# Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2022 Question Paper

> Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 question paper from the November 2022, 27 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Tshivenda HL
- Grade: Grade 12
- Language: Tshivenda
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 27

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Tshivenda HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/tshivenda-hl) › [Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/435f1bca-1fbe-477f-a292-b80a50be8042)

## About this document

Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2022 · tshivenda. Question paper, 27 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Tshivenda NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/8c68daaa-b088-4026-9cec-7c9310ee6d86) — Memo · 2022 · Tshivenda

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      GRADE 12

                                     NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                    GIREIDI YA 12

                  TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)

                          BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)

                                      LARA 2022

MARAGA: 80

TSHIFHINGA: Awara 21/ 2

                          Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 27.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        2                               DBE/Lara 2022
                                          NSC

NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI

1.       Vhalani idzi ndaela nga vhuronwane phanµa ha musi ni sa athu u thoma u
         fhindula mbudziso.

2.       Ni songo vhuya na edzisa u vhala bammbiri ¼o¾he. ¹olani thebulu ya zwi re
         ngomu kha sia¾ari ¼a 4 ni swaye nomboro dza mbudziso dzo vhudziswaho
         kha zwibveledzwa zwe na guda uno ¿waha. Nga murahu ha izwo, vhalani
         mbudziso idzo ni nange dzine na tama u dzi fhindula.

3.       Bammbiri he¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU:

         KHETHEKANYO YA A:            Vhurendi                   (30)
         KHETHEKANYO YA B:            Nganea KANA Foluku¼oo      (25)
         KHETHEKANYO YA C:            ¶irama                     (25)

4.       Fhindulani  mbudziso ¹HANU    dzo     fhelela:   THARU kha
         KHETHEKANYO YA A, NTHIHI kha KHETHEKANYO YA B na
         NTHIHI kha KHETHEKANYO YA C nga n»ila i tevhelaho:

         KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

         VHURENDI HO RANDELWAHO – Fhindulani mbudziso MBILI.
         VHURENDI  VHU  SONGO VHONWAHO       – Mbudziso  ya
         KHOMBEKHOMBE.

         KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

         KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

         Fhindulani mbudziso NTHIHI.

5.       KUNANGELWE KWA PHINDULO KHA KHETHEKANYO YA B
         (NGANEA/FOLUKU·OO) NA YA C (¶IRAMA):

            Fhindulani mbudziso FHEDZI dza kha nganea/foluku¼oo na kha
             µirama dze na guda.
            Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI
             NTHIHI. Arali na fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO
             YA B, ni fanela u fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA
             C. Arali na fhindula mbudziso pfufhi kha KHETHEKANYO YA B, ni
             fanela u fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA C.
            Shumisani mutevhe wa u sedzulusa uri u ni thuse.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         3                               DBE/Lara 2022
                                           NSC

6.       VHULAPFU HA PHINDULO

            Mbudziso ndapfu ya Vhurendi i tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha
             a 250 u ya kha a 300.
            Mbudziso ndapfu dza khethekanyo ya Nganea/Foluku¼oo, na ya
             ¶irama dzi tea u fhindulwa nga maipfi a u bva kha a 400 u ya kha
             a 450.
            Vhulapfu ha phindulo dza mbudziso pfufhi vhu tea u langwa nga
             maraga dzo ½ekedzwaho/avhelwaho. Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u
             pfufhifhadzwa dza dovha dza livhanywa.

7.       Tevhedzani ndaela dzo ½ekedzwaho mathomoni a KHETHEKANYO
         IºWE na IºWE nga vhuronwane.

8.       Nomborani phindulo dza½u kokotolo maelana na mutevhe wa u nombora
         wo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso.

9.       Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA.

10.      Ndangatshifhinga yo anganywaho:

         KHETHEKANYO YA A:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 40
         KHETHEKANYO YA B:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55
         KHETHEKANYO YA C:            Hu anganyelwa u swika kha minetse ya 55

11.      ºwalani nga vhudele, nahone zwi vhaleaho.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        4                               DBE/Lara 2022
                                          NSC

THEBU·U YA ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
Vhurendi ho randelwaho/vhonwaho: Fhindulani mbudziso MBILI DZIºWE na DZIºWE.
    NOMBORO YA MBUDZISO                  MBUDZISO        MARAGA       NOMBORO YA
                                                                         SIA¹ARI
1. 'Ntendele ndi vhe tsumbanµila'      Mbudziso ndapfu      10              6

2. 'Ramaremisa'                         Mbudziso pfufhi       10                     7

3. 'Mbilu i lilela u gavha'             Mbudziso pfufhi       10                     8

4. 'Ri bva kule'                        Mbudziso pfufhi       10                      9

                                             NA
Vhurendi vhu songo randelwaho/vhonwaho: Mbudziso ya KHOMBEKHOMBE
5. 'Mulayo wo pofula'                    Mbudziso pfufhi   10         10
*PFESESANI:      Fhindulani MBUDZISO NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI. Arali na
                 fhindula mbudziso ndapfu kha KHETHEKANYO YA B, ni tea u fhindula
                 MBUDZISO PFUFHI u bva kha KHETHEKANYO YA C.
                 Kha KHETHEKANYO YA B na KHETHEKANYO YA C, fhindulani mbudziso
                 nthihinthihi u bva kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we.
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha nganea/foluku¼oo yo randelwaho.
6. Nandi ndi shenga?                  Mbudziso ndapfu        25                     12

7. Nandi ndi shenga?                    Mbudziso pfufhi       25                    12

8. Isha ¼a mi¾odzi                      Mbudziso ndapfu       25                    15

9. Isha ¼a mi¾odzi                      Mbudziso pfufhi       25                    15
                                            KANA
FOLUKU·OO: Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha FOLUKU·OO yo randelwaho.
10. Khuvhanganyo ya foluku¼oo     Mbudziso ndapfu      25                18

11. Khuvhanganyo ya foluku¼oo           Mbudziso pfufhi       25                    19
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
Fhindulani mbudziso NTHIHI fhedzi u bva kha µirama dzo randelwaho*.
12. U lema hu fhira u lotshelwa        Mbudziso ndapfu        25                    22

13. U lema hu fhira u lotshelwa         Mbudziso pfufhi       25                    22

14. Tshilwavhusiku                      Mbudziso ndapfu       25                    25

15. Tshilwavhusiku                      Mbudziso pfufhi       25                    25

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, fhindulani MBUDZISO NDAPFU
                   NTHIHI na MBUDZISO PFUFHI NTHIHI.
                   A ni lavhelelwi u fhindula mbudziso MBILI ndapfu kana mbudziso
                   MBILI pfufhi.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        5                            DBE/Lara 2022
                                          NSC

MUTEVHE WA U SEDZULUSA

Shumisani uyu mutevhe wa u sedzulusa uri ni vhe na vhu¾anzi ha uri no fhindula
tshivhalo tsho teaho tsha mbudziso nga u vhea luswayo afho ho teaho.

