# isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2018 QP

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2018, 32 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-d/4f08cff2-343d-41f2-9344-c1f8d71c8eec
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 32

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2018 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-d/4f08cff2-343d-41f2-9344-c1f8d71c8eec)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2018. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                          NATIONAL
                     SENIOR CERTIFICATE

                          IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2018

            ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
               OLONGEZELELWEYO P2

AMANQAKU: 70

IXESHA:   2 iiyure

                     Olu viwo lunamaphepha angama-27.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2018)

    IMIYALELO NENGCACISO

    1.    Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uphendule imibuzo.

    2.    MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwisiqulatho
          kwiphepha elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
          ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo
          ufuna ukuyiphendula.

    3.    Eli phepha linamaCANDELO amaNE:

          ICANDELO A:       Inoveli                (35)
          ICANDELO B:       Idrama                 (35)
          ICANDELO C:       Amabali amafutshane    (35)
          ICANDELO D:       Imibongo               (35)

    4.    Landela imiyalelo ngononophelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE.

    5.    Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo NGAMNYE ukhethwa
          NAKUWAPHI amacandelo amaBINI .

          ICANDELO A: INOVELI
          Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.
          ICANDELO B: IDRAMA
          Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.
          ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
          Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.
          ICANDELO D: IMIBONGO
          Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.

    6.    Uluhlu lokukhangela lakukunceda.

    7.    Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
          esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.
    8.    Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

    9.    Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60
          KWICANDELO NGALINYE

    10.   Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  3

 IPHEPHA LESIQULATHO

 Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
 ngaphandle kokufunda lonke iphepha.

 ICANDELO A: INOVELI

 Phendula umbuzo ube MNYE kwinoveli oyifundisiweyo kweli CANDELO.

        INANI LOMBUZO                        UMBUZO            AMANQAKU      INOMBOLO
                                                                             YEPHEPHA
  1.      Kusa kusihlwa                  Umbuzo omfutshane           35         5–7
                                            OKANYE
  2.      Umqol’uphandle                 Umbuzo omfutshane           35           8–10
                                             OKANYE
  3.      UMonwabisi                     Umbuzo omfutshane           35          11–13

                                            OKANYE
 ICANDELO B: IDRAMA
 Phendula umbuzo ube mNYE kweli Candelo.

 4.       Ndiyekeni                      Umbuzo omfutshane           35          14–17
                                             OKANYE
 5.       Inzala YamaRhamba              Umbuzo omfutshane           35          18–22

                                            OKANYE

 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

 Phendula YOMIBINI imibuzo kweli Candelo.

 INANI LOMBUZO                      UMBUZO                  AMANQAKU       INOMBOLO
                                                                          YEPHEPHA
 6.1      Umhlahlo ngamehlo         Umbuzo omfutshane          18            22–23
 6.2      Ngumntu Onjani Lo?        Umbuzo omfutshane          17            23–24

                                             OKANYE

  ICANDELO D: IMIBONGO:

  Phendula imibuzo YOMIBINI kweli Candelo.

  7.1 Idyunivesithi iFort Hare          Umbuzo omfutshane       18             25–26
  7.2 Imbongi                           Umbuzo omfutshane       17             26–27

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2             (EC/SEPTEMBA 2018)

 ULUHLU LOKUKHANGELA

 Kunyanzelekile ukuba ujongisise olu luhlu lulandelayo ukuze uqiniseke ukuba
 ukhethe imibuzo ngendlela eyiyo.

         ICANDELO                   AMANANI        INANI LEMIBUZO         PHAWULA
                                    EMIBUZO        EPHENDULWAYO                (√)
 A     Inoveli                        1–3                 1

       (Kusa Kusihlwa)
       (UMonwabisi)

                                              OKANYE
 B     Idrama                           4–5              1

       (Ndiyekeni)
       (Inzala YamaRhamba)

                                              OKANYE
 C     Amabali amafutshane               6               1

          1. Umhlahlo
             ngamehlo.
          2. Ngumnto
             Onjani Lo?

                                              OKANYE
 D     IMIBONGO                         7–8              1

          1. (Idyunivesithi
             iFort Hare)

          2. (Imbongi)

 QAPHELA: Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  5

  ICANDELO A: INOVELI

  UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

  ISICATSHULWA A

  1.1    Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

  “E, Jwarha mntakwethu, ndize ukuze undincede.”
  “Ewe; ngantoni ke?”

  “Mfondini, ndilahlekelwe yinombolo yedompasi katatomncinci ndawonye
  nenombolo yenxiwa eliya wayekulo. Kaloku uyamazi ukuba waswelekela
  emaMpondweni.”
  “Ke, mna ndiza kuyithatha phi?”

