# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Memorandum, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                     SENIOR CERTIFICATE

                           IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2023

 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO
              IPHEPHA LESIBINI (P2)
           ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   70

                 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha ali-16.

### Page 2

2                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2023)

ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

1.    Umfundi akavumelekanga ukuphendula ngaphezu kombuzo omnye kwijenra
      enye.

2.    Ukuba umfundi unike iimpendulo ezimbini apho le yokuqala ingamkelekanga,
      ize le yesibini ibe yeyamkelekileyo, makisha le yokuqala ungayihoyi le yesibini
      nokuba yiyo ayiphendule kakuhle.

3.    Ukuba imibuzo inonjolwe ngendlela engeyiyo, makisha ngokwendlela
      ekunonjolwe ngayo kwimemo.

4.    Ukuba impazamo yopelo inika ntsingiselo yimbi kule ibilindelwe, musa ukunika
      inqaku kuloo mpendulo. Ukuba ayiyichaphazeli intsingiselo, nika inqaku
      ngokufanelekileyo.

5.    Ukuba umfundi akazisebenzisanga iimpawu zocaphulo apho ayalelwe ukuba
      acaphule, makangohlwaywa.

6.    Kwimibuzo evulelekileyo, akukho manqaku anikwa uEWE/HAYI okanye u-
      NDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.          Isizathu/Ukuxhasa/Ukungqina
      yeyona nto mayinikwe ingqalelo.

7.    Akukho manqaku aya kwabelwa uYINYANI/ASIYONYANI okanye
      LULUVO/YINYANI. Isizathu/Ukuxhasa/Ukungqina yeyona nto mayinikwe
      ingqalelo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2023)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   3

ICANDELO A: INOVELI

UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – K.S. BONGELA

ISICATSHULWA A

1.1    1.1.1    Sesokuba wayeve ngoNozililo ukuba uLungile unentokazi athandana
                nayo azulazula nayo edolophini ✓✓/ ulala nentombi ehotele. ✓✓          (2)

       1.1.2    B ✓/ B onengqumbo ✓/ onengqumbo. ✓                                     (1)

       1.1.3    Asifanelekanga, kuba uNomakhwezi uqhutywa nje sisikhwele ukuze
                afikelele kwisigqibo sokuba uLungile yinja, akazange azenze zonke
                ezi zinto atyholwa ngazo uLungile. ✓✓                                  (2)

       1.1.4    Yeyokuba uThamsanqa wafika engenaxhala lanto ✓✓/ wafika
                epholile. ✓✓                                                           (2)

       1.1.5    Sesokuba uxolo lubalulekile kwaye into engalunganga imele
                ukukhalinywa nokuba yenziwa ngabantu abasondeleyo kuthi ✓✓/
                esihlobeneyo nabo. ✓✓                                                  (2)

       1.1.6    Bobabini baye bafumana ingozi yemoto yatsha baba
                bayasweleka. ✓✓                                                        (2)

       1.1.7    Incedisile, kuba kule dolophu kuye kwaba lula kuNozililo ukuba
                aqeshe ootsotsi ukuba baqhube izenzo zobugebenga egameni
                lakhe. ✓✓                                                              (2)

       1.1.8    Kukusukuzana kosapho lwakwaNtsibande nolwakwaMakhwetshu
                ngevenkile abakholelwa abakwaMakhwetshu ukuba yeyabo, ililifa
                labo ngoko ke ayinakuwela ezandleni zabakwaNtsibande. ✓✓               (2)

       1.1.9    Isihloko sale noveli esithi ‘Kusa kusihlwa’ sibhekiselele kwiimeko
                ezithe ngoku beziqale zaba krakra kodwa zijike kukhanye. ✓ Lo
                mlinganiswa unguMpumelelo uye wehlelwa zizinto ezibuhlungu
                ebomini eswelekelwa ngabazali bakhe bobabini ashiyeke
                echaphazelekile engqondweni kodwa anyamezele ade aphumelele
                ebomini kujike kukhanye xa esiba ngugqirha ophume izandla
                kwingingqi yakhe eLusikisiki. ✓✓                                       (3)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

4                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2           (EC/SEPTEMBA 2023)

ISICATSHULWA B

1.2   1.2.1    Wayevela esikolweni ✓/ wayevela esinaleni. ✓                            (1)