       KHETHEKANYO                    NOMBORO    TSHIVHALO TSHA               LUSWAYO
                                        DZA       MBUDZISO DZO                   (√)
                                      MBUDZISO      TEAHO U
                                                   FHINDULWA
A: VHURENDI
   (Vhurendi ho randelwaho/              1–4              2
   vhonwaho)
A: VHURENDI
   (Vhurendi vhu songo                   5                1
   randelwaho/vhonwaho)
B: NGANEA/FOLUKU·OO
   (Mbudziso ndapfu kana                6–11              1
   Mbudziso pfufhi)
C: ¶IRAMA
   (Mbudziso ndapfu kana                12–15             1
   Mbudziso pfufhi)

*PFESESANI:        Kha KHETHEKANYO YA B na YA C, ni tea u vha na vhu¾anzi ha uri no
                   fhindula mbudziso NDAPFU NTHIHI na PFUFHI NTHIHI.
                   A ni tei u fhindula mbudziso ndapfu MBILI kana mbudziso pfufhi
                   MBILI.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      6                                DBE/Lara 2022
                                        NSC

KHETHEKANYO YA A: VHURENDI

VHURENDI HO RANDELWAHO

Fhindulani mbudziso MBILI dzi¿we na dzi¿we kha N¸A dzo vhudziswaho.

MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni kone u fhindula mbudziso
dzo »isendekaho khatsho.

NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau

1        Ntendele ndi vhe tsumban»ila
2        Sa u nga n½e ndi ¼inzhakan»ila ¼o no vhonaho
3        Tombo ¼i tshi mela midzi – tenda u vha mutshila!
4        Fulufhela n½e ndo ponyaho
5        Mililo yo¾he nda dzima zwa ya na vhusula
6        ¶ipfundise u ile zwa madzanga a zwi fheli
7        O vhalaho bugu u »o hurana na ludzula.
8        Zwivhili zwo piringedzaho thondo ino zwi sa mwemweli
9        Zwiraru zwo i sikelaho vhi»a ma¾o yo pundisa
10       U konyolela matanda n»evheni tshivhangalala
11       Mphorosi muga sambitsolo u pulisa
12       U sa ¾honifha vhabebi na vho¾he vhalala
13       Kha n»a»o yo vhofhaho vhaswa vha murafho uno
14       Mvalo dzavho kha dzi vha sengele lufuni luno.

Kha tshirendo itshi murendi u pfala e na khumbelo, ngeletshedzo na ¾hu¾huwedzo
dzine o dzi livhisa kha vhaswa.

ºwalani maanea ni tshi sengulusa n»ila ine murendi a shumisa ngayo vese/mitaladzi
u bvisela khagala vhungoho ha ¼ikumedzwa i¼i.

Phindulo ya½u kha i vhe na maipfi a u bva kha 250 u ya kha a 300.                             [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                               Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       7                                   DBE/Lara 2022
                                         NSC

MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

RAMAREMISA – Z Mutsila

1        Nga vha ntshe¾ele ½anga Vho-Nyamuofhe
2        Ndi yo lidza tshikona Thononda;
3        Ngauri arali zwi zwone zwauri mativha o xa;
4        Ramaremisa u yo dzhena Luaname.
5        Pa-Haa! Paa-Haa! Haa!
6        Ndi lufhalafhala lu lila Tshivhungululu;
7        Lu vhidza Vhambedzi dzithavhani.

8        Tsho swika hafha Maµaliana,
9        U dzhena vhukoma Luaname;
10       Ahee! Mahwasane u a vhanga;
11       Ahee! Mahwasane u a vhanga;
12       U ri vhukoma a vhu dzheni Mpuna
13       ·igegise o beba vhatuka
14       Ko-kaa! Ko-Kaa! Ko-Kaa!

15       Ndi tshigidi tsha Thilivhali
16       Migodini ya Gondeni;
17       Ni vha litshe Vharonga vha »o fhela
18       Nga dzinnda mishashani,
19       U a i pfa naa Mu¾ulagole?
20       I a divhitha mukumbani;
21       Khosi ndi Ramaremise.

2.1      Ndi zwifhio zwine murendi        a tama       u   zwi   bvisela khagala nga
         mitaladzi/vese ya 3 na ya 4?

         'Ngauri arali zwi zwone … Luaname.'                                                      (2)

2.2      Kha mutaladzi/vese ya 21 murendi u shumisa figara-»e ya muambo?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                                 (2)

2.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                         (2)

2.4      Thouni ya murendi afha kha ndima/tshitanza tsha 1 i dzumbulula hani
         vhuµipfi hawe tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                (2)
2.5      Ni a ima na na zwine murendi a khou amba kha ndima/tshitanza tsha 3?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                                 (2)
                                                                                                  [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      8                                 DBE/Lara 2022
                                        NSC

MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu
1        Mbilu i lilela u gavha,
2        I lingedza u gavha madzanga a shango,
3        Ya thenisa muya-vhuthu
4        Nga u u nyalisa vhu¾ungu- pha¾o.

5        Mbilu sa miri ya deme,
6        I lwedzanaho u gavha tshilidzi tsha »uvha,
7        Kha i vhanyuludze tserekanywa dza madzanga a shango
8        I lilele u gavha Tshilidzi tshidzo ya muya.

9        Mbilu yo pinikwa vhupulini ha ½ama,
10       I vhalavhala yo lianela µinzwini,
11       Mbilu sa »ongololo yo katana kha mu»ifho wa shango
12       I »o kundwa u swikisa mulaedza wa tshidzo.

3.1      Ndi zwifhio zwine murendi       a tama   u   zwi   bvisela khagala nga
         mutaladzi/vese ya 2?

         'I lingedza ... a shango'                                                             (2)

3.2      Kha mutaladzi/vese ya 7 murendi o shumisa figara-»e ya muambo?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                              (2)

3.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                      (2)

3.4      Thouni ya murendi afha kha ndima/tshitanza tsha 3 i dzumbulula hani
         vhuµipfi hawe tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                             (2)

3.5      Ni a ima na na zwine murendi a khou amba kha ndima/tshitanza tsha 2?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                              (2)
                                                                                               [10]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          9                                   DBE/Lara 2022
                                            NSC

MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho nga vhuronwane uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

RI BVA KULE – NM Musehana

1        Mugumoni wa shango ¼a vhushayanμivho,
2        Ro phuphudzika ra vhuya ra tutuwa.
3        Ra tekateka na¼o ri tshi ¾o»a n»ivho,
4        Ra thunyuwa ¼o no ri kovhelela,
5        Vha tshi vhona ri fhano,
6        Ri bva kule ha mashango.

7        Henengei vhubvani vhu sa sii muthu,
8        Ro pikanyedza zwi tshi ha¾a,
9        Phan»a tshedza tsha taidza,
10       Ra vha na fulufhelo ¼a u swika,
11       Ra lavhelela zwivhuya ro zwondolola,
12       Henefho nyawedzo ya vhutshilo ra lindela.

13       Muhuyu u tshi sala u tshi a½wa mahuyu,
14       Goni ¼i tshi sala ¼i tshi fhufha malegelegeni,
15       Makole o vhalwa o vhonwaho.
16       Ndi tshifhinga tshi elaho zwo¾he,
17       Ni si welewele tshifhinga ni songo »ivha,
18       Ngauri zwi bva kule.