  “Umkhondo wayo okufutshane kuthiwa unokufumaneka kwiincwadi zotshintsho
  lwevenkile ezikuwe.”

  “Mnu. Makhwetshu le nto uyizeleyo ayizi kulunga kuba indawo yokuqala andiqondi
  ukuba igama lalo mntu uthetha ngaye lingakhona kuba le venkile ayizange
  ithengwe kuye. Phofu ke andingephimiseli ngentetha kuba ubungqina
  bungafumaneka ezincwadini ezingekho apha ngoku. Zihlala ezibhankini
  nasemagqwetheni alo mzi. Akulula ukuzifumana.”
  “Ke, unani ungayi kuziphuthuma nje?”

  “Ndiziphuthumele loo nto? Liza kuvela phi ixesha laloo nto? Mani, andiqondi ukuba
  uyayiqonda into yokuba ndindedwa kwaye kuxakekekile.”

  “Uthetha ukuthi woyiswa kukuchitha iyure ibe nye ulungiselela mna? Kanene
  ngoku Thamsanqa senizibona nibalulekile nibhabhela emafini ngendlela
  eningayaziyo. Ngoku kunzima nokuba umntu makancede omnye umntu.”

  “Uthe kanti uzele luxakaxa. Mos, akuzanga kuza kufuna ncedo koko uze kufuna
  enye into. Into ebhetele kukuyibiza ngegama ungayiteketisi uthi yinombolo
  yedompasi. Asiyo-ofisi yamapasi le apho kugcinwa khona iinombolo.”

  Kwesi sithuba uye wafinifiniza uNtongana kubonakala ukuba uyacaphuka. Iqhinga
  lakhe nalo ibelelokuba amgrwangxule angamtyhafeli mhlawumbi wojika iingqondo
  ukuba ebexoka.

         1.1.1 Nika igama lendawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwesi sicatshulwa
               singentla.                                                              (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 (EC/SEPTEMBA 2018)

          1.1.2    Ngubani lo tatomncinci athetha ngaye uMakhwetshu?                         (1)

          1.1.3    Ingaba kwakufanelekile na ukuza kuzifuna kuThamsanqa ezi ncwadi
                   zevenkile athetha ngazo uMakhwetshu? Xhasa impendulo yakho.               (2)

          1.1.4    Sizathu sini esakhokelele ekubeni ibenguThamsanqa olawula
                   ivenkile kaLungile?                                                       (2)

          1.1.5    Nika intsingiselo yentetho kaMakhwetshu ebhalwe ngqindilili.              (2)

          1.1.6    Veza indima edlalwe nguNozililo ukuze kubekho le ngxoxo.                  (2)

          1.1.7    Khankanya iimpawu zibeMBINI ezimenza athandeke uThamsanqa.                (2)

          1.1.8    Loluphi udidi lwempixano olufumaneka kwesi sicatshulwa singentla?
                   Xhasa impendulo yakho.                                                    (3)

          1.1.9    Sithatyathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa?
                   Xhasa impendulo yakho.                                                    (3)
                                                                                            [18]

                                             KUNYE

    1.2   Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

          ISICATSHULWA B

          Kaloku mfo wam, le nto inje. Ngokuya ubungekho, sithe sakudibana
          namaJwarha sagqiba kwelokuba ufanelwe kukuba uthi njengokuba ugqibile
          nje, uthathe amathamsanqa kooyihlo, wenze umbulelo wokuba bekugcinile
          wada waba ugqibile ukufunda, ukwenzela ukuba neqalo lakho lithi mbo.
          Sithe sakube siwuqulunqa lo mcimbi safika unayo indawo eyinkxaka-
          luphondweni kuba wena ufana nomntu oyinzalelwane yalapha eThekwini,
          ukanti isinqe samawenu la anesikhalazo nesikhalo ngathi siseLusikisiki.
          Ngokwenene akuzange kuwiswe xhwane kulaa mzi, phofu ngenxa yokuba
          thina noyihlo besingazi nto. Ukanti mfo wam umfi lo ubekhe wayichaphazela
          le nto kumaphupha akhe phambi kokuba atshone. Ndibona ukuba ukufa
          kukabawo nomama kwenze ukuba kungabikho mntu unononophelo ngezi
          zinto.”
          “Nali elam icebo. Yenza ulwamkelo lwakho apha eThekwini, apho izihlobo
          zakho ezikwaziyo zikhoyo ukuze ubuye uthi phambi kokuba uqalise
          umsebenzi njengoko nawe unxubile, wenze isidlo sokuxolisa amaJwarha.”