      1.2.2    Ivenkile yakowabo yayandiswe yankulu ✓
               Ivenkile yahonjiswa ukwenzela ukuba ibe nombizane ✓
               UThamsanqa wayesefumene nemvume yesilarha naso sesiqalile ✓
               Urhwebo jikelele lwaluqhuba ngendlela eyanelisayo kakhulu kuba
               phezu kweveni, kwakusekufunwe neloli yokuthutha impahla. ✓

               [Nasiphi isibini kwezi.]                                                (2)

      1.2.3    Kwinqanaba lokuyondelelana kwezinto ✓/ kwinqanaba lokujiya
               kwezinto.✓                                                              (1)

      1.2.4    Kukujonga usapho namashishini athathe indima yokuba nguyise
               kaMpumelelo. ✓✓                                                         (2)

      1.2.5    Wafezekiseka, ✓ kuba oko wathi washiywa ngabazali bakhe
               uMpumelelo akuzange kubekho sikhalazo de waphuma uMpumelelo
               waya kuba ngugqirha eLusikisiki ngentando yakhe kodwa evene
               noThamsanqa. ✓✓                                                         (3)

      1.2.6    (Ongqukuva ✓ kuba ekuqaleni ebengumntwana ongabonakalisi
               bundlongondlongo kodwa ekuhambeni kwexesha wabonakala engena
               kumlo nendlavini enguZet esilwa naye ngenxa yentombi emdanisweni.
               Ngoko ke isimo sakhe sibonakala siguqu-guquka ebalini. ✓✓               (3)

      1.2.7    Ngumlinganiswa ongummeli-ntlobo. ✓                                      (1)

      1.2.8    Ngumbhali. ✓                                                            (1)

      1.2.9    Kunjalo, kuba zonke iziganeko zebali zingqonge yena ukuqala
               ekuqaleni de kuye ekugqibeleni ✓/ isihloko sebali sibhekiselele
               kuye ✓/ unabachasi abangabakwaMakhwetshu kunye nabaxhasi
               abalusapho lwakhe ✓/ unenjongo afuna ukuyiphumeza, ekukufunda
               nokugcina umzi.

               [Nasiphi isithathu kwezi.]                                             (3)
                                                                                     [35]

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:              35

                                            OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2023)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   5

UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – P.M. NGANI

ISICATSHULWA C

2.1 2.1.1     Sesokuba wayebizelwe yona ukuba ayimamele ngoko ke wayefuna
              ukuqinisekisa ukuba akayilahli ingcombolo yayo nento eyizeleyo apho
              esikhululweni samapolisa. ✓✓                                               (2)

     2.1.2    B ✓/ B onomothuko ✓/ onomothuko. ✓                                         (1)

     2.1.3    Akufanelekanga, kuba le nkosikazi ayihlwempuzekanga koko izenza
              ihlwempu kuba ize ngeqhinga lokufuna ukubambisa uLinda Monti, igquka
              umkhondo. ✓✓                                                               (2)

     2.1.4    Yeyokuba uHlobo wayiyeka ixesha elide ilila engayithuthuzeli. ✓✓           (2)

     2.1.5    Sesokuba umntu owuthandayo nowaziyo umsebenzi awenzayo
              uneendlela zokuhlangabezana neengxaki athi adibane nazo kuwo ✓✓/
              kukuba nomonde nokunyamezela kuba ejonge ukufumana inyani. ✓✓              (2)

     2.1.6    Kukudutyulwa kwakhe asweleke ngenxa yembumbulu eyangena
              elukhakayini lwentloko ehamba noLulama Zuma. ✓✓                            (2)

     2.1.7    Incedisile, kuba umbutho iMoonglow Night Club yasekelwa kule dolophu
              ukuze abantu bachithe kuyo isithukuthezi kanti nezenzo zobugebenga
              kube lula ukuba ziqhubeke ngenxa yefuthe ledolophu. ✓✓                     (2)

     2.1.8    Kukuba ulwaphulo-mthetho olumelwe ngamalungu aseMoonglow Night
              Club lumi endleleni yobulungisa obumelwe nguHlobo. Loo nto ibangele
              ungquzulwano phakathi kwala macala mabini. ✓✓                              (2)

     2.1.9    Isihloko sale noveli sithi, ‘Umqol’uphandle, oko kuthetha ukuba into
              ebekucingwa ifihlakele ivelile okanye iyaziwa. ✓ Amalungu aseMoonglow
              ebesenza ubuqhophololo ade abulala uEddie ngethemba lokuba ityala
              aza kulosulela kuLinda kanti umthetho uza kubafumana de babanjwe
              bagwetywe ekugqibeleni. ✓✓                                                 (3)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 6