19       Muthu a tshi sala a tshi pfi vhone,
20       Shango ¼i tshi dalafhala ¼a tswukuluwa,
21       Ndi tshifhinga tsha zwo¾he zwi tshilaho,
22       Zwo¾he zwi bva kule,
23       Vhutshilo hashu ho ralovho,
24       Ni si »ipofudze ma¾o no ru»a,

4.1      Ndi zwifhio zwine murendi           a tama       u   zwi   bvisela khagala nga
         mutaladzi/vese ya 2?

         'Ro phuphudzika … tutuwa.'                                                                  (2)

4.2      Kha mutaladzi/vese ya 16 murendi u shumisa figara-»e ya muambo?
         Tikedzani phindulo ya½u.                                                                    (2)

4.3      Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une murendi a tama u u bveledza nga
         tshirendo itshi?                                                                            (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                      Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       10                            DBE/Lara 2022
                                         NSC

4.4      Thounu ya murendi afha kha tshitanza/ndima ya 1, i dzumbulula hani
         vhu»ipfi hawe tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                          (2)

4.5      Ni a ima na na zwine murendi a amba zwone kha mutaladzi/vese ya 4?
         Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                           (2)
                                                                                            [10]

                                      NA

VHURENDI VHU SONGO VHONWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)

MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshirendo tshi tevhelaho uri ni »o kona u fhindula mbudziso dzo
»isendekaho khatsho.

MULAYO WO POFULA – MN Mmbi

1        Vhonese – vho ¾alela mbanga dzanga,
2        Ma¾o anga o ita mavhumbu»u.
3        Vho vhona dzhenuwo na nyofho zwo nnyambarelaho,
4        Fhedzi a vho ngo bva mulomo.

5        Vhulondotavhathu – vho mphulufhedzisa vhudzumbamo,
6        Vhukhudelo bvungwi,
7        Nda puta nda longa,
8        Fhedzi a vho ngo n¾anganedza.

9        Vhopholisa – vho pfa mikosi yanga,
10       Mikosi ya khumbelo u phalalwa,
11       Ndi tshi ralo u ruvhulelwa,
12       Vho tou mu ½ea khaidzo fhedzi,
13       Muthada ya bva i tshi sunya.
14       N½e hone thuso a tho ngo i vhona.

15       Munna wanga – no »igana u mmbulaha,
16       Hezwi ndo zwi vhala tshifha¾uwoni
17       Ndo ¾o»a n»ila ya u ponyoka.

18       Nda bvula tshaini ya vhupuli,
19       Inwi no »igana u ntshumisa,
20       Na nnyita phuli ya½u ya vhutshilo,
21       Ni tshi homolowa nga n½e.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        11                               DBE/Lara 2022
                                          NSC

22       Mbiti dza½u dza luludzelwa nga uno mudzio,
23       Khothe dza mulayo kha zwo¾he dzo pofula
24       Vho mpfuralela sa tshilavhi
25       Ndo sala vhunga tsiwana

26       Ndi wone wa ano ma»uvha mulayo.
27       Zwi »o fhela lini, ngani, hani?
28       Ni »o shanduka lini?
29       Dzanga pfanelo na dzi »ivha-vho,
30       Khamusi Ene u a »ivha.
31       Vhunga zwo bulwa fha¼a ¾arini.
32       Hone kha ¼ino a mphulusaho ha athu swika.

5.1      Vhalani mutaladzi/vese ya 4. ·iambele/¼ifurase 'a vho ngo bva mulomo', ¼i ni
         »isela ¾halutshedzo-µe zwi tshi kwama tshirendo itshi?                                 (2)

5.2      Bulani ¾ho»ea/thikho/thekheniki ya vhurendi ine murendi a i shumisa kha
         mutaladzi wa 28? ¹alutshedzani ndeme yayo afho he ya shumiswa.                         (2)

5.3      Ndi ufhio mulaedza une murendi a tama u u bvisela khagala kha tshirendo
         itshi?                                                                                 (2)

5.4      Vhalani mutaladzi/vese ya 30, 'Khamusi ... µivha.' ¹alutshedzani uri ndi
         ngani murendi a tshi khou shumisa a¼ushini nga nµila heyi?                             (2)

5.5      Ni nga sasaladza zwifhio nga nyimele ine murendi a khou ¾angana nayo
         afha tshirendoni itshi? Tikedzani phindulo ya½u.                                       (2)
                                                                                                [10]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A:                          30

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       12                                DBE/Lara 2022
                                         NSC

KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha nganea kana foluku¼oo ye na guda
FHEDZI.

NGANEA

NANDI NDI SHENGA? – NE Sigogo

Fhindulani MBUDZISO YA 6 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 7
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU

Mafhungo a nganea iyi a na zwine a ¾oµa u zwi pfukisela kha vhavhali hu u itela u
fha¾a na u khwa¾hisa mvumbo dza vhathu dzi tamisaho kha lushaka.

No µitika nga i¼i ¼ikumedzwa, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhaanewa u bvisela khagala milaedza yo fhambanaho i µiswaho nga mafhungo
a nganea iyi.

Maanea a½u a tea u vha na maipfi a vhukati ha 400 u ya kha a 450.                               [25]

MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tsha mafhungo tshi bvaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA A

Vho Madilaga vho ¾alutshedza ¿wana wavho uri vho »o vha na khakhathinyana
musi vha sa khou pfesesana nga kuambele na mme awe he mme awe vha tou bva sa
muthu ane a khou ya n»uni ¾hukhu lwe vha mbo »i vha vho ¾uwa tsho¾he.
'Zwino baba, khezwi vha sa tou vha foinela kha sele yavho?'
'ºwananga, ndo lingedza, fhedzi i khou lila henefha kamarani. Hezwi ndi tshi 5
vhidza iwe ¿wananga, ndi khou ri khamusi vho u vhudza uri vha khou ya ngafhi.
Zwino ngauri a vho ngo u vhudza, iwe u humbula uri vha nga vha vho ya ngafhi,
hm! Havha mme au vha dinwa nga mbilu ¾hukhu, a si zwithu zwe zwa vha zwi tshi
nga tea u ri lu¾anya lini.' 'ºwananga, a thi µivhi uri ndi nga ita mini. Hone ndi khou
ofha uri afho hune vha vha hone hu khou bvelela mini? Kana afho n»ilani vho 10
¾angana na zwifhio a thi »ivhi. Ndi hune nda ya u vha ¾o»ela ngafhi? ¹hoho yanga
yo ¾angana.'
'Baba, n½e ndo vha ndi tshi khou amba na mma uri hezwi zwa phosho i si na
mugumo zwi bveledza zwenezwi ngauri vhathu vha na thaidzo a vha tou i tandulula
zwavhu»i lini, vha tou ita phosho, kha vha bve vha vha ¾o»e.'                          15

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      13                              DBE/Lara 2022
                                        NSC

'Lufuno ¿wananga, ndi »o vha ¾o»ela ngafhi zwino vhusiku? Arali vha vhe vho ¾uwa
na founu ndi musi ri tshi »o vha wana. Kha mmbudze uri ndi iteni. Hezwo zwa
phosho u khou amba zwone ¿wananga.'
'Khamusi mmawe vho ya mapholisani vho ya u pota zwenezwi zwa khakhathi dza
mi¾ani. N½e a thi pfesesi uri vhathu vho no tou vha vhaaluwa vhangafhangafha vha 20
kha »i ita zwa phosho sa vhana nga n»ila»e? Kha vha »e na yavho founu ri edzise u
vha ¾o»a kha dzikhonani dzavho na mashaka avho.'
Uyo muhumbulo naho wo vha u tshi khou vhonala u wavhu»i, kha Vho Madilaga a
vho ngo u takalela nge vha vha na nyofho ya uri avho vhane vha »o vhudzisa khavho
vha »o ri mini. A re Lufuno o vhudza khotsi awe uri izwo zwa u shavha vhathu vho 25
vha vho tea vho zwi humbula vha sa athu thoma u ita zwa dzitsemano. Lufuno a
mbo »i »idzhenela kamarani yawe a e»ela. Vho Madilaga vho sala vha dzula vha
sokou go! Vho vula na thelevishini he vha sokou donolela ma¾o vha vhona
zwifanyiso vha sa koni u tevhelela uri hu khou bvelela mini.
Khofhevho ngauri a dzi na vhusiwana, dzo »o vha fara vho dzula henefho sofani. 30
Yo »o ri i tshi ri awara ya vhu½a nga ma»autsha ha vha hu tshi dzhena goloi henefha
mu»ini wa Vho Madilaga. Vho Madilaga vho »o mangala goloi i tshi dzhena ngeno
vha tshi »ivha uri gethe yo khiiwa.
                                                                        [Ndima ya 2]