          “Iza kuba yinto enjani ukwenziwa kwale nto? Kaloku, bawo, iya kuba yingozi
          nakum ukufane ndinqike abantu ndithi ndibabizela into efana nedini.
          Ayikuvakala kamnandi ezindlebeni loo nto.”

          “Hayi Jwarha, musa ukuyicinga ngolo hlobo uyithatha ngalo. Akuzi kuxelelwa
          bantu ukuba kwathini kwathini ngamasiko namadini. Isicelo esenziwa
          nguyihlomkhulu ligazi qha ibe yimpelelo leyo.”

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                        7

        1.2.1        Kuthethwa ngantoni kwesi sicatshulwa?                                          (1)

        1.2.2        Tolika intetho kaThamsanqa ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                 (2)

        1.2.3        Chaza igalelo likaThamsanqa kubomi bukaMpumelelo.                              (2)

        1.2.4        Matanisa udidi lomlinganiswa okuKHOLAM B negama lomlinganiswa
                     elikuKHOLAM A.

                              KHOLAM A                              KHOLAM B
                     (a)   UGqirha Masibane             (i)     Umlinganiswa oyintloko.

                     (b)   UThamsanqa                   (ii)    Ummeli ntlobo

                     (c)   UMpumelelo.                  (iii)   Umxhasi

                     (d)   UNozililo
                                                                                      (3 x 1)       (3)

        1.2.5        Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukufaneleka kwegama athiywe lona
                     umlinganiswa onguNozililo kweli bali.                                          (2)

        1.2.6        Adlala ndima ni amaphupha kule noveli?                                         (2)

        1.2.7        Isityhilela ntoni ngesimo sikaMpumelelo intetho yakhe ekrwelelwe
                     umgca ngaphantsi kwisicatshulwa? Cacisa.                                       (2)

        1.2.8        Ibe nafuthe lini intlalo yaseThekwini kuMpumelelo? Cacisa.                  (3)
                                                                                                [17]

                                                  OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2018)

    UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani

    2.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA C

         Uwubonile umqhakazo webhatyi yakhe entsha – eyona iyeyegugu kuye
         neyona athembele ngayo xa selefuna ukubagqwalisa oogxa bakhe.
         Uthe akuyijonga wazikhumbula izikhova awazincamayo mhla wayinyula.
         Mhlawumbi ukuyibona nje kwamenza wanomnqweno wokukhe azibone
         eyigaxele, khe abone ukuba imhlala njani na xa ayinxibe noomati bayo.
         Nditsho kuba wazithula nganye nganye ezo zambatho, watshona kuzo.

         Uthe akuzifaka, wabhekabheka efuna indawo enesipili. Ususe
         unyawo…Uzukhumbule ke ukuba wayechophise ngezihlangu ezithwelwe
         zizithende ezibude okwentaba kaNdoda.
         Yeha! Yagqwidiza zisuka nje intomb’enkulu. Ngumntu ke lowo oqhele
         ukuqhathula phakathi kwezidlangalala, amehlo ekuye onke. Uthe esusa
         olwesibini unyawo kwaba sekucacile ukuba into isebenza ngamandla
         entloko. Uthe makakhe acweye ukunyathela ngoku. Wena wakha wayibona
         impunzi ichabasa endimeni! Uthe esondela esipilini, wabe ezibona naye
         ukuba uyinkunkuma.

         Ume apho phambi kweso sipili ezihleka kwayena ngokwakhe ebona oko
         kuhexa-hexa kwakhe – oku kwengcongolo ihebuka emoyeni. Wayewaqhuba
         ngokwenene amatakane. Kwakuxa udlezinye ezibalula esiswini.
         Kuthe kusenjalo wavukwa sisifuthufuthu esingummangaliso, waqonda naye
         ukuba akukho ndlela-mbini; into emngeneyo ithi makaqhize – ngokwenene
         ke waqhiza.
         Uqale ngezihlangu – wazikhaba zapoqa kude. Ungene kwimpahla
         esemzimbeni. Ekuyityedeni kwayo ulahle nje phantsi. Kambe uthe
         akuyibona ibhatyi yakhe yodidi ililifa lothuli phantsi, wayitsibela wayinxiba…

         2.1.1    Nika indawo avela kuyo lo mlinganiswa kuthethwa ngaye kwesi
                  sicatshulwa singentla.                                                     (1)

