzhiela nzhele ndivho,                   -Zwo dzudzanywa nahone zwa        -Zwo dzudzanywa nahone     zwa dovha zwa lunzhedzana     ha nzudzanyo na u        zwo sokou dovhololwa
  vha ¾anganedzaho                           dovha zwa lunzhedzana             zwa dovha zwa              lwo linganelaho/lu fushaho,   lunzhedzana zwo          -A zwo ngo
  mafhungo na nyimele                        tshidele lwa tsho¾he, hu tshi     lunzhedzana tshidele lwa   hu tshi katelwa               teaho                    dzudzanywa nahone a
                                             katelwa marangaphan»a,            tsho¾he, hu tshi katelwa   marangaphanµa, mutumbu                                 zwi na
  MARAGA 30                                  mutumbu na                        marangaphanµa, mutumbu     na magumo/mupendelo                                    ndunzhendunzhe
                                             magumo/mupendelo                  na magumo/mupendelo
                                                          25–27                           19–21                      13–15                        7–9                      0–3
                                             -Ndi zwa n¾hesa, fhedzi zwo ri    -Zwo lundwa tshidele       -Phindulo i a fusha fhedzi    -Phindulo yo anzaho u    -A hu na ndingedzo ya
                                             shaedzinyana musutshelo wa        -Mihumbulo i yelanaho, i   hu na vhu¾udze¾udze hu¿we     sa yelana ha mafhungo    u fhindula
                                             maanea o lundwaho tshidele        takadzaho                  vhu khakhisaho mu¾o»o         -Mihumbulo i vho         ¾hoho/mbudziso

                             Maimo a fhasi
                                             lwa tsho¾hetsho¾he                -Zwo dzudzanywa nahone     -Mihumbulo yo                 sumbedza u liana na u    -U polika tsho¾he na u
                                             -Mihumbulo yo vhibva ya           zwa dovha zwa              dzudzanywa lwa ndinganelo     »a»isa                   sa tsha tea lwa tsho¾he
                                             lundwa lwa vhu¾ali                lunzhedzana zwavhuµi, hu   nahone i a tendisea           -U shaedza vhu¾anzi      -A zwi na sia nahone
                                             -Zwo dzudzanywa nahone zwa        tshi katelwa               -Hu na hu¿we u fusha ha       ha nzudzanyo na          zwo vhilingana
                                             dovha zwa lunzhedzana             marangaphan»a, mutumbu     nzudzanyo na                  ndunzhendunzhe zwo
                                             tshidele lwa tsho¾he, hu tshi     na magumo/mupendelo        ndunzhendunzhe, hu tshi       teaho
                                             katelwa marangaphan»a,                                       katelwa marangaphan»a,
                                             mutumbu na                                                   mutumbu na magumo/
                                             magumo/mupendelo                                             mupendelo

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                                         11                                                                          DBE/Lara 2024
                                                                                 NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phan»a)

  LUAMBO, TSHITAILA &                                        14–15                            11–12                           8–9                        5–6                      0–3
  U DZUDZANYA                                   -Thouni, redzhisi¾ara,            -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,    -Luambo a lu pfali
  Thouni, redzhisi¾ara na                       tshitaila na µivhaipfi zwo tea    tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo tea   tshitaila µivhaipfi zwo   -Thouni, redzhisi¾ara,
  µivhaipfi zwo teaho                           tsho¾he tsho¾he ndivho, vha       vhukuma ndivho, vha           ndivho, vha ¾anganedzaho      tea zwi¾uku ndivho,       tshitaila µivhaipfi a
  ndivho/zwiitei na nyimele.                    ¾anganedzaho mafhungo na          ¾anganedzaho mafhungo         mafhungo na nyimele.          vha ¾anganedzaho          zwo ngo tea ndivho,
  Munanguludzo wa maipfi.

                               Maimo a n¾ha
                                                nyimele.                          na nyimele.                   -U shumiswa ho teaho ha       mafhungo na nyimele.      vha ¾anganedzaho
  Kushumisele kwa luambo na                     -Luambo ndi lwa                   -Luambo lu a ¾okonya,         luambo u bveledza             -Ho shumiswa luambo       mafhungo na nyimele.
  milayo, zwiga zwa u vhala,                    vhuµifhulufheli ha n¾hesa, lu     nahone thouni yo              ¾halutshedzo.                 lwa mutheo/fhasi          -U ho¾efhala ha
  girama, mupele¾o.                             nyanyulaho tsho¾he.               shumiswaho ndi i              -Thouni yo tea                -Thouni na                µivhaipfi zwo anzesa
                                                -Lu a gobola, nahone lwo          nyanyulaho.                   -U pfumiswa ha luambo ho      kushumisele kwone         lune u pfala ha
                                               pfuma u dzangelwa ha thouni        -Hunzhi a hu na               shumiswa u khavhisa zwi re    kwa maipfi a zwo ngo      mafhungo zwa si tsha
                                                -A hu na vhukhakhi ha             vhukhakhi ha girama na        ngomu.                        tea                       konadzea na kathihi/
                                                girama na mupele¾o                mupele¾o.                                                   -¶ivhaipfi ndi yo         zwa vho konµa
                                                -Lwo lundwa nga tshikili tsha     -Lwo lundwa tshidele                                        shayedzaho vhukuma.       vhukuma/tsho¾he.
                                                ma¾hakhe¾hakheni.                 vhukuma .
                                                               13                               10                            7                          4
                                                -Luambo ndi lwa n¾ha              -Luambo lu a kunga na u       -U shumiswa ha luambo ho      -Luambo lwo
                                                vhukuma                           nyanyula                      linganelaho, fhedzi hu tshi   shumiswa lwa u sa

