# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2023 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 10 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Memorandum, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                 SENIOR CERTIFICATE

                             IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2023

 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P1
            ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   80

                 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha ali-10.

### Page 2

2                       ISIXHOSA ULWIMI OLONGEZELELWEYO P1             (EC/SEPTEMBA 2023)

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

Imigaqo yokuMakisha uvavanyo lokuqonda.

1. Ngenxa yokuba kugxininiswa kwingqiqo, upelo olungachanekanga neziphene zolwimi
   kwiimpendulo mazingohlwayelwa ngaphandle kokuba ezo ziphene zitshintsha intsingiselo/
   ingqiqo. (Kuseyimfuneko ukuba iziphene zibonakaliswe.)

2. Ukuba umviwa usebenzisa amagama athatyathwe kolunye ulwimi olungelulo olu luviwayo,
   musa ukuwananza loo magama, kwaye ukuba impendulo isavakala ilungile, musa ukunika
   isohlwayo. Kanti ke, ukuba igama elisuka kolunye ulwimi lisetyenzisiwe kwitekisi kwaye
   liyayincedisa impendulo, oku kuya kwamkeleka.

3. Ngokubhekiselele kwimibuzo emalunga nokuthatha icala uze uzixhase, akukho
   manqaku       anikwayo kwiimpendulo   ezingu-EWE/HAYI    noNDIYAVUMELANA/
   ANDIVUMELANI. Isizathu / ukunika ubungqina / nokuxhasa zizo ezimele ukunikwa
   ingqwalasela.

4. Akukho manqaku anikwayo kwiimpendulo ezingu: YINYANISO/BUBUXOKI, noYINYANISO
   / LULUVO. Ukunika isizathu/ ukunika ubungqina/ ukuxhasa kukona makuthathelwe
   ingqalelo.

5. Xa impendulo efunwayo iligama elinye, aze umviwa anike impendulo esisivakalisi
   esipheleleyo,oku makumakishwe njengokuchanekileyo kuphela xa igama elichanekileyo
   likrwelelwe umgca ngaphantsi/lingqanyaniswe.

6. Ukuba kufunwa iimpendulo ezimbini ukuya kwisithathu/amanqaku amabini – amathathu, aze
   umviwa anike ezingaphaya kweziqingqiweyo kumyalelo,makisha kuphela isibini okanye
   isithathu sokuqala ngokuhambelana nombuzo.

7. Kwamkele ukwahluka kwendlela yokubeka impendulo okudalwa kukusetyenziswa
   kweelwimi zengingqi.

8. Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo, yamkela ZOMBINI,
   unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo KUNYE / OKANYE impendulo ebhalwe
   ngokupheleleyo.

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2023)                 ISIXHOSA ULWIMIMOLONGEZELELWEYO P1                       3

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

1.1    ISICATSHULWA

       1.1.1         Angabhala ibali elifutshane ngobomi bakhe. √                               (1)

       1.1.2         ... wena. √                                                                (1)

       1.1.3         Akunxitywa mpahla zesikolo √ / awubuzwa xa ungayanga
                     kumagumbi / √ okufundela √/ uzikhethela ikhosi yakho. √ / ungajuxuza
                     ubusuku bonke kwaye awunyanzelekanga ukuba uye ezifundweni ube
                     uziva ungenamandla. √

                     [Nasiphi isibini kwezi.]                                                   (2)

       1.1.4         B. √ /uyayibona / √ B. uyayibona.√

                     [Nayiphi na kwezi.]                                                        (1)

       1.1.5         Ufumana isidanga √/ uba yinkokheli kwisakhono asikhethileyo. √             (2)

       1.1.6         Kumfundi. √                                                                (1)

       1.1.7         Kube nefuthe elibi kuba wazixakekisa ngezinto ezingabalulekanga/
                     ezingakhiyo. √√                                                            (2)

       1.1.8         Wenkxaso evela koolektshara. √√/ Yinkxaso evela koolektshara. √√           (2)

       1.1.9         Sesokuba bayabazi ubunzima agileka kubo umfundi eyunivesiti. √√/
                     amava oolektshara njengabafundi. √√                                        (2)

       1.1.10        Isenzo senzeka mihla le. √√/ Isenzo esenzeka qho √√

                     [Nayiphi na kwezi.]                                                        (2)