7.1      Ndi mini tshi vhangaho phambano vhukati ha Vho Madilaga na Lufuno?                  (2)

7.2      Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo e na vhala
         afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                 (2)

7.3      Mitaladzi ya 1–3, 'Vho Madilaga vho ¾alutshedza … vha mbo »i vha vho
         ¾uwa tsho¾he.'

         ¹alutshedzani uri mafhungo aya a na mushumo-µe kha u ri anetshela zwa
         phanµa nganeani iyi.                                                                (2)

7.4      Lufuno u ¾anwa sa ¿wana-»e mafhungoni ayo a re afho n¾ha? Bulani
         ZWIVHILI                                                                            (2)

7.5      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾ana hani siangane ya mu¾a wa Vho
         Madilaga? Tikedzani phindulo ya½u.                                                  (2)

7.6      Ndi ifhio ndivho khulwane ine mu¿wali a tama u i bveledza nga u shumisa
         Lufuno sa muanewa mafhungoni e na vhala afho n¾ha?                                  (2)

7.7      ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga zwiito na vhu»ifari ha Vho
         Ana nganeani iyi. ¸eani ZWIVHILI fhedzi.                                            (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2     14                              DBE/Lara 2022
                                       NSC

7.8      Sumbedzani uri u bvelela ha Tshifhiwa hu thusedza hani u bveledza
         magumo a ¼ishandi? Tikedzani nga mbuno MBILI fhedzi.                               (2)

7.9      Sumbedzani hune Tshifhiwa na Vho Luvhani vha fana hone kha sia ¼a
         matshilisano.                                                                      (2)

7.10     U pfulutshela Polokwane ha Vho Luvhani zwi ¾u¾uwedza                   hani
         ma¾hakheshandwa a bugu iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                               (2)

7.11     Ni nga sasaladza mini kha kutshilele kwa Vho Madilaga ku ¾aniwaho
         mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU.                  (3)

7.12     Musi no »itika nga mafhungo a iyi nganea ni a pfela vhu¾ungu Tshifhiwa
         kha zwe zwa bvelela khae? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI dzi
         pfalaho.                                                                           (2)
                                                                                            [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                             Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       15                               DBE/Lara 2022
                                         NSC

ISHA ·A MI¹ODZI – NE Phaswana

Fhindulani MBUDZISO YA 8 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 9
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU

Mafhungo a nganea iyi a na zwine a ¾oµa u pfukisela kha vhavhali hu u itela u fha¾a
na u khwa¾hisa mvumbo dza vhathu dzi tamisaho kha lushaka.

No µitika nga i¼i ¼ikumedzwa, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
vhaanewa u bvisela khagala milaedza yo fhambanaho i µiswaho nga mafhungo a
nganea iyi.

Maanea a½u a tea u vha na maipfi a vhukati ha 400 u ya kha a 450.                              [25]

MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzi no tshi tevhela.

TSHIBVELEDZWA TSHA B

Khotsi awe vho »o mu ¾alutshedza uri vha »o tou amba nae zwavhu»i musi
yunivesithi yo no vala nga zwifhinga zwa khushumusi.
Ee, khotsi awe vho vha vha tshi khou zwi vhona zwauri ¿wana wavho o »a»a lune
arali vha nga dovha hafhu vha mu ¾alutshedza na zwo bvelelaho vhukati havho na
mme awe, zwi nga tou mu khokhovhedza tsho¾he. Zwo ralo, Rotondwa o sokou                   5
¾anganedza zwo¾he zwe khotsi awe vha mu vhudza.
   Ene-vho o vha a tshi pfala a tshi sokou; 'Ndi zwone baba, ee, baba.'
Mi¾odzi i¾ali yo vha i tshi sokou elela-elela na marama. Musi zwo rali, Rotondwa ha
koni na u lavhelesa khotsi awe ma¾oni. Zwine zwa khou mu vhaisa ndi u humbula
uri hafhu havha muthu vhane a khou amba navho, a si vhone khotsi awe. U dovha              10
hafhu a humbula na zwauri havha muthu vho mu dzhia sa ¿wana wavho u bva musi
a sa athu u bebwa u swika »uvha he¼i ¼ine a khou ¾alutshedzana navho nga¼o.
Musatondwa na Rotondwa »uvha ¼i tevhelaho vho mbo »i dovha hafhu vha fara
thekhisi vha livha yunivesithi.
'Maria, vhurifhi ha½u ndo vhu vhona na u vhu vhala ndo vhu vhala nda vhu pfesesa.          15
Ma»i a tevhuwa o tevhuwa kha ri zwi ¾anganedze. Rotondwa ndi ¿wana wa½u; inwi
ni mufarisi wanga; zwenezwo, Rotondwa ndi ¿wana wanga. Inwi u sa mmbudza
ha½u nga ha ma»ele a Rotondwa, zwo itwa nga lufuno lwa½u kha n½e. Holu ndi
lufuno lwe nda lu vhona u bva tshi tsheetsho u swika ½amusi, u khakha no khakha
ni muthu. Naho zwo vha zwi tshi nga kha »i vha zwo ri swikisa kha ¾halano ngavhe           20
ndi zwi »ivhe kale, ½amusi ¾halano kha n½e na inwi a i tsha konadzea. U ¾alana nga
tsha hashu i¾ali zwi so ngo vuwa zwa vha zwithu zwine zwa ¾u¾uwedzwa. Maria,
vuwani ri ¾uwe hayani,' Vho-¸etshipate vha ralo vho tou ima nga milenzhe henefha
murahu ha tshi¾anga he Vho-Maria vha lala hone sa muthu a sa vuwiho zwavhu»i.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      16                              DBE/Lara 2022
                                        NSC

'Munna wanga ndo vha khakhela, ndi …'                                           25
'Ndi ri ndo ni hangwela vuwani ri ye hayani.'
'Ndi »o ya hani ngeno ndo khakha lu sa farelwiho muthu.' 'Ndo ni farela mme a
Rotondwa.'
 Vho-Maria u vhona zwo ralo, vha mbo »i vuwa vha vho tou dzula vho navha
milenzhe n¾ha ha thovho yeneyi ye vha vha vho lala khayo.                       30
   Zwo ri zwo ralo vha mbo »i ri tshililo ¾hukhu! Vho-¸etshipate vha mbo »i vha
½etshedza tshan»a tshau¼a vhuvhili havho vha farana vha kuvhatedzana vha vho
¾uwa vho livha mo»oroni we wa vho ¾uwa wo livha Tshipate. Thundu dze
Vho-Maria vha ¾uwa nadzo, vho »o tou langana u dzi tevhelela nga »uvha ¼i
tevhelaho saizwi vho vha vho dzi hangwa.                                        35