         2.1.2    Ngubani lo mlinganiswa kuthethwa ngaye kwisicatshulwa?                     (1)

         2.1.3    Ingaba kwakufanelekile na ukuba lo mlinganiswa aziphathe
                  ngohlobo oluchazwe kwisicatshulwa? Xhasa impendulo yakho?                  (2)

         2.1.4    Sizathu sini esathi sakhokelele ekubeni umlinganiswa
                  okwisicatshulwa abe kule meko akuyo?                                       (2)

         2.1.5    Nika intsingiselo yentetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.             (2)

         2.1.6    Veza indima edlalwe nguSajini Ngqondi kubomi bukaHlobo.                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 9

        2.1.7    Khankanya iimpawu zibeMBINI ezimenza ukuba uHlobo athandeke.            (2)

        2.1.8    Loluphi udidi lwempixano olukhokelele koku kuqhubeka kwesi
                 sicatshulwa. Xhasa impendulo yakho.                                     (3)

        2.1.9    Sithatyathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa?
                 Xhasa impendulo yakho.                                                 (3)
                                                                                       [18]

                                                  KUNYE

  2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA D

        “… kwakuxhelw’eXhukwane kuye sekugxijwa amabhinqa nje. “Iphuma
        ngomnyango. Ndithe mandilandele, ndineenjongo zokuyinika naluphi na
        uncedo elufunayo. Ubani ke! Imbukumbuku enjengam lo ukusindwa
        ngamanqatha yayingenakho ukumelana nezantya zodwenazana olunjengolo,
        into eyayiqhathula ngathi ngumqalwa wehashe. Ndathi ndiphuma yabe
        seyingasabonakal’intomb’asemzini, sendibona kuphela imoto eseyitsala nayo
        ngokwayo.
        Andiyazi nento eyabangela ukuba ndime apho ndingabuyeli kwaseholweni
        kuba into yokubukela umntu oshiywe yintaka yakhe yayingafuni mna. Kodwa
        ke ndema ndiseso sipoyoyo sibukele umntu ongasabonakaliyo. Ndayibukela
        ke loo moto ibetha kuhle ukusinga ngakwesi singa singena kuso ngoku
        ihamba kanye ngale ndlela sikuyo ngoku. Yema kanye kwesi sithuba,
        yacinywa, kushiywa ezingasemva izibane ziligqengegqenge elibomvu.
        Ethubeni, nazo zibe zacinywa. Ndiqonde ngoko ukuba indiphulukile le
        nzwakazi. Nako ndinyoshoza ukubuyela kwakumboniso endandiwushiye
        ndisawuthanda kakade.”

        Ukhe wee khebevu okaBumba esasela umoya wabe waqhuba: “Phofu
        ndiqale ngokuchwetha omnye woobhokili bam basemnyango ndifuna
        ukuqonda bucala ukuba singaba sasikho na isizathu esibangele ukuba
        bangalincedi elaa nenekazi. Undixelele ukuba lilo elathi maliyekwe liza
        kuzifunela isihlalo – nasesihlalweni, esithandwa lilo! Ndibuzile ukuba
        ibingubani na kambe inenekazi elo. Omnye uphendule wathi, “Andikhange
        ndikhathalele nokumqwalasela loo ‘styuz – mi’ ungafuni kuncedwa sithi
        siqeshelwe ukunceda abantu.”

        2.2.1        Kuthethwa ngantoni kwesi sicatshulwa?                               (1)

        2.2.2        Tolika ibinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa                (2)

        2.2.3        Chaza igalelo likaBumba kweli bali.                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2018)

       2.2.4     Matanisa udidi lomlinganiswa okuKHOLAM B negama
                 lomlinganswa elikuKHOLAM A.

                           KHOLAM A                            KHOLAM B
                 (a)    UKhumalo                   (i)     Umlinganiswa oyintloko

                 (b)    Amalungu aseMoonglow       (ii)    Ummeli ntlobo
                        Night Club

                 (c)    UHlobo                     (iii)   Umchasi

                 (d)    ULinda
                                                                                (3 x 1)      (3)

       2.2.5     Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukufaneleka kwegama athiywe
                 lona umlinganiswa onguLinda kweli bali.                                     (2)

       2.2.6     Xela udidi lwesafobe esikrwelelwe umgca ngaphantsi
                 kwisicatshulwa.                                                             (2)

       2.2.7     Isityhilela ntoni ngendlela ababevakalelwa ngayo oobhokili
                 impendulo yomnye wabo ethi, ‘Andikhange ndikhathalele
                 nokumqwalasela loo ‘styuz – mi’ ungafuni kuncedwa sithi
                 siqeshelwe ukunceda abantu”? Cacisa.                                        (2)