6                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2           (EC/SEPTEMBA 2023)

ISICATSHULWA D

2.1 2.2.1      Wayese-ofisini yakhe. ✓                                               (1)

      2.2.2    Kusemfuleni weNgcabanga ✓
               Kuse-Cemetery. ✓                                                      (2)

      2.2.3    Kwinqanaba lokuyondelelana kwezinto✓/ kwinqanaba lokujiya
               kwezinto. ✓                                                           (1)

      2.2.4    Kukuqhuba uphando ukuze kufumaneke kubanjwe ababulali
               bakaEddie Maga noLulama Zuma✓✓/ yeyokucupha ekhangela
               ubungqina obunokukhokelela ekubanjweni kwababulali. ✓✓                (2)

      2.2.5    Awuzange ufezekiseke, ✓ kuba wathi akufika kwiphempe akabona
               mntu wasuka wonda ngomnyango waseholweni eMoonglow Night
               Club. ✓✓                                                              (3)

      2.2.6    Ongqukuva ✓ kuba ekuqaleni ngumlinganiswa ongabonakalisi
               bundlongondlongo kodwa ekuhambeni kwexesha wabonakala
               eshwabula esongela uEddie ngokungade amtshate wada waya
               kwaMamKhey esirhoxweni apho wanxila akazazi nento ayenzileyo
               kanti uza kutyholwa ngokubulala uEddie. Ngoko ke isimo sakhe
               sibonakala siguqu-guquka ebalini. ✓✓                                  (3)

      2.2.7    Ngumlinganiswa ongummeli-ntlobo. ✓                                    (1)

      2.2.8    Ngumbhali. ✓                                                          (1)

      2.2.9    Kunjalo, kuba nguye umcuphi ophanda ityala ✓/kuba zonke iziganeko
               zebali zingqonge yena ukuqala ekuqaleni de kuye ekugqibeleni ✓ /
               unabachasi abakwiqela laseMoonglow kunye nabaxhasi, uLizzie,
               uSajini Ngqondi noJoe Bumba ✓/unenjongo afuna ukuyiphumeza
               yokufumana abona babulali bakaEddie Maga noLulama Zuma. ✓

               [Nasiphi isithathu kwezi.]                                            (3)
                                                                                    [35]

                                                        AMANQAKU EWONKE:              35

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2023)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   7

UMBUZO 3

UMONWABISI: ZAMA A. JAPHTA

ISICATSHULWA E

3.1     3.1.1    Sesokuba wayengumntwana ongazelwanga           nguye   ngoko   ke
                 wayembona njengesicaka emzini wakhe. ✓✓                               (2)

        3.1.2    B ✓/ B abanentiyo / abanentiyo. ✓                                     (1)

        3.1.3    Ayifanelekanga, kuba uMonwabisi wabonakalisa ukukhalipha
                 okukhulu kwengqondo kuba kwasebuntwaneni bakhe wayekufundile
                 ukujonga ivenkile kaThandabantu waze waba ngoyena mntu
                 uwajonge onke amashishini kaThandabantu ekupheleni kwebali ✓✓/
                 kuba yaba nguye obonisa ubukrelekrele ngokuvela namacebo
                 okusindisa amashishini kaThandabantu sele esecicini lokubhanga.       (2)

        3.1.4    Yeyokuba iititshala zazisebenzisa onke amacebo azo ✓✓/ zimzama
                 ngandlela zonke. ✓✓                                                   (2)

        3.1.5    Sesokuba amangomso awaziwa ngoko ke akakho umntu
                 oqinisekileyo ukuba ingomso limphathele ntoni kuba emva
                 kokuphatha kakubi uMonwabisi abantwana bakaMamTolo baphela
                 beqoqoshwa nguMonwabisi ebomini babo ✓✓/ baphela
                 bengaphumelelanga ebomini nangona bebeneentsiba zokwenza oko,
                 uMonwabisi yena wagqwesa. ✓✓                                          (2)

        3.1.6    Kukusweleka kwakhe kwingozi yebhasi eyayikhwele abantwana
                 besikolo bevela emidlalweni. ✓✓                                       (2)

        3.1.7    Incedisile, kuba kukule venkile apho uMonwabisi wathi wafumana
                 khona isakhono sokujonga amashishini ekuthe ekugqibeleni
                 wongamela amashishini kaThandabantu. ✓✓                               (2)