       1.1.11        Uthatha amanqaku. √                                                        (1)

       1.1.12        ... bade. √                                                                (1)

       1.1.13        Kungasoloko kuthethwa kakubi ngefani yakho.√√                              (2)

       1.1.14        Uphela unesithukuthezi ze uzibone usenza izinto ezimbi
                     ezikuthobayo. √√                                                           (2)

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 4

4                       ISIXHOSA ULWIMI OLONGEZELELWEYO P1                (EC/SEPTEMBA 2023)

      1.1.15     Siwugqithisa ngokuchanekileyo kuba siyalela abafundi ngeemeko
                 zaseyunivesithi. √√

                                                 OKANYE

                 Asiwugqithisi ngokuchanekileyo kuba le ngcamango yesi sisicatshulwa
                 ingoluvo lombhali. √√

                 [Nayiphi na impendulo echanekileyo iyakwamkeleka.]                            (2)

1.2   ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

      1.2.1      Intloko √/ iindlebe √ iingalo √/ izandla √/ iinyawo. √

                 [Nasiphi isiBINI esisemfanekisweni.]                                          (2)

      1.2.2      Simpompa igazi emzimbeni. √√                                                  (2)

      1.2.3      Masiwukhathalele umzimba wethu kuba uthwele amalungu asinika
                 impilo. √√

                 [Nayiphi na impendulo echanekileyo iyakwamkeleka.]                         (2)
                                                                                           [30]

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2023)        ISIXHOSA ULWIMIMOLONGEZELELWEYO P1                        5

ICANDELO B : USHWANKATHELO

UMBUZO 2

Ukumakisha isishwankathelo:

Isishwankathelo masimakishwe ngolu hlobo:

Ulwabiwo-manqaku:

• Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezi-7( inqaku elinye ngengongoma nganye)
• Amanqaku ama-3 olwimi
• Amanqaku ewonke: ali-10

Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umfundi engacaphulanga ngqo:

• 1–3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1.
• 4–5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2.
• 6–7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3.

Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umfundi ecaphule ngqo.

• 6–7 amanqaku acatshulwe ngqo: Makanganikwa NALINYE inqaku kwawolwimi.
• 4–5 amanqaku acatshulwe ngqo: Makanikwe inqaku lolwimi LIBE LINYE.
• 2–3 amanqaku acatshulwe ngqo. Makanikwe amanqaku olwimi obe MABINI.

Ubalo-magama:

•   Abakorekishi    kulindeleke  ukuba    baliqinisekise    inani     lamagama
    asetyenzisiweyo.
•   Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibhalanga inani lamagama
    asetyenzisiweyo     okanye   ukuba    inani    lamagama       libonakaliswe
    ngokungachanekanga.
•   Xa udlule kwinani eliqingqiweyo, funda ugqibezele isivakalisi eso inani
    lamagama eliqingqiweyo liphele kuso ungayihoyi intsalela yesishwankathelo
    sakhe.

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

6                       ISIXHOSA ULWIMI OLONGEZELELWEYO P1                 (EC/SEPTEMBA 2023)

   Iingongoma ezicatshulwe njengoko                      Iingongoma ezinokubhalwa
                  zinjalo.                                        ngumfundi.
1.    Zingisa ukuze uphumelele ebomini kuba 1.          Yiba nomonde kuba impumelelo
      impumelelo isentabeni.                            akufikwa lula kuyo.
2.    Zinxweme usuke kwindawo ezinabantu 2.             Suka kwindawo ezinabantu
      abangenamdla wenkqubela phambili.                 abangasebenzeli inkqubela
                                                        phambili.
3.    Sukungazithembi kuba oko kubulala 3.              Musa ukuzeya kuba ubulala
      amandla kunciphise namandla                       amandla wokuya empumelelweni
      okucingisisa yaye kuphelisa
      ukuzithemba. Indlela eya
      empumelelweni iyacotha kwaye
      inomngcipheko.
4.    Sukudlala ngexesha kuba ixesha 4.                 Musa ukuchitha ixesha kuba
      alimanga lona wozi sola kube                      uyakuzikhalela ube
      sakwaphukile.                                     sewungenakwenzanto.
5.    Hlala uthe qwa uphaphile kuba ubomi 5.            Phapha kuba ubomi bunzima
      bunzima     kwaye     bufuna   umntu              bufuna umntu ophaphileyo.
      ophaphileyo. Xa uthe qwa akukho nto
      inokuze ikudlule ungayiqondanga.
6.    Qiniseka ngekamva lakho kwaye 6.                  Qiqa ngekamva lakho kwaye ube
      zingisa ngalo lonke ixesha. Abantu                nomonde mihla rhoqo.
      abaninzi babhidwa ziingxaki kunye
      nemiqobo ebomini balahle ithemba
      kuphele nokuqiniseka kubo.
7.    Nyamezela      nokuba      imeko      ithini 7.   Musa ukunikezela, xhina ubeke
      sukunikezela        beka          ithemba         ithemba.
      wophumelela      kuba     thina     siphila
      ngethemba.
8.    Xabisa     ixesha     kuba      limalunga 8.      Beka ixesha kuba limalunga
      nokuzeyisa kwishedyuli yomsebenzi                 nokuzeyisa kwishedyuli yomsebenzi
      ecwangciswe kakuhle ekufuneka                     ecwangciswe kakuhle ekufuneka
      uyilandele.      Yintsikelelo       enkulu
                                                        uyilandele.
      ukujikelezwa ngabantu abaza kuxelela
      inyaniso nokuba iyakrakra kuba oko
      kukusa kwimpumelelo.