       2.2.8     Ubenafuthe lini ebalini umboniso-bhanyabhanya ekuthethwa
                 ngawo kwesi sicatshulwa? Cacisa.                                            (3)
                                                                                            [17]

                                                            AMANQAKU EWONKE:                 35

                                         OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     11

  UMBUZO 3: UMONWABIS I – ZAMA A. JAPHTA

  ISICATSHULWA E

  3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        Ububele bukaThandabantu babungaphelelanga kubathengi nabasebenzi
        kuphela. Nosapho lwakhe lwaluthiwe wambu yiloo ngubo yakhe yobubele
        ishushu. Noxa wayeyiloo mvuzemvuze bububele ngakusapho lwakhe
        uRhadebe, wayekwanaso wena isandla esingqongqo sengqeqesho.
        Umntwana owayefane athambe ngakuye yayinguMonwabisi lowo, singazi ke
        bethu nokuba yayiyimfobe nosizi ngakuye kuba ekhula engenamzali
        ungowakhe. Wayesoloko emkhusela kwabanye abantwana xa mhlawumbi
        bedlala ukuze ke bamdlalise kabuhlungu kuba emncinci kunabo. Bona ke abo
        bantwana bakhe babesoloko benesikhalazo sokuba yena uMonwabisi
        uthandwa ngokugqitha bona nguyise lowo wabo, kuba besithi akafane abethwe
        okanye angxoliswe nguye yena. UThandabantu akazange ayinanze nganto le
        nto yezi zikhalazo kuba esithi ziinkcuku nje zosapho olusakhulayo, loo nto iya
        kuphinde idlule xa bekhulile bayibone ukuba ayinjalo loo nto. Kuba eneneni
        yena wayengamthandi ukubodlula abo bakhe uMonwabisi, koko nje yayilusizi
        lobuzali ebona yena inkedanyana engenabani, ngoko ke engafuni ukuba
        izibone ihlelelekile phakathi kwabo bakhe. Kungoko ke wayengayinanzi into
        yezikhalazo zabo bantwana bakhe.

        Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
        ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana
        bakhe betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
        okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu.

        3.1.1        Nika igama lelali eyayikuyo ivenkile kaThandabantu.                    (1)

        3.1.2        Yayingubani unina kaMonwabisi?                                         (1)

        3.1.3        Ingaba kwakufanelekile na ukuba abantwana bakaThandabantu
                     bayikhalazele indlela awayephethwe ngayo uMonwabisi
                     nguThandabantu? Xhasa impendulo yakho.                                 (2)

        3.1.4        Sizathu sini esathi sakhokelele ekubeni uThandabantu aziqalele
                     ishishini?                                                             (2)

        3.1.5        Nika intsingiselo yentetho ebhalwe ngqindilili ngoThandabantu.         (2)

        3.1.6        Veza indima edlalwe nguMamTolo kubomi bukaMonwabisi.                   (2)

        3.1.7        Khankanya iimpawu zibeMBINI ezingathandekiyo kuHlubikazi.              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2018)

       3.1.8     Loluphi udidi lwempixano oluvezwa kwintetho ekrwelelwe umgca
                 ngaphantsi kwisicatshulwa? Xhasa impendulo yakho.                       (3)

       3.1.9     Sithatyathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa?
                 Xhasa impendulo yakho.                                                   (3)
                                                                                         [18]

                                                KUNYE

  3.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA F

       Bakuvuyela ke ukuza kuhlala nabo kukaMonwabisi kuba noko babe badala,
       izinto eziliqela sele kunzima ukuzenzela kubo. Kwakuthe chatha ukuguga
       apho kuRhadebe, kodwa engavumi ukude anikezele ngakumsebenzi, phofu
       ke bethu kwakungekho mntu wayeza kuwunikezela kuye. Ngoko ke
       wayengcambaza esiya, evuka ngonyezi livele ilanga sele kukudala
       esebenza. Wayengafuni ke nokuva ngokuhlala phantsi, engqondweni kuye
       esakhumbula ubuqhophololo bamhla mnene. Wayequqa qho kugqirha esisa
       le aphinde ase leya, kuba umzimba ungasavumi. Kungoko ke wavuya
       kakhulu uMamTolo kukufika kukaMonwabisi kuba eqonda ukuba uza kukhe
       afumane ukuphumla umyeni wakhe. Bobabini babemazi indlela azimisela
       ngayo emsebenzini kwaye bengaphikisani ukuba ngenene yena
       wayewuthanda loo msebenzi. Wakhawulezisa uMamTolo wacebisa ukuba
       uRhadebe anikele kuMonwabisi ngomsebenzi ukuze ke yena amane emhlola
       kumsebenzi lowo awenzileyo. Wavumela phezulu uRhadebe sele naye ngoku
       ewuva umzimba ukuba awusavumi. Wakufumana njalo ke ukuphumla uHlubi
       koko kusebenza nzima kuloo mashishini akhe. Waphumla ekuvukeni
       ngonyezi esiya kuvula kuloo mashishini, ukuze aphinde abe ngowokugqibela
       ukuphuma kuwo kuba inguye kuphela ophatha izitshixo zawo. Ngoku yonke
       loo nto yenziwa nguMonwabisi, yena sele efika emini ngokuza kucebisa kule
       nakuleya.