                                                                       [Ndima ya 12]

9.1      Ndi mini tshi vhangaho phambano vhukati ha Aifheli na Maria zwi tshi
         kwama mafhungo e na vhala afho n¾ha?                                                (2)

9.2      Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾anwaho nga mafhungo e na vhala
         afho n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                 (2)

9.3      Mitaladzi ya 3–5, 'Ee khotsi awe vho vha … zwi nga tou mu khokhovhedza
         tsho¾he.'

         ¹alutshedzani uri mafhungo aya a na mushumo-µe kha u ri anetshela zwa
         murahu nganeani iyi?                                                                (2)

9.4      Rotondwa u ¾anwa sa ¿wana-»e mafhungoni ayo a re afho n¾ha? Bulani
         ZWIVHILI.                                                                           (2)

9.5      Mafhungo e na vhala afho n¾ha a ¾ana hani siangane ya mu¾a wa
         Vho-¸etshipate? Tikedzani phindulo ya½u.                                            (2)

9.6      Ndi ifhio ndivho khulwane ine mu¿wali a tama u i bveledza nga u shumisa
         Vho-Loshani sa muanewa mafhungoni e na vhala afho n¾ha?                             (2)

9.7      ¹alutshedzani masiandaitwa o vhangwaho nga u sa dzhiela zwithu n¾ha ha
         Vho-¸etshipate nganeani iyi. ¸eani ZWIVHILI fhedzi.                                 (2)

9.8      Sumbedzani uri lu¿walo lwa Vho-Maria lwu thusedza hani u bveledza
         magumo a ¼ishandi buguni iyi.                                                       (2)

9.9      Sumbedzani hune Vho-Loshani na Maria vha fana hone kha sia ¼a
         matshilisano.                                                                       (2)

9.10     U dzhena ha Rotondwa na Musatondwa Yunivesithi ya Venµa zwi
         ¾u¾uwedza hani ma¾hakheshandwa a bugu iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                 (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2      17                            DBE/Lara 2022
                                        NSC

9.11     Ni nga sasaladza mini kha kutshilele kwa Vho-Loshani kwo ¾aniwaho
         mafhungoni a nganea iyi? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno THARU.                 (3)

9.12     Musi no »itika nga mafhungo a iyi nganea ni a pfela vhu¾ungu
         Vho-Josephine kha zwe zwa bvelela khavho? Tikedzani phindulo ya½u nga
         mbuno MBILI dzi pfalaho.                                                          (2)
                                                                                           [25]

                                      KANA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                            Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2          18                          DBE/Lara 2022
                                            NSC

FOLUKU·OO

KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi

Fhindulani MBUDZISO YA 10 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 11
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 10:         KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                        NDAPFU

Lushaka kana murafho u re na vhuµifhinduleli na u fha¾a mvumbo dza vhathu
vhalwo, ma¿walwa a sialala ndi tshi¿we tsha tshirathisi tshine tshi nga shumiswa
kha u eletshedza, u ½ea khaidzo kha vhathu uri vha vulee ma¾oni uri vha sa »iwane
vho no dzhena khomboni.

No »itika nga zwibveledzwa zwa sialala zwi re afho fhasi, sengulusani nµila ine
mu¿wali a shumisa ngayo lungano, tshikhoµo tsha sialala na mirero u bveledza
milaedza.

TSHIBVELEDZWA TSHA C

LUNGANO

'Vhatukana vha no shanduka'

                                          NA

TSHIBVELEDZWA TSHAD

TSHIKHO¶O TSHA SIALALA

'Makwin»a a Tshiungani'

                                          NA

TSHIBVELEDZWA TSHA E

MIRERO

'Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi'
'Funguvhu ¼o ri thi laiwi ¼a fhira mu»i ¼o kovhela'

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                        [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                              Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        19                                DBE/Lara 2022
                                          NSC

MBUDZISO YA 11:            KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
                           PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho
khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA F

                       PFE¸E NA MUVHU¶A – TZ Ramaliba

Salungano! Salungano!
Ho vha hu na pfe½e na muvhuμa. Avha vhavhili vho vha vhe dzikhonani khulu.
·i¿we μuvha muvhuμa wa ri khonani yanga kha ri bikane. Pfe½e ¼a tenda ha thoma
¼one ngauri muvhuμa wo vha u tshi ri wone u muμuhulu. Ndi wone u no fanela u
fhedzisela. Pfe½e ¼a dzhena ¼a imbelela na muvhuμa u tshi bvumela ¼a ri:                     5
Muμuhulu muμuhulu ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Muμuhulu muμuhulu ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Muvhuμa wa ¼i bvisa wone wa dzhena, na wone wa imbelele wa ri:                               10
Malume malume ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Malume malume ndi khou swa!
Swelela henefho u sine!
Pfe½e ¼a u bvisa wa ri: 'Malume, nga vha dovhe vha dzhene lwa u fhedzisa.' Pfe½e ¼a          15
hana ¼a ri ¼one a ¼i tsha funa. Muvhuμa wa ¼i luvhelela u vhuya u swika ¼i tshi tenda
¼a dzhena ¼a thoma u imbelelela sa zwenezwi¼a zwa u thoma, muvhuμa u si tsha
bvumela wa si ¼i fule. Wa engedza mulilo uri pfe½e ¼i vhibve nga maanμa. ¸ama ya
pfe½e yo no vhibva muvhuμa wa fula i¼a khali wa lindela ½ama i tshi fhola. Yo no
fhola wa ¼a ½ama yo¾he ya fhela ha sala marambo fhedzi. Wa dzhia marambo wa ita              20
ku½anga kwa u lidza. Wo no fhedza wa gonya thavhani khulu wa thoma u lidza
tshi½anga u tshi imbelelea wa ri:
Gumbe Pfe½e o fa!
Gumbe ri tshi bikana!
Gumbe Pfe½e o fa!                                                                            25
Gumbe ri tshi bikana!
Ma¿we mapfe½e a tshi pfa ulwo luimbo a gidimela henengei a tshi ¾oμa u vhona uri
ndi nnyi a no khou lidza tshi½anga a tshi imba nga dzina ¼a mu¿we wavho. A wana
muvhuμa wo dzumbama fhasi ha tombo.
Muvhuμa u tshi vhona mapfe½e wa tshuwa. U tshi vhudziswa uri ndi nnyi we a vha               30
a tshi khou lidza tshi½anga na u imbelela wa ri wone wo zwi pfa thavhani ya
phanμa. Mapfe½e a mbo μi gidimela phanμa.
O no vha kule tsini na hei¼a thavha ya vhuvhili a pfa tshi½anga tshi tshi khou lidziwa
murahu am bo μi rembuluwa. A gidima a tshi humela murahu.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                  Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        20                               DBE/Lara 2022
                                          NSC