        3.1.8    UThandabantu ungquzulana neenkolelo zobugqwirha ezibathe
                 mbende     abantu    ngexesha    lokuhluma   kukaThandabantu
                 njengosomashishini      oNtsundu      ✓✓/      kukungquzulana
                 kukaThandabantu nabanye oosomashishini abanenkolo yokuba
                 impumelelo yakhe uyifumene ngenxa yenyoka yakhe athwele
                 ngayo. ✓✓                                                             (2)

        3.1.9    Isihloko sale noveli sithi, ‘UMonwabisi’, oko kuthetha umntu ozisa
                 ulonwabo kubantu akunye nabo. ✓ Lo mlinganiswa unguMonwabisi
                 naye      uze      nolonwabo      olungummangaliso       kwikhaya
                 lakwaThandabantu ngenxa yokukhuthala nokuthembeka kwakhe
                 kumashishini eli khaya ✓✓/ ubuyise nosapho lwakwaSihlunu, iintombi
                 zakhe ezazishiye ikhaya. ✓✓                                           (3)

                                              KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 8

8                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2             (EC/SEPTEMBA 2023)

ISICATSHULWA F

3.2   3.2.1    Wayevela edolophini kuTsolo ✓/ wayevela evenkileni kaThandabantu ✓/
               wayevela kwaThandabantu ✓/ wayevela emzini kaThandabantu
               noMamTolo. ✓

               [Nayiphi kwezi.]                                                           (1)

      3.2.2    Wamnika amaphepha apho makenze intsayino-gama lakhe. ✓
               Wamnika amaphepha apho uThandabantu wayemnikezela isixa-mali
               esingamawaka angamakhulu amathandathu, ukuze akhe ngaso ezo
               zakhiwo zintsha. ✓                                                         (2)

      3.2.3    Kwinqanaba lokuyondelelana kwezinto ✓/ kwinqanaba lokujiya
               kwezinto. ✓                                                                (1)

      3.2.4    Kukumela uThandabantu njengegqwetha elijongene nokukhusela
               amashishini kaThandabantu. ✓✓                                              (2)

      3.2.5    Wafezekiseka, ✓kuba wathi akunikela kuMonwabisi ulawulo
               lwamashishini akhe akhiwa ngokutsha avuseleleka amashishini
               kaThandabantu. ✓✓                                                          (3)

      3.2.6    Ongqukuva ✓kuba ekuqaleni ebengamthandi uMonwabisi engamboni
               njengomntwana wakhe kodwa ekupheleni kwebali uyaguquka ambone
               njengonyana wakhe uMonwabisi. Ngoko ke isimo sakhe sibonakala
               siguqu-guquka ebalini. ✓✓                                                  (3)

      3.2.7    Ngumlinganiswa ongummeli-ntlobo. ✓                                         (1)

      3.2.8    Ngumbhali. ✓                                                               (1)

      3.2.9    Kunjalo, kuba zonke iziganeko zebali zingqonge yena ukuqala ekuqaleni
               de kuye ekugqibeleni ✓/unabachasi abangabantu abamtyhola
               ngokuthwala kunye nabaxhasi, uMamTolo, uMonwabisi ✓/unenjongo
               afuna ukuyiphumeza yokuphucula ubomi babanye oosomashishini
               abantsundu ✓

               [Nasiphi isithathu kwezi.]                                                 (3)
                                                                                         [35]

                                                       AMANQAKU ECANDELO A:              35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2023)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      9

 ICANDELO B: IDRAMA

 UMBUZO 4: NDIYEKENI: D.M. JONGILANGA

 ISICATSHULWA G

 4.1 4.1.1      Sesokuba wayethandana naye ngoko ke ethanda ukuchitha ixesha
                ehleli naye. ✓✓                                                            (2)

       4.1.2    B✓/ B zaseqongeni ✓/ zaseqongeni. ✓                                        (1)

       4.1.3    Akufanelekanga, kuba uZanele uwathetha nje la mazwi kuba efuna
                imali kaMawonga kuba ekupheleni kwebali uyamlahla kuba
                engasatsitsi nto ephelelwe ngumsebenzi. ✓✓                                 (2)

       4.1.4    (b)   Indlu yam ayinafenitshala/ Indawo endilala kuyo ayinampahla
                      ziyifaneleyo ✓✓                                                      (2)

       4.1.5    Sesokuba umntu otya iimali zabantu ngamaqhinga uphela engena
                engxakini kuba nangoku uZanele waphela ebanjwa ngenxa yesenzo
                sikaMawonga sokuzibulala kuba elahliwe nguye akungabi namali ✓✓/
                umntu uyabhatala ngesenzo esibi asenze kwabanye. ✓✓                        (2)