       Emva kwethuba wayeka noko kuya kuhlola sele emthembe ngokugqibeleleyo
       uMonwabisi.

       3.2.1    Kuthethwa ngantoni kwesi sicatshulwa?                                    (1)

       3.2.2    Tolika ibinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                    (2)

       3.2.3    Bubenafuthe lini kuThandabantu ubuqhophololo bamhlamnene
                ekuthethwa ngabo kwesi sicatshulwa Cacisa.                               (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   13

        3.2.4    Matanisa udidi lomlinganiswa okuKHOLAM B negama lomlinganswa
                 elikuKHOLAM A.

                             KHOLAM A                          KHOLAM B
                     (a)   USamkelo Zangone        (i)     Umlinganiswa oyintloko

                     (b)   UMonwabisi              (ii)    Ummeli ntlobo

                     (c)   UThandabantu            (iii)   Umxhasi

                     (d)   UGcinumzi                                                      (3)

        3.2.5    Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukufaneleka kwegama athiywe lona
                 umlinganiswa onguThandabantu kweli bali.                                 (2)

        3.2.6    Isityhilela ntoni ngesimo sikaMamTolo intetho ekrwelelwe umgca
                 ngaphantsi kwisicatshulwa?                                               (2)

        3.2.7    Kungumqondiso wantoni oku kuqhubeka kwesi sicatshulwa?                   (2)

        3.2.8    Chaza igalelo likaSamkelo Zangone kubomi bukaThandabantu.                 (2)
                                                                                          [17]

                                                           AMANQAKU ECANDELO A:            35

                                          OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
14              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2018)

ICANDELO B: IDRAMA

UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga

4.1    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA G

       Madala         : Ewe titshala uleqwa yini ngorhaty’apha?

       Ndila          : Amanz’angen’endlwini bawo. Sesezolo uLoni uvuk’umnyele
                        undinyus’umnqantsa wentaba.

       Madala         : Ingaba intsusa mabandla yintoni?

       Ndila          : Into ebitheni na bawo, iluchuku nje lwabashumayeli.

       Madala         : UMawonga lo ucinga okokuba esi sikolo sesakwaLoni, kanti
                        uqeshwe njengani nonke.

       Ndila          : Ukuqeshwa yeny’into bawo, ukhonya okweBhulu efameni
                        yalo.

       Madala         : Ngaba sesi sanyankomo, ecinga ukuba isikolo esi
                        ngamagquba’akhe.

       Nonci          : Kanti makazi ukuba uDicksie lo naye uzalwa ngabantu
                        njengaye, akaphumi zidulini.

       Madala         : Masango, khawuthule uza kuwona lo mcimbi.

       Nonci          : Hi bantu benkosi! Ndathi ndivelana nomntwana kaMamCira,
                        kanti nditheza olunenkume.

       Madala         : Nisuke niquphe ukuthetha oku, nixhaph’amagwebu
                        Ningekayiva nenyongo yento eluthethwa ngayo ngobufazi
                        obu benu – he!

                        Mfanandini uza uphethe mcimbi mni kweli khaya, usithi
                        mandombele yiphi ingoma?

       Ndila          : Tshangisa! Skhomo! Kudala undinyula ezinyuleni, namhlanje
                        ndigxampuza kokaThisayo umgxobhozo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                         15

        Madala        : Ngako oko inqanawa iya kufuna embombo imiqokozo.

        Ndila         : Kunjalo kanye Tshangisa. UMawonga undityhola
                        ngokunxila esikolweni into ke leyo endingazange ndiyenze
                        ndinxila nje. Ukuba ndiyanxila ndizinxilela phaya
                        ezingqaqeni kambe ke Selendithembise ngomnyango.

        Madala        : Uyititshala yokuqala ukwenza loo nto?

        Ndila         : Ndazi phi na Tshangisa, ngokuba isuthu ngathi liphume nam
                        nje.