A tshi swika a fara muvhuμa. A tshi ri a u pwashekanye ¾hoho nga matombo,                   35
muvhuμa wa ri: 'Ni songo mmbulaha! Kha ri ye ha vhamusanda ri ye u amba haya
mafhungo.
A¼a mapfe½e a tenda u ¾uwa na muvhuμa. Vhathada vha tshi swika ha vhamusanda
Vho Nμou, mapfe½e ho ngo amba uri mulandu ndi wa u lidza tshi½anga nga dzina ¼a
mapfe½e. O mbo μi ri hetshi¼a tshi½anga tshe tsha vha tshi khou lidzwa nga                  40
muvhuμa ndi tshao. Muvhuμa wo tou tshi tswa.
Vhamusanda vha ri: 'Arali muvhuμa wo tou tswa hetsho tshithu ri μo zwi vhona.
Ndi khou ¾oμa uri vhoiwe mapfe½e ni lidze hetsho tshithu. No no fhedza, ni fhe
muvhuμa na wone u lidze. A no μo lidza zwavhuμi ndi ene mu½e watsho.'
Gumbe pfe½e o fa!                                                                           45
Gumbe ri tshi bikana!
Gumbe pfe½e o fa!
Gumbe ri tshi bikana!
Muvhuμa wa vha u tshi khou isa phanμa na u lidza. Phukha dzo¾he dza takuwa dza
thoma u tshina na vhamusanda vhadzo, na vhone vho vha vha tshi khou tshina nga              50
maanμa vho takalela zwe zwa vha zwi tshi khou lidziwa khathihi na u imbiwa.
Mapfe½e na one o tshina a neta, muvhuμa wa mbo μi litsha u lidza wo no neta.
Vhamusanda vha takuwa vha ri, 'Hetshi tshithu ndi tsha½u muvhuμa ngauri ndi inwi
we na lidza zwavhuμi na u kona u imbelela.'
Muvhuμa wa takala wa ¾uwa nga u gidima. Mapfe½e a sinyuwa nga maanμa a                      55
humbula uri ho vha ho fanela a songo thetshelesa muvhuμa u tshi ri a ri ye ha
vhamusanda.
Ha mbo μi vha ndi u fa ha lungano.
                                                                            [Sia¾ari 113]

11.1     Sumbedzani ndeme ya u shumiswa ha maipfi, 'Salungano! Salungano!'
         mathomoni a lungano.                                                                   (2)

11.2     Zwe zwa bvelela magumoni a lungano ulu zwi tshi kwama pfe½e zwi na
         vhushaka-»e na zwe zwa bvelela murahu mafhungoni a lungano ulu?                        (2)

11.3     Lungano ulu lu ¾ana mvumbo-»e ya pfe½e? Tikedzani phindulo ya½u.                       (2)

11.4     'Mbuyelela i a ¼a'. Sumbedzani ndeme ya murero uyo zwi tshi kwama zwe
         zwa bvelela mafhungoni a lungano ulu.                                                  (2)

11.5     Mafhungo a musi mapfe½e a tshi khou gungula uri ovha o tea a songo tenda
         u ya musanda, a wela kha tshipiµa tshifhio tsha puloto? Tikedzani phindulo
         ya½u.                                                                                  (2)

11.6     Ndi dzifhio ndivho dzine mu¿wali a tama u dzi bveledza nga u ¾ana
         muvhuμa u phukha ya vhu¾ali mafhungoni a lungano ulu?                                  (2)

11.7     Arali inwi no vha ni mapfe½e, ndi zwifhio zwe na vha ni tshi nga ita u tinya
         zwo bvelelaho khayo magumoni a lungano ulu. Bulani ZWIRARU.                            (3)

                                       NA

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       21                               DBE/Lara 2022
                                         NSC

TSHIBVELEDZWA TSHA G: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHODO)

THOVHELE MUTHUHATHOºWI RAMMBU¶A – TZ Ramaliba

1        Ahee Rammbu»a Tshiwangamatembele ahee!
2        Rammbu»a ane luvhilo a edza luvhu»a
3        Iwe ane arali zwo vhifha wa tsa nga matembele
4        Iwe ane arali zwo vhifha wa sunguvhela bakoni ¼a Tshavha»in»a
5        Iwe muthu ha tho¿wi; hu tho¿wa kholomo na mbudzi
6        Iwe mu»uhulu wa Vele Mutumbukavhathu
7        Ahee Rammbu»a Tshiwangamatembele ahee!

11.8     Murendi u tama u ri vhudza zwifhio nga mutaladzi/vese ya 2?                           (2)

11.9     Ndi mvumbo-»e ya Thovhele Muthuhatho¿wi Rammbu»a ine murendi a
         tama u i bvisela khagala nga mitaladzi/vese ya 3 na ya 4?                             (2)

11.10    Nangani phindulo yone. Matembele ndi ...

         A    kereke khulwane.
         B    fhethu hune vhathu vha tambela hone.
         C    khumbe dza muri dzine vhathu vha nga vhalela ngadzo vha tshi fulela.             (1)

11.11    Sumbedzani      ndeme      ya   u     shumisa   tshiga     garukela        kha
         mitaladzi/vese ya 1 na ya 7.                                                          (1)

11.12    Ndi tsivhudzo-»e ine murendi a tama vhavhali vha tshi i dzhiela nzhele nga
         mutaladzi/vese ya 5?                                                                  (2)

11.13    Ni a takalela u »iwana ni muthihi na vha Ha-Rammbu»a. Tikedzani
         phindulo ya½u nga mbuno MBILI.                                                        (2)
                                                                                               [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B:                         25

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       22                                  DBE/Lara 2022
                                         NSC

KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA

Fhindulani mbudziso NTHIHI i bvaho kha µirama ye na guda FHEDZI.

U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana

Fhindulani MBUDZISO YA 12 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 13
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 12:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        NDAPFU

Bugu ya µirama i tevhelelea zwavhuµi nga vhavhali arali mu¿wali wayo a shumisa
zwavhuµi vhatambi u bvisela khagala muhumbulo muhulwane.

No »isendeka nga ¼ikumedza i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
Vho-Mari¾a sa mutambi u bvisela khagala muhumbulo muhulwane »iramani iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                             [25]

MBUDZISO YA 13:         U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
                        PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA H

MASHUDU:         (Vha tshi khou khaµana, u vhonala o ambara sa nese.) Uno ndi
                 Mashudu ¸efefe. Hayani ndi fhano Beauster Maungani tshi¾asini.
                 Khotsi anga ndi muingameli wa zwikolo. I¼a nnµu i re fha¼a kha
                 thula i no nga yo naka u fhira dzi¿we ndi ya hashu. Tshikolo tshone
                 a thi athu litsha ndi kha µi dzhena.                                 5
TSAºWANI:        Ni kha µi dzhena tshikolo inwi? Musi ni vhonala ni tshi nga ni
                 muongi afho sibadela tsha Tshilidzini? (O mangala phindulo ya
                 Mashudu.) Inwi nga nµila ye na tswa ma¾o anga ndo vha ndi tshi
                 khou mbo µi ni ¾ahisa zwino nda shavhela na inwi tshikhuwani
                 tshi¿we tshi½oni tshi sa athu u fhufhisa.                            10
MASHUDU:         N½e tshikolo tsho nnetisa. U feila hu na kufeilele. Henefha hune
                 nda μo tou nga ndi sa kegulela kha gireidi ya vhu¾ahe. Feila hu na u
                 feila. Henefha hune ¿wana a bebwa, a dzula, a swenda, a ima a
                 vhuya a tshimbila wo µi khotha kha gireidi nthihi. Evho, n½e ndo
                 neta nga u ¾olou rwiwa hu si na magumo!                              15
TSAºWANI:        Zwino vha ha½u vho ralo vha vhaµivhalea vha µo tenda ni tshi
                 litsha naa? Hone µa nu mmbudza, ni ¾oµou litsha tshikolo na ita
                 mini? (Tsa¿wani u ralo o no fara khundu nga tshanµa tsha monde
                 ngeno itshi tshanµa tsho pfi tshikwamani wo.)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       23                               DBE/Lara 2022
                                         NSC