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2023)             ISIXHOSA ULWIMIMOLONGEZELELWEYO P1                         7

9.      Zamkele ude wamkele nokuzazi 9.                    Zamkele wamkele
        iimpazamo       ozenzayo       ebomini             neempazamo zakho.
        kungabukhulisa ubudlelwane bakho
        nesiqu sakho oko. Ubudlelwane
        obuninzi bumoshwa kukungazamkeli
        nokungazazi nokunganyaniseki, oko ke
        kunciphise amathuba okuphumelela
        ebomini.
10.     Thembeka unyaniseka oko kungakusa 10.              Yiba nenyani uthembeke.
        empumelelweni. Unganyaniseki nje
        kwabanye abantu, qala ngokunyaniseka
        kwisiqu sakho
11.     Hlela    okuphambili     uqale  ngako 11.          Cwangcisa uqala ngezokuqala.
        ungaxubi izinto kuba uya konakalelwa
        bubomi.     Ubomi      bufuna   umntu
        okhethayo hayi uwolela, ukuwola yonke
        into ebomini kuye kwaxaka uninzi
        lwabantu baze baphelelwa ngamandla
        bengeka yifezekisi iminqweno yabo.

                                  (165 Amagama)                             (60 Amagama)

QAPHELA:             Izifinyezi okanye i-akronim mazingasetyenziswa kodwa ukuba zithe
                     zavela kwisishwankathelo mazibalwe ngokwamagama azimeleyo.

                                                          AMANQAKU ECANDELO B:            10

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 8

8                       ISIXHOSA ULWIMI OLONGEZELELWEYO P1                     (EC/SEPTEMBA 2023)

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

Ukumakisha iCandelo C

1.    Upelo
      • Iimpendulo ezingongoma-nye/eziligama elinye mazimakishwe
        njengezichanekileyo nokuba upelo aluchanekanga, ngaphandle
        kokuba isiphene silahla intsingiselo efunwayo yegama.
      • Kwiimpendulo ezi zivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga
        luya kohlwayelwa xa isiphene sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
      • Xa uvavanyo lujoliswe kwisifinyezi, impendulo iya kwamkeleka xa
        ifakwe iziphumlisi ngokuchanekileyo.

2.    Izakhi zezivakalisi kufuneka zichaneke kwaye zisetyenziswe kwizivakalisi
      ezipheleleyo/njengoko umbuzo uyalela.

3.    Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo, yamkela
      ZOMBINI,     unobumba     ohambelana     nempendulo      echanekileyo
      KUNYE/OKANYE impendulo ebhalwe ngokupheleleyo.

UMBUZO 3

ISIBHENGEZO-NTENGISO

3.1     ILucky Star Pilchard √                                                                   (1)

3.2     Sichanekile kuba kule mveliso kukho itshilisi. √/ le mveliso ineetshilisi
        kwaye kukho nombhalo obonisa oko othi, ‘hot chilli sauce’.