       4.1.6    Ngethuba ebezama ukuthethelela uMawonga Loni kwintlanganiso
                yamalungu ekomiti akaphumelela. ✓✓                                         (2)

       4.1.7    Sincedisile, kuba kukwesi sikolo apho kwabhaqwa uNdila ethuma
                abantwana besikolo utywala ekwasela anxile kwalapha esikolweni,
                kukwakwesi sikolo apho kuphekwa khona amayelenqe okugxothisana
                emsebenzini nguMaziko ✓✓/ kukwesi sikolo apho uMawonga Loni
                ebeyinqununu ebalaseleyo atshintsha isimo abe linxila
                elingenasidima aphele egxothwa. ✓✓                                         (2)

       4.1.8    Ngokuthi kuvele uMaziko othe kanti ehleli nje ebefuna isikhundla
                sobunqununu eNobutho. ✓✓                                                   (2)

       4.1.9    Isihloko sale noveli sithi, ‘Ndiyekeni’, oko kukunqanda abantu ukuba
                bakuyeke wenze loo nto uzimisele ukuyenza. ✓ Lo mlinganiswa
                unguMawonga naye uvakele enqanda usapho lwakhe mhla
                lwalumcebisa ukuba ayeke ukunxila ngolu hlobo, wathi makayekwe
                kanti oko kumyeka kumsondeza kwantshabalalo nasekufeni. ✓✓                 (3)

                                               KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 10

10               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2              (EC/SEPTEMBA 2023)

 ISICATSHULWA H

 4.2 4.2.1     Kusendlwini kaFuneka ✓/ kukwa NU.3 eMdantsane. ✓                           (1)

      4.2.2    Uthi amadoda adalelwe ukondla. ✓
               Uthi ukholwa ziintaka ezibekayo yena endlwini yakhe. ✓                     (2)

      4.2.3    Kwinqanaba lokuyondelelana kwezinto/ kwinqanaba lokujiya
               kwezinto. ✓                                                                (1)

      4.2.4    Kukusondeza uMawonga ukuze athandane noZanele njengoko
               eceliwe nguFuneka ✓✓/ kukusebenzisana noFuneka kwiyelenqe
               lokuphalaza uMawonga encedisa uNdila kwimpindezelo anayo
               kuLoni. ✓✓                                                                 (2)

      4.2.5    Awuzange ufezekiseke, ✓ kuba uFuneka waphuma kunye noMawonga
               waza wangena kwindlu ekufuphi wabuyela endlwini apho wafika
               uZanele sele ephumile kwindawo ebezimele kuyo bahlekisa
               ngoMawonga. ✓✓                                                             (3)

      4.2.6    Osicaba ✓ kuba ekuqaleni kwebali ubonakala eyinkosikazi
               eyithobeleyo indoda yayo de kuye esiphelweni sebali. Ngoko ke
               uhlala eyinto enye asiguquki isimo sakhe ebalini. ✓✓                       (3)

      4.2.7    Ngumlinganiswa ongummeli-ntlobo. ✓                                         (1)

      4.2.8    Abalinganiswa bayazithethela. ✓                                            (1)

      4.2.9    Kunjalo, kuba zonke iziganeko zebali zingqonge yena ✓/ unezinto
               ezimenza athandeke ✓/ ukwindawo ebalulekileyo ebomini bakhe
               njengoko eyinqununu yesikolo ✓/ ube nesikhwasilima sokusela esithe
               samkhokelela kwisiwo sakhe ✓/impixano ijikeleze yena ✓/ube
               nokuzisola kanye xa kuza kuphela ibali ✓/akufa ibali liye laphela. ✓

               [Nasiphi isithathu kwezi.]                                                (3)
                                                                                        [35]

                                                      AMANQAKU ECANDELO B:                35

                                            OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2023)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    11

 UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA: M. MLOKOTI

 ISICATSHULWA I

 5.1 5.1.1      Sesokuba uZanoxolo uvela ezifownini ebefownele unina uMatshezi
                ngoko ke uyisemncinci unomdla wokuva iindaba ezivela ekhaya. ✓✓           (2)

       5.1.2    ‘...B ✓/ B zaseqongeni ✓/ zaseqongeni. ✓                                  (1)