MASHUDU:         Nda maliwa. (A ¿wethuwa.) Vhone Vho-Tsa¿wani arali vha khou 20
                 pfa vha na zwinzhi zwine vha khou funa u mmbudza, kha ri tou
                 imela thungo ha nµila. Arali hu si u tou shavha ma½owa ro vha ri
                 tshi tou dzhena hafha µakani he¼i. Khamusi ro vha ri tshi wana
                 hu¿we hu no dzulea vha µo kona u µa nao-ha. Vhabebi vhanga u
                 vha vhaµivhalea ndi vhaµivhalea fhedzi uri vha tou nndanga kha 25
                 zwo¾he-vho ndi nga si tende lini. (Vha a dzhena µakani vha ima
                 fhasi ha mu½adzi.)
TSAºWANI:        N½e ndi tshe khwa¾hi Mashudu, zwenezwo ndi pfi Tsa¿wani.
                 Mashudu, ngoho ndi sa ni swaswedzi, litshani ndi ni vhudze-vho
                 hezwi zwine nda khou zwi pfa. Arali ni sa pfani-vho nazwo i µo vha 30
                 i khombo yanga. Ndi a vhawa ¼i na mulwadze.
MASHUDU:         Ni songo ofha tshithu. Khamusi zwine na khou pfa na n½e ndi khou
                 pfa zwone.
TSAºWANI:        Khamusi … nda µo vha ndi tshi khou khakha wee … mmm … kana
                 hei! Yaa … Areμi. (A tshi nga u khou tata u amba zwine a khou zwi 35
                 humbula.)
MASHUDU:         Khamusi mini? Ni khou shona nnyi ngauri ri tou vha vhavhili
                 fhedzi. Kani-ha ndi ni rangele phanµa? (Mashudu u ralo a sea.)
TSAºWANI:        Tshe nda rano a thi athu u vhuya nda funa muthu nga hei nµila
                 lini. Ngavhe ndi zwi µivhe ndi musi ndo tou µi¾wela hayani ½amusi 40
                 ¼a vhuya ¼a tou nga thavha. Hafhu na ¾hoho yo no oma yo¾he heyi.
MASHUDU:         Nga mini?
TSAºWANI:        Nga lufuno.
MASHUDU:         Zwino ndi µo zwi μivha hani uri ni khou amba ngoho?
TSAºWANI:        Ni nga amba tshi¿we na tshi¿we tshine na funa ndi µo ni fha.      45
MASHUDU:         Nkhiseni. (O mu sedza ma¾oni.)
TSAºWANI:        (A vha u a sendela tsini hawe vha mamana.)
MASHUDU:         Ni na vhugai afho tshikwamani?
TSAºWANI:        (O no vhala tshelede yo¾he ye avha e nayo.) Ndi na R2 250,00.
MASHUDU:         Kha yeneyo ni khou mpha vhugai?                                           50
TSAºWANI:        Yo¾he.
                                                                       [Lu¾a IV Bono I]

13.1     No »itika nga mafhungo e na vhala afho n¾ha sumbedzani uri Mashudu u
         ¾aniwa/bveledzwa sa mutambi-»e »iramani iyi. Bulani ZWIVHILI.                         (2)

13.2     Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾aniwaho mafhungoni e na vhala afho
         n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u.                                                        (2)

13.3     No sedza mafhungo a »irama iyi, ndi ngafhi hune Mulalo na Mashudu vha
         fhambana hone ni tshi sedza kutshilele kwavho? Bulani mbuno MBILI.                    (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2        24                               DBE/Lara 2022
                                          NSC

13.4     Aironi ya »irama i vhangula dzangalelo ¼a vhavhali/vha¾aleli/vhathetshelesi.
         Sumbedzani he mu¿wali a shumisa hone aironi ya »irama mafhungoni a
         bugu iyi.                                                                              (2)

13.5     Mufhindulano vhukati ha Mashudu na Tsa¿wani u dzumbulula mudzedze
         ufhio wa tshifhinga? Ndi ngani ni tshi ralo?                                           (2)

13.6     Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾o»ou pfukisela kha
         vhavhali µiramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                        (2)

13.7     Mafhungo ane a khou ambiwa afho n¾ha a kwama hani vhuµipfi ha
         vhavhali?                                                                              (2)

13.8     Nyambedzano vhukati ha Tsa¿wani na Mashudu i na ¾hu¾huwedzo-µe zwi
         tshi kwama ma¾hakheni a µirama iyi? Bulani ZWIVHILI.                                   (2)

13.9     Kha mutaladzi wa 38, (Mashudu ... a sea.) Sumbedzani uri ndi nga mini
         mu¿wali a tshi shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila heyi?                           (2)

13.10    Ndi afhio masiandaitwa a vhangwaho nga u funesa vhasadzi ha Tsa¿wani.
         Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                                                (2)

13.11    U ya nga kuhumbulele kwa½u ni vhona khuµano vhukati ha Lufuno na
         Tshibio ya u lwela Mashudu i tshi ¾anganedzea vhutshiloni? Tikedzani
         phindulo ya½u nga mbuno THARU.                                                         (3)

13.12    Arali no vha ni khonani ya He¼eni no vha ni tshi »o mu eletshedza zwifhio
         musi o wanulula uri Tsa¿wani o vhuya na mu¿we musadzi? Bulani
         ZWIVHILI fhedzi.                                                                       (2)
                                                                                                [25]

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         25                                DBE/Lara 2022
                                           NSC

TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau

Fhindulani MBUDZISO YA 14 (mbudziso ndapfu) KANA MBUDZISO YA 15
(mbudziso pfufhi).

MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU

Bugu ya µirama i tevhelelea zwavhuµi nga vhavhali arali mu¿wali wayo a tshi
shumisa zwavhuµi vhatambi u bvisela khagala muhumbulo muhulwane.

No »isendeka nga ¼ikumedza i¼i, sengulusani nµila ine mu¿wali a shumisa ngayo
maforo¾ereke sa vhatambi u bvisela khagala muhumbulo muhulwane »iramani iyi.

Vhulapfu ha maanea a½u vhu vhe u bva kha maipfi a 400 u ya kha a 450.                             [25]

MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI

Vhalani tshipi»a tshi tevhelaho tsho bviswaho buguni iyi uri ni »o kona u fhindula
mbudziso dzo »isendekaho khatsho.