                               Maimo a fhasi
                                                -Lu a gobola, nahone lwo          -Thouni ndi yo teaho, i       µi vha na vhu¾udze¾udze       kona
                                               pfuma u dzangelwa ha               nyanyulaho                    -Hu¿we u shumiswa ha          -A hu na kana hu tou
                                               thouni.                            -Vhukhakhi vhu¾uku ha         luambo ho teaho nga u         vha na zwi¾uku¾uku
                                               -A hu na vhukhakhi ha              girama na mupele¾o            angaredza, fhedzi u           zwi sumbedzaho
                                               girama na mupele¾o.                -Zwo lundwa tshidele          dzangelwa ha luambo ndi       muvanganyo wa
                                               -Lwo lundwa nga tshikili tsha      vhukuma                       ha fhasi.                     mafhungo/mitala.
                                               ma¾hakheni.                                                                                    -¶ivhaipfi yo ho¾efhala
  MARAGA: 15                                                                                                                                  lwa tsho¾he.
  TSHIVHUMBEO                                               5                                 4                              3                           2                       0–1
  Zwi¾alusi zwa                                -Kubveledzele kwa ¾hoho            - Kubveledzele kwa ¾hoho      -Kubveledzele kwa ¾hoho na    -Dzi¿we mbuno ndi         -Hu na u shaedza ha
  tshibveledzwa.                               kwa n¾hesa                         kwo lunzhedzanaho             vhudodombedzi zwo tea         dzi pfadzaho              mbuno dzo teaho
  Kubveledzelwe kwa phara                      -Vhudodombedzi ha                  -Vhudodombedzi ha ¾hoho       -Mafhungo/mitala, phara       -Mafhungo/mitala na       -Mafhungo/mitala na
  na tshivhumbeo tsha                          ma¾hakhe¾hakheni                   hu pfadzaho                   zwo fha¾wa lu fushaho         phara zwi µi vha na       phara zwo µala
  mafhungo/mitala.                             -Mafhungo/mitala, phara            -Mafhungo/mitala, phara       -Maanea o µi faredza zwi      vhukhakhi                 vhukhakhi
                                               zwo fha¾wa na u lundwa lwa         zwo vangwa lu pfadzaho.       pfadzaho/tendiseaho.          -Fhedzi maanea a tsha     -Maanea ha na
                                               n¾hesa tsho¾hetsho¾he.                                                                         µi pfala naho hu na       mudzio/ha pfadzi.
  MARAGA: 5                                                                                                                                   vhukhakhi.

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa                                                                                                                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P3                                             12                                                                             DBE/Lara 2024
                                                                     NSC – Tsumban»ila ya u maka

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ¹OLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25]