       5.1.3    Ifanelekile, kuba uDina wangena nzulu kwiziyobisi de waba likhoboka
                lokuxhatshazwa kwaThambolenyoka ✓✓/ wagxothwa emsebenzini
                akukhulelwa wancedwa kukufunxwa intshongo yeziyobisi esibhedlele.         (2)

       5.1.4    Yeyokuba iziyobisi zatsalwa egazini lakhe ✓✓/ zakhutshwa. ✓✓              (2)

       5.1.5    Sesokuba umntwana makahlonele imithetho yekhaya nabazali bakhe
                angahendeki lula kuba oko kumfaka engxakini ✓✓/ umntwana
                makoyike ukuzidibanisa nabantu angabaziyo ngaphandle kwemvume
                yabazali. ✓✓                                                              (2)

       5.1.6    Kukubanjwa kwakhe ade agwetywe iminyaka engama-25 ethothoza
                entolongweni. ✓✓                                                          (2)

       5.1.7    Incedisile, kuba kukule hotele apho izenzo zenkohlakalo
                beziqhutyelwa khona egameni lokuba yindawo yokufikela iindwendwe
                ✓✓/ kukule hotele apho bekutshatyalaliswa Ikamva lomntwana
                ngelithi uze kungxungxa kuba ilishishini elifanelwe kukuba luncedo
                kubantwana besikolo. ✓✓                                                   (2)

       5.1.8    Kukungquzulana komthetho nobulungisa (ezimelwe ngumthetho
                kunye noDina) kunye nezenzo zobubi, zenkohlakalo nokuxhatshazwa
                kwabantwana abangamantombazana (ezimelwe
                nguThambolenyoka.) ✓✓                                                     (2)

       5.1.9    Isihloko sale noveli sithi, ‘Inzala yamaRhamba’, oko kuthetha
                amantshontsho enyoka enobungozi. ✓ aba balinganiswa
                bangabasebenzi bakaThambolenyoka nabo bayinzala yerhamba
                elinguThambolenyoka kuba benza kanye yonke into ayenzayo
                ukubulala Ikamva labantwana abangamantombazana. ✓✓                        (3)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 12

12               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2              (EC/SEPTEMBA 2023)

 ISICATSHULWA J

 5.2 5.2.1     Usesikhululweni samapolisa ✓/ usesikhululweni samapolisa
               eNgcobo. ✓                                                              (1)

      5.2.2    Kukuthenga isixhobo esiyincula ngenjongo yokufuna ukuhlaba
               uThambolenyoka. ✓
               Uye emapoliseni waya kuthetha noSajini uGxalaba ngezenzo
               zikaThambolenyoka. ✓                                                    (2)

      5.2.3    Kwinqanaba lokuyondelelana kwezinto√/ kwinqanaba lokujiya
               kwezinto. ✓                                                             (1)

      5.2.4    Kukulobela uThambolenyoka abantwana abangamantombazana
               ukuze bathengisiswe imizimba, batshayiswe neziyobisi. ✓✓                (2)

      5.2.5    Wafezekiseka, ✓ kuba icebo likaDina noSajini Gxalaba lasebenza
               kuba abasebenzi bakhe bamjikela baba ngamangqina enkundla ze
               wabanjwa uThambolenyoka wagwetywa. ✓✓                                   (3)

      5.2.6    Ongqukuva ✓ kuba ekuqaleni kwebali ubonakala emthobela
               uThambolenyoka esenza konke amthuma kona kodwa ekupheleni
               kwebali uyamjikela amgqebhe ngebhotile ade amshiye. Ngoko ke
               isimo sakhe siyaguquka ebalini. ✓✓                                      (3)

      5.2.7    Ngumlinganiswa ongummeli-ntlobo. ✓                                      (1)

      5.2.8    Abalinganiswa bayazithethela. ✓                                         (1)

      5.2.9    Kunjalo, kuba zonke iziganeko zebali zingqonge
               yena ✓/unabaxhasi, abasebenzi bakhe kunye nabachasi, uDina
               nengalo yomthetho ✓/ unenjongo afuna ukuyifezekisa ekukwenza
               ubutyebi ngokuxhaphaza abantwana abangamantombazana ✓/
               isihloko sencwadi sithiywe ngaye ✓/ liyaphela ibali akubanjwa
               agwetywe. ✓

               [Nasiphi isithathu kwezi.]                                              (3)
                                                                                      [35]

                                                    AMANQAKU ECANDELO B:               35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2023)            ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       13

ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

 UMBUZO 6: NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL NGEWU & E.Z GUQA