        4.1.1    Nika igama lendawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwale ngxoxo.                    (1)

        4.1.2    Ngubani inqununu yaseNobutho ngexesha loku kukwisicatshulwa?                 (1)

        4.1.3    Ingaba kwakufanelekile na ukuza kukaNdila kwaMadala? Xhasa
                 impendulo yakho.                                                             (2)

        4.1.4    Xela isizathu esikhokelele ekubeni uNdila angene kule ngxaki
                 wayeyizele kwaMadala.                                                        (2)

        4.1.5    Nika intsingiselo yentetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.               (2)

        4.1.6    Veza indima edlalwe nguSammy Maziko ukuze kubekho le ngxoxo.                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
16               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 (EC/SEPTEMBA 2018)

       4.1.7      Khankanya iimpawu zibeMBINI zikaMadala ezingathandekiyo.                 (2)

       4.1.8      Loluphi udidi lwempixano oluvela ngethuba uNdila abizelwe e-ofisini
                  yenqununu yaseNobutho. Xhasa impendulo yakho.                            (3)

       4.1.9      Sithatyathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa?
                  Xhasa impendulo yakho                                                     (3)
                                                                                           [18]

                                                KUNYE

  4.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA H

        [Sekudlule iminyaka emihlanu, uMawonga uxake nabakokwabo. Sibona
        umkakhe uThandiwe, uNomadinga Zibula, noNaniwe Longo abahlobo
        bakaThandiwe kwaLoni.]

        Thandiwe          : Hi bafazi, ithiwani into enje ngale yam? Ndiphulukwa
                            yindoda bumini ndibukele.

        Naniwe             : Hi ntombindini, uthetha ukuthi ubukele akwenzanga
                             nomzabalazo lo?

        Nomadinga          : Ukuba kunjalo inene Thandiwe ubukela ubengu
                             lijongiswe kuwe.

        Thandiwe           : Hayi, bafazi ndoyika ukwambula ingubo yomntu, hleze
                             ndalame ndonakalelwe nangaphezulu.
                             Kambe ke igqirha lakubinzwa
                             lizibon’ukungazi. Namhlanje ndinqunyulwe amanqindi.

        Nomadinga         : Wethu, chitha indlu kathikoloshe umndulule ngomnquma
                            iimbambo zincazelane.

        Naniwe            : Ungenzanga oko, yiba nento oyenzayo.

        Thandiwe          : Hayi zintombi, leyo into yeyona eya kumfaka elwagcibeni.
                            Makungathi cwaka.

        Naniwe           : Hayi ntoni na wethu, uza kulibala kukukhwela emthini
                           amasebe erhuba phantsi?

        Thandiwe         : Kaloku amadoda athanda ukuthatha icala lasekunene
                           kwakuba njalo. Andifuni kuzenza intlekisa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)             ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     17

        Naniwe              : Ikho intlekisa engaphezu kweli liso lakho life mnyama?

        Nomadinga : Hayi tshomi, usalindele ukuba yinyhokrolo ukuze aqonde.

        Thandiwe            : Eyona nto indigqiba umphefumlo kukungayazi imali yale
                              ndoda kule mihla.

        Naniwe              : Uza kuyazi phi, ifudumeza kwaZanele nje? Akungeni
                              lubuyayo phaya. Uphi uPhindani? Uphi uMvandaba?

        Nomadinga : Naba phandl’apha betyiwa ziintwala. Nale yakho isaya apho.

        Thandiwe            : Ndiyaliva eli cebo lenu, kodwa ke ndisabize umkhuluwa
                              wakhe umfundisi uRay.

        4.2.1        Xela igama ekubizwa ngalo intetho ebhalwa bukekela ifakwe
                     kwizibiyeli kuncwadi oluyidrama.                                          (1)

        4.2.2        Tolika intetho kaNomadinga ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.            (2)

        4.2.3        Chaza igalelo likaZanele kubomi bukaMawonga.                              (2)

        4.2.4        Matanisa udidi lomlinganiswa okuKHOLAM B negama lomlinganswa
                     elikuKHOLAM A.

                                 KHOLAM A                          KHOLAM B
                      (a)    USajini Njobe                (i)     Umlinganiswa oyintloko

                      (b)    UJerry                       (ii)    Ummeli ntlobo

                      (c)    ULoni                        (iii)   Uvalithuba

                      (d)    UZanele
                                                                                               (3)

        4.2.5        Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukufaneleka kwegama athiywe
                     lona umlinganiswa onguMaziko kweli bali.                                  (2)