        [Nayiphi na kwezi.]                                                                      (2)

3.3     C / √ Zondle ngeLucky Star/ √ C. Zondle nge lucky star √

        [Nayiphi na kwezi].                                                                      (1)

3.4     Luveza ukuba olu didi lweLucky Star lusetotini.√√ Liveza ukuba iLucky Star
        isetotini./ Yimveliso esetotini.

        [Nayiphi na kwezi.]                                                                      (1)

3.5     Indawo efumaneka kuyo √/ ixabiso / √ inkcukacha zonxibelelwano lweposi
        nemfonomfono. √/ isilogan √

        [Nayiphi na kwezi.]                                                                      (1)

3.6     Ikhulisa izihlunu / √ Inciphisa isifo sentliziyo. √ uba nengqondo
        enamandla. √

        [Nasiphi isibini kwezi.]                                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2023)        ISIXHOSA ULWIMIMOLONGEZELELWEYO P1                        9

3.7     Iwuxhasa ngokupheleleyo kuba isegameni lale mveliso. √√/ Kuba
        umfanekiso wenkwenkwezi uyahambelana negama lale mveliso.                   (2)

                                      OKANYE

        Ayiwuxhasi ngokuphelelyo kuba abukho ubungqina obuxhasa ukuba xa
        isimboli ihamba negama loo nto ichaza igama ngokupheleleyo. √√

        [Nayiphi na impendulo echanekileyo iyakwamkeleka.]                          (2)
                                                                                   [10]

UMBUZO 4

IKHATHUNI

4.1     Bahlanu. √                                                                  (1)

4.2     Uphawu lokhuzo. √                                                           (1)

4.3     Kakubi √/ kabuhlungu, √ kuba uvale mba amehlo waqinisa nezandla
        zangamnqindi. √                                                             (2)

4.4     Ndiyaluxhasa kuba kule khathuni zivezwe zonke izini √√/ kuba ineendidi
        zabantu obhinqileyo nowesiduna √√ / bakhona abantu besini
        sobukhomokazi nesobuduna. √√

        [Nayiphi na kwezi.]                                                         (2)

4.5     C. √/ Ngebhaso / √ C. Ngebhaso. √

        [Nayiphi na kwezi.]                                                         (1)

4.6     ... ndi. √                                                                  (1)

4.7     Ndiyangqina kuba ibhaso liyamkhuthaza umsebenzi ade enze bhetele
        nangaphezulu emsebenzini wakhe. √√

                                      OKANYE

        Ndiyachasa kuba abukho ubungqina obuxhasa inkuthazo eza ngebhaso
        emsebenzini.

        [Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka.]                             (2)
                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 10

10                      ISIXHOSA ULWIMI OLONGEZELELWEYO P1                (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 5

IPROZI

5.1   5.1.1    Utitshalakazi. √                                                            (1)

      5.1.2    uza √ kunceda. √/ uya √ banceda √

               [Nayiphi na kwezi.]                                                      .(2)

      5.1.3    ... abadala √/ sobunjani. √                                                 (2)

      5.1.4    Isicwangciso – isibizo inkqubo – isibizo. √                                 (2)

      5.1.5    Asoneliseki √ yindlela arekhodwa ngawo amanqaku wethu. √                    (2)

      5.1.6    Aba √ sebenzi / baya √ sebenza                                              (2)

      5.1.7    ... yakhe √ isimnini. √                                                     (2)

      5.1.8    B √/ ukuphela kwesivakalisi/√/B. ukuphela kwesivakalisi.

               [Nayiphi na kwezi.]                                                         (1)

5.2   UMFANEKISO

      5.2.1    Umfana √ ubambe ileli. √                                                    (2)

      5.2.2    Kulungile ukuzithemba √√ ebomini.                                           (2)

      5.2.3    Umzingisi akanashwa. √√                                                  (2)
                                                                                       [20]

                                                       AMANQAKU ECANDELO C:                40
                                                          AMANQAKU EWONKE:                 80

Akuvumelekanga ukufota eli phepha                                         Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2023 final](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept2023/fc696ecc-d81a-46e0-9900-97d1b269ffdd) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2023/c4929b62-64a7-490d-8853-5432e85e2ce1) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2020/16c17085-b655-43df-acfc-d4077ef5979c) — isiXhosa HL · Memo · 2020
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2019/81098661-51d5-4c1d-b144-b3f11250d82c) — isiXhosa HL · Memo · 2019

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