ISICATSHULWA K

IZIBHOVUBHOVU ZASEBHAYI – EZ GUQA

 6.1    6.1.1        Sesokuba izikrelemnqa zazidume ngokuwanyoba amadokethi loo nto
                     yenze ukuba bulahleke ubungqina lingaze liye phambili ityala ✓✓/
                     abaqeqeshelwe ukulwa nobundlobongela babesithi abazifumani ezi
                     ndlobongela ✓✓/ kwakulahleka uxwebhu oluneenkcukacha. ✓✓                   (2)

        6.1.2        B ✓/ B abadikiweyo ✓/ abadikiweyo. ✓                                       (1)

        6.1.3        Akufanelekanga, kuba zihamba ngokuzithemba phakathi kwekhaya
                     lomntu ezimmoshileyo ngokuthatha impahla yendlu yakhe ngoko ke
                     azinalungelo lakuhamba ngokukhululekileyo ngokungathi
                     azenzanga nto ityhulu ✓✓/ kuba zahamba ngokupholileyo, zibonisa
                     indelelo kulo mntu zimthathele izinto ngokungathi zezabo. ✓✓               (2)

        6.1.4        Yeyokuba wadubula ngompu. ✓✓                                               (2)

        6.1.5        Sesokuba iimini azifani, isikhuni sibuya nomkhwezeli kwaye izenzo
                     zobubi ziyafikelela esiphelweni ✓✓/ negwala liyazincama
                     ngentsebenzo yalo nokukhusela isidima salo. ✓✓                             (2)

        6.1.6        Kukulala kwaso esibhedlele de kucace ukuba asisayi kuze siphinde
                     sikwazi ukuhamba ngenxa yomonzakalo esiwufumene xa
                     besidutyulwe eqatheni nguMaqhazolo. ✓✓                                     (2)

        6.1.7        Incedisile, kuba kukule dolophu apho izifundiswa zaseFort Hare
                     beziphuma zihlale khona ze kube lula ukuba izibhovubhovu
                     zizingenele kuba zisithi abantu abafundileyo bangamagwala. ✓✓              (2)

        6.1.8        Ulwaphulo-mthetho olumelwe zizikrelemnqa lungquzulana
                     nobulungisa kunye nomthetho. ✓✓                                            (2)

        6.1.9        Isihloko seli bali sithi, ‘Izibhovubhovu zaseBhayi’, oko kuthetha
                     izikrelemnqa ezazisuka kwidolophu yaseBhayi. ✓ izikrelemnqa
                     ekuthethwa ngazo kweli bali zazisuka eBhayi kwaye zazithatha
                     impahla yendlu yomntu ngenkani ✓✓/ izikrelemnqa zaseBhayi
                     zazinesibindi sokungena emzini womntu ekhona zizithathele
                     kwintsebenzo yakhe. ✓✓                                                     (3)

                                                    KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 14

14               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2             (EC/SEPTEMBA 2023)

 ISICATSHULWA L

 ‘THATH’IZINTO ZAKHO MTHAKATHINDINI’ – LL NGEWU

 6.2   6.2.1    Lalihlala kwilali yakuKhothana. ✓                                     (1)

       6.2.2    NguKhuthala. ✓
                NguNgqavula. ✓                                                        (2)

       6.2.3    Kwinqanaba lokuyondelelana kwezinto ✓/ kwinqanaba lokujiya
                kwezinto. ✓                                                           (1)

       6.2.4    Kukuwisa umthetho ukuze abantu bafunde ukuba ubungqina
                bubalulekile xa kuxoxwa ityala ✓✓/ kukufundisa abantu
                ngokubaluleka kokwahlula phakathi kwenkolo yesiNtu kunye
                neyobuKrestu. ✓

                [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                      (2)

       6.2.5    Awuzange ufezekiseke, ✓ kuba zaqengqeleka iinyanga kungekho
                nto akwaziyo ukuyenza amagqirha awayebathembise ukuba aza
                kubavusa abafana baseGqaqhala de urhulumente wanyanzelisa
                ukuba loo mizimba mayingcwatywe. ✓✓                                   (3)

       6.2.6    Osicaba ✓ kuba ekuqaleni kwebali ubonakala ebambelele kwinkolo
                yakhe yobuKrestu engafuni ukusa uKhuthala koosiyazi xa
                engaphilanga de wayokusweleka enjalo. Ngoko ke isimo sakhe
                asiguquki ebalini. ✓✓                                                 (3)