            Khritheria                      Zwa n¾hesa                     Tshikili tshone            Vhukoni ha vhukati/ho          Vhukoni ha fhasi                U sa kona
                                                                                                     linganelaho/vhu fushaho
  ZWI RE NGOMU,                                13–15                            10–12                           7–9                          4–6                         0–3
  VHUPULANI NA                     -Phindulo ndi ya                  -Phindulo ndi yavhu»i         -Phindulo ndi i               -Phindulo ndi ya mutheo/      -Phindulo i sumbedza
  TSHIVHUMBEO                      ma¾hakhe¾hakheni, i sa            vhukuma, i bvukululaho        fushaho/linganelaho           fhasi, i bvukululaho          u shaya n»ivho ya
                                   vhambedzwi                        n»ivho yo dziaho ya           vhukuma, i bvukululaho        n»ivhonyana ya zwi¾alusi      zwi¾alusi zwa lushaka
  Zwo ¿waliwaho na                 -Mihumbulo ya vhu¾ali, yo         zwi¾alusi zwa lushaka lwa     n»ivho yo dziaho ya           zwa lushaka lwa               lwa tshibveledzwa
  mihumbulo                        vhibvaho                          tshibveledzwa                 zwi¾alusi zwa lushaka lwa     tshibveledzwa                 -¹halutshedzo yo
  Nzudzanyo ya mihumbulo na        -N»ivho yo ¾an»avhuwaho           -O fara vhu¾ala/sia ¼one -A   tshibveledzwa                 -Hu na u polika hu¿we hu      dzumbama, u polika
  vhupulani                        tsho¾he ya zwi¾alusi zwa          hu na u polika                -Ho ngo tou fara vhu¾ala      vhonalaho naho o fara         ndi hu hulwane
  U dzhiela nzhele ndivho, vha     lushaka lwa tshibveledzwa         -Zwi re ngomu na              hone tsho¾he lini – hu na u   vhu¾ala                       -A hu na u farana ha
  ¾anganedzaho mafhungo na         -Ku¿walele kwo tou fombe          mihumbulo zwo                 polika hu¿we hu vhonalaho     -Zwi re ngomu na              zwi re ngomu na
  nyimele                          kha sia ¼one                      lunzhedzana                   -Zwi re ngomu na              mihumbulo a zwo ngo tou       mihumbulo
  Phindulo na mihumbulo            -Zwi re ngomu na                  -Zwo ¾an»avhudzwa lwa         mihumbulo zwo »i              farana tsho¾he lini           -Zwidodombedzwa
  Nzudzanyo ya mihumbulo na        mihumbulo zwo lunzhedzana         tsho¾he, zwidodombedzwa       lunzhedzana                   -Zwidodombedzwa               zwi¾uku¾uku zwi
  vhupulani                        -Zwo ¾an»avhudzwa lwa             zwo¾he zwi tikedza ¾hoho      -Zwi¿we zwidodombedzwa        zwi¾uku zwi tikedza ¾hoho     tikedza ¾hoho
  U dzhiela nzhele ndivho, vha     tsho¾he, zwidodombedzwa           -Tshivhumbeo ndi tsho         zwi tikedza ¾hoho             -Hu na u shaedza hu           -A ho ngo tevhedzwa
  ¾anganedzaho mafhungo na         zwo¾he zwi tikedza ¾hoho          teaho naho hu na              -Nga u angaredza,             vhonalaho ha kushumisele      milayo yone ya
  tshivhumbeo/milayo na            -Tshivhumbeo ndi                  vhukhakhi vhu¾uku             tshivhumbeo ndi tshone,       kwa milayo na                 tshivhumbeo tsha
  nyimele                          tshonetshone tsho teaho                                         fhedzi hu na u polika         tshivhumbeo                   tshibveledzwa
                                   tshibveledzwa                                                   hu¾uku                        -¹hahelelo/U shaedza ndi
  MARAGA 15                                                                                                                      hu soliseaho
  LUAMBO, TSHITAILA NA                          9–10                            7–8                            5–6                           3–4                        0–2
  U DZUDZANYA                      -Thouni, redzhisi¾ara,            -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,        -Thouni, redzhisi¾ara,
                                   tshitaila na »ivhaipfi, ndi zwi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi, ndi   tshitaila na »ivhaipfi,
  Thouni, redzhisi¾ara, ndivho/u   teaho lwa ma¾hakhe¾hakheni        zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho tsho¾he ndivho,     zwi teaho zwi¾uku             ndi zwi sa ananiho na
  nyanyula, tshitaila, vha         ndivho, vha ¾anganedzaho          vha ¾anganedzaho              vha ¾anganedzaho              ndivho, vha ¾anganedzaho      ndivho, vha
  ¾anganedzaho mafhungo na         mafhungo na nyimele               mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           mafhungo na nyimele           ¾anganedzaho
  nyimele                          -Girama ndi yoneyone              -Nga u angaredza, girama      -Hu na hu¿we vhukhakhi        -Girama yo shaedza, i na      mafhungo na nyimele
  Munanguludzo wa maipfi           nahone yo fha¾wa tshidele         ndi yone nahone yo            ha girama                     vhukhakhi ho vhalaho          -Zwo »ala vhukhakhi
  Zwiga zwa mu¿walo na             -A hu na vhukhakhi                fha¾wa zwavhu»i               -¶ivhaipfi i a fusha/         -¶ivhaipfi ndi yo             nahone zwo ¾anganana
  mupele¾o                                                           -¶ivhaipfi ndi yavhu»i        linganela                     shaedzaho vhukuma             -¶ivhaipfi a i tei
                                                                     vhukuma                       -Fhedzi vhukhakhi vhu re      -¹halutshedzo yo thithisea    ndivho na khathihi
  MARAGA 10                                                          -Hunzhi a hu na               hone a vhu thithisi                                         -¹halutshedzo yo
                                                                     vhukhakhi                     ¾halutshedzo                                                ho¾efhala tsho¾he

Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2024/ce69b528-811a-4d54-abfb-e89036916d35) — Tshivenda HL · QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2024/2a2b8011-3357-41cb-b326-b6b3d5a9b959) — Tshivenda HL · QP · 2024 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2019-memo/645c1809-a006-44fd-a9ff-2177577f889b) — Tshivenda HL · Memo · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-feb-march-2018-memo/ffd182aa-17cd-45f8-93b6-694295959ce3) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda-HL-P3-Nov-2018-FINAL-Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2018-final-memo/ece77e7a-8dba-4bcf-8e07-a62d47a2f770) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2018-memo/9a2f4b7b-ae50-4366-9ecd-172bc34a8a2c) — Tshivenda HL · Memo · 2018 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2023/66997fad-4a4d-44c2-ac44-808df2f8a494) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2023/34e6dd9a-2daa-4771-8009-5aec7d40bf9e) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-nov-2023/d2bceb46-9032-46e4-a5b4-1e44398ca343) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