TSHIBVELEDZWA TSHA I

DEREK:                    Ni khou zwi vhona no¾he uri khuvhani ni fhano ni kha
                          vhufhio vhuimo. Ri kha tshikhathi tshivhi. Tshikhathi, tsha
                          nndwa. Ri nndwani. Ro no »i ita uri vha¿we vhathu vha
                          hanganee hezwi ri hafha. Vha¿we vho no ngala ngala. Uvha
                          ndi hone zwo¾he zwi re fhano zwi tshi »o wela fhasi ha              5
                          ndangulo yashu tsho¾he.
LUKA:                     Ndi zwifhio zwine ra fanela u ita zwino?
DEREK:                    Mishumo yashu kha i bvele phan»a sa nga misi. Swina ¼i
                          vho zwi limuwa uri u tambala ngeno kha ri½e ndi u lila
                          tshithu tshithihi fhedzi, lufu! Ri½e a ri lwi nga lutanda lwa       10
                          khakha¿wa, ri tou thuntsha! Ndi na vhu¾anzi uri swina ¼i
                          nga si tsha ri wela nga n¾ha, ngauri ri a vhulaha.
PIET:                     Kha ri litshe u amba amba. Naa a ni zwi »ivhi zwauri a hu
                          tshee na muthu fhano. Ma»u ndi matumba. Shango ndi
                          ¼ashu ¼o¾he he¼i.                                                   15
DEREK:                    Ri songo takalesa ra »ihangwa. He¼i shango ¼i na vha½e
                          vha¼o. Vha nga si pfuluwe vha ¾uwa vha songo edzisa u
                          dziba. Bere i tshi fa a thi ri i a raha raha. Nahone arali wa
                          imisa muvhombo murahu hayo zwenezwo i tshi khou
                          shanavhi»a, wa ¾angana na mpun»u wa hone, haa, ane a                20
                          kha »i »o u vhidza mutshili wa ¼ino ri a mu akhamala.

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                   Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2         26                              DBE/Lara 2022
                                           NSC

POTGIETER:                (Mu¿we      wa   maforo¾ereke.)   Afho wo bula. Kha
                          »ivhazwakale ya nndwa dzashu, a hu na na lushaka na
                          luthihi lwe lwa tenda u sukumedzwa lu songo thoma lwa
                          dziba dziba.                                          25
DEREK:                    Nazwino, mishumo yashu ya »uvha na »uvha nga i bvele
                          phan»a. ·anga ndi ¼ene¼o. (Vha a bva.)
VHO
TSHILWAVHUSIKU: Gangashe!
VHO GANGASHE:   Muhali!
VHO
TSHILWAVHUSIKU: A thi tsha tama u zwa mafhungo a matambavhana. Nda ralo 30
                mativha a nga µo vhuya a xa hu si na mudzinginyo
                we nda ita!
VHO GANGASHE:   Zwi a pfala Muhali.
VHO
TSHILWAVHUSIKU: Yau mmbi i »o dodela nga lurumbu lwa tshan»a tshamonde
                ngeno ya Lumbule i tshi »o dodela i tshi bva thungo ya 35
                vhukovhela. N½e ndi »o dzhena nga vhukati.
VHO LUMBULE:    Zwo pfala mu½e wanga.
VHO
TSHILWAVHUSIKU: Tshino tshifhinga a si tsha u ¾ungunudza. Ndi tshifhinga
                tsha u fhisekanya; tshifhinga tsha u butukedza swina ¼i tshee
                ¼o ya nga dza mala¾andilo. N½e ndi Tshilwavhusiku, a thi 40
                kundwi nga mbava. Zwi vhe zwo pfala zwe nda amba!
VHO GANGASHE:   Zwo pfala mu½e wanga. (Vha a bva.)
                                                                [Lu¾a V Bono 11 na 111]

15.1     No »itika nga mafhungo e na vhala afho n¾ha sumbedzani uri Khosi
         Tshilwavhusiku u ¾aniwa/bveledzwa sa mutambi-»e »iramani iyi.                          (2)

15.2     Ndi tshipi»a tshifhio tsha puloto tshi ¾aniwaho mafhungoni e na vhala afho
         n¾ha? Tikedzani phindulo ya½u                                                          (2)

15.3     No sedza mafhungo a »irama iyi, ndi ngafhi hune Luka na Ledia vha
         fhambana hone ni tshi sedza kutshilele kwavho? Bulani mbuno MBILI.                     (2)

15.4     Aironi ya »irama i vhangula dzangalelo ¼a vhavhali/vha¾aleli/vhathetshelesi.
         Sumbedzani he mu¿wali a shumisa hone aironi ya »irama mafhungoni a
         bugu iyi.                                                                              (2)

15.5     Mufhindulano u re kha mafhungo a re afho n¾ha u dzumbulula mudzedze
         ufhio wa tshifhinga? Tikedzani phindulo ya½u.                                          (2)

15.6     Ndi ufhio muhumbulo muhulwane une mu¿wali a ¾o»ou pfukisela kha
         vhavhali µiramani iyi? Tikedzani phindulo ya½u.                                        (2)

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa                                 Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2       27                         DBE/Lara 2022
                                         NSC

15.7     Mafhungo ane a khou ambiwa afho n¾ha a kwama hani vhuµipfi ha               (2)
         vhavhali?

15.8     Nyambedzano vhukati ha Derek na Luka i na ¾hu¾huwedzo-µe zwi tshi
         kwama ma¾hakheni a µirama iyi? Bulani ZWIVHILI.                             (2)

15.9     Kha mutaladzi wa 22, (Mu¿we ... maforo¾ereke.) Sumbedzani uri ndi nga
         mini mu¿wali a tshi shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila hei?            (2)

15.10    Ndi afhio masiandaitwa a vhangwaho nge Khosi Tshilwavhusiku a tendela
         Maforo¾ereke vha tshi dzula shangoni ¼awe lwa tshifhinganyana µiramani
         iyi? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                                                (2)

15.11    U ya nga kuhumbulele kwa½u ni vhona khuµano vhukati ha
         Tshilwavhusiku na maforo¾ereke i tshi ¾anganedzea? Tikedzani phindulo
         ya½u nga mbuno THARU.                                                       (3)

15.12    No vha ni tshi µo ita mini arali no µiwana ni kha nyimele ine
         Tshilwavhusiku a µiwana e khayo musi a tshi vhulahelwa vhalanda vhawe
         nga vhathu vhe a tou vha sendelela? Bulani ZWIVHILI fhedzi.                 (2)
                                                                                     [25]

                                      ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C:               25
                                                         MARAGAGU¹E:                 80

Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

## Related documents

- [Tshivenda NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/3fa77706-924d-478a-b2fc-f8b05b0ec138) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-may-june-2022/a3c0e0bb-8fac-4dcd-a07d-cc879e95d5d2) — Tshivenda HL · QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2020/e0ebe61d-a508-40cc-a9a7-2dd973d90c8b) — Tshivenda HL · QP · 2020 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2019/42151022-4e09-4467-b48e-a0afdd5173ed) — Tshivenda HL · QP · 2019 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2018/c8b7d7e9-3def-4eb3-ab3b-344d370167b1) — Tshivenda HL · QP · 2018 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P2 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2016/0031610b-eef2-4ee2-bb41-4f13d20fea15) — Tshivenda HL · QP · 2016 · Tshivenda

## More from Grade 12 Tshivenda HL

- [Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-tshivenda-hl-atp-2023-24/5b17bdea-b481-415f-9cf8-fe91e1610abd) — ATP
- [Tshivenda HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p2-nov-2023/765f14da-8d93-457d-bdf2-55296068bdd4) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-nov-2023/dd2a3a30-9a9d-4a74-9dda-f56bbb8b2c7a) — QP · 2023 · Tshivenda
- [Tshivenda NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/6a0cc494-fdd7-4700-8a5a-127eb97960d7) — Memo · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p1-may-june-2022/823bf2b2-3fd4-485f-99fd-d883ac2ab7ab) — QP · 2022 · Tshivenda
- [Tshivenda HL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/tshivenda-hl-p3-may-june-2022/715846c4-0c54-40a7-af72-279173957ab1) — QP · 2022 · Tshivenda

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