       6.2.7    Ngumlinganiswa ongummeli-ntlobo. ✓                                    (1)

       6.2.8    Ngumbhali. ✓                                                          (1)

       6.2.9    Kunjalo, kuba zonke iziganeko zebali zingqonge
                yena ✓/unabaxhasi, uNgqavula nabahlali baseGqaqhala
                ababeswelekelwe ngabantwana kunye nabachasi, iimeko
                ezingavumelaniyo naye ✓/ unenjongo afuna ukuyifezekisa
                ekukuba ligqirha eliphume izandla kuKhothana. ✓

                [Nasiphi isithathu kwezi.]                                            (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2023)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  15

ICANDELO D: ISIHOBE

UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S Maputi nabanye

7.1    ENXUKHWEBE – T. MABEQA

       7.1.1     Emathafeni. ✓
                 Ezintlanjeni zomlambo✓/ ezintlanjeni. ✓                              (2)

       7.1.2     Iilali ezikhankanyiweyo zifumene lukhulu kwesi sikolo. ✓✓            (2)

       7.1.3     Namankazana. ✓                                                       (1)

       7.1.4     Kubantu abaMhlophe ✓✓/ kubeLungu. ✓✓                                 (2)

       7.1.5     Ukuba wayengumfundi ozigoca-gocayo ngemibuzo iititshala
                 engamkeli yonke into ayifundiswayo njengenyaniso
                 engenakuphikiswa ✓✓/ ukuba wayengumfundi opolitikayo. ✓✓

                 [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.]                     (2)

       7.1.6     (a)   Ngoweliso/ ngowokubona. ✓                                    (1)

                 (b)   Wokuhamba ngokuzidla nokuzithemba komntu. ✓✓                   (2)

       7.1.7     KuNelson Mandela. ✓                                                  (1)

       7.1.8     Kukufika kwembongi engumntu oNtsundu inxibe isiXhosa phakathi
                 kwabafundisi-ntsapho abaMhlophe ✓✓/ kukuba imbongi eNtsundu
                 ifike esikolweni ibonge ivuselele ubuntu nobuzwe babantu
                 abaNtsundu. ✓✓                                                       (2)

       7.1.9     Ngumbongo-mbaliso ✓kuba kubaliswa ngesiganeko sokufika
                 kwembongiyaseNtab’ozuko uSEK Mqhayi kwisikolo
                 saseNxukhwebe apho kwaakufunda khona uNelson Mandela. ✓✓             (3)

                                              KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 16

16               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2            (EC/SEPTEMBA 2023)

 UMBUZO 7.2: KONAKELE PHI NA MZ’ONTSUNDU? - T. YAWA

 7.2   7.2.1     Kubemi abaNtsundu baseMzantsi Afrika. ✓✓                                 (2)

       7.2.2     (a)     Sisikweko. ✓                                                     (1)

                 (b)     Ukudlakazeka kwentlalo yabantu baseMzantsi Afrika. ✓✓            (2)

       7.2.3     (a)     Yimvano-siphelo. ✓

                 (b)     Kukudala isingqisho. ✓                                           (2)

       7.2.4     Ukuba akusekho kuphilisana kakuhle phakathi kwabantu. ✓✓                 (2)

       7.2.5     Oomabonakude. ✓
                 Oonomathotholo. ✓                                                        (2)

       7.2.6     Luxwesiso ✓                                                              (1)

       7.2.7     Sesokuvuselela izazela zabantu ukuba bakhumbule ukuba uMadiba
                 wayetyale uxolo kwilizwe lonke loMzantsi Afrika. ✓✓                      (2)

       7.2.8     Ngowokuba abantu babuyise unyawo kwizenzo zobubi
                 nokuzibhubhisa bakhumbule intlalo entle eyayiphilwa phambi
                 kokufika kwenkululeko eMzantsi Afrika. ✓✓✓                              (3)
                                                                                        [35]

                                                      AMANQAKU ECANDELO D:                35
                                                         AMANQAKU EWONKE:                 70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA FAL P1 GR12 MEMO SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2023 final](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/66f1fd20-146b-4bfb-8460-ee40dba6324c) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2018/5072f0e7-d675-41fd-8ca0-aac1f75dd461) — isiXhosa HL · Memo · 2018
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2017/e31d0a61-f457-407d-8cc5-039270776153) — isiXhosa HL · Memo · 2017
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/d0a64524-8e0d-488b-be9f-d96e1045285b) — isiXhosa HL · Memo · 2016

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