        4.2.6        Isityhilela ntoni ngesimo sikaThandiwe intetho yakhe ekrwelelwe
                     umgca ngaphantsi kwisicatshulwa?                                          (2)

        4.2.7        Xela udidi lwesafobe esisetyenziswe kwintetho kaNaniwe
                     ekwisicatshulwa ethi …
                     ‘Uza kuyazi phi, ifudumeza kwaZanele nje? Akungeni lubuyayo
                     phaya. Uphi uPhindani? Uphi uMvandaba?’                                   (2)

        4.2.8        Ibenefuthe elingakanani le ngxoxo ikwisicatshulwa ebalini? Cacisa.        (3)
                                                                                              [17]
                                                                                              [35]
                                             OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
18              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2018)

  UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M Mlokoti

  Funda ezi zicatshulwa zilandelayo ezithatyathwe kule drama uze uphendule
  imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo
  asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo.
  5.1    ISICATSHULWA I

         Zanoxolo      : Kowu tata nawe mha! - Usile laa mntwana. Ndithethile naye
                         nanjengoko benindicelile.

         MaTshezi      : Utheni mntwan’am? Uhambe njani?

         Zanoxolo      : Hayi akasanga ukrazukile.

         Ncaphayi      : Yintoni mfo wam? Kwenzeke ntoni? Anilwanga kodwa?

         Zanoxolo      : Hayi tata, ndizithobe kangangoko, njengoko benicebisile.
                         Kodwa, inkulu into emzelayo laa mntwana. Andazi nokuba
                         uphumelela njani na khona kwesiya sikolo.
                         Ulilisela ngemfundo yakhe.

         MaTshezi      : Nantso ke into ayaziyo. Uthi igumbi eli alala kulo lona
                         licocwa ngubani, yintengu?

         Zanoxolo      : Yho mama! Ndithi kunuka kunuka kunuka kweliya gumbi
                         alala kulo laa mntwana. Sisankqange sento ongenakuze
                         uyichaze nokuba kunuka ntoni na.

         MaTshezi      : Heke! Naso ke isifundiswakazi sasemaTolweni.

         Zanoxolo      : Ndithi akukho nendawo le yokunyathela xa ungena phaya.
                         Impahla ifumbe indawo yonke. Ezinye zijinga
                         ezikhonkwaneni ezindongeni. Yhu! Ivumba.

         MaTshezi      : Iphume isisicicibala intombi yam, ngathi ayiphumi kula.
                          Gehena.
         Ncaphayi      : Khawume MaTshezi. Uyamphazamisa uZanoxolo. Qhuba
                         mfo wam. Phofu uthini ngale ubuyihambele?

         Zanoxolo      : Utyhola umama kaloku tata. Isimanga seso.

         MaTshezi      : UmntakaTyingca! Undityhola uthi nditheni?

         Zanoxolo      : Uthi nguwe kaloku mama othanda ukwenza yonke into apha
                         ekhaya ngokwakho. Yena akumniki ithuba lokuba
                         enze kwanto. Uthi evuka nje ube wena sowugutyule yonke
                         indlu, kubetha umoya.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       19

         5.1.1       Nika igama lendawo eliqhubeka kuyo ibali ngokwale ngxoxo.                (1)

         5.1.2       Ngubani lo mntwana kuthethwa ngaye kwesi sicatshulwa?                    (1)

         5.1.3       Ingaba kwakufanelekile na ukuthunywa kukaZanoxolo ukuba
                     athethe nalo mntwana? Xhasa impendulo yakho.                             (2)

         5.1.4       Xela isizathu esakhokelela ekubeni isimo salo mlinganiswa
                     kuthethwa ngaye sitshintshe ngolu hlobo ebalini.                         (2)

         5.1.5       Nika intsingiselo yentetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.           (2)

         5.1.6       Veza indima edlalwe nguGxalaba kweli bali.                               (2)

         5.1.7       Khankanya iimpawu zibeMBINI zikaThambolenyoka
                     ezingathandekiyo.                                                        (2)

         5.1.8       Loluphi udidi lwempixano oluvela ngethuba uThambolenyoka
                     agxotha uDina kwishishini lakhe. Xhasa impendulo yakho.                  (3)

         5.1.9       Sithatyathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa?
                     Xhasa impendulo yakho                                                    (3)
                                                                                             [18]
                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
20               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2018)

  5.2    Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA J

         Nyoka        : Khangelani manenekazi, yonke into iza kulunga namhlanje,

                       uMkhefa noSdokhwe basendleleni evela eMthatha. Bayeza.

                       Ndigqiba ukuthetha nabo ngoku emnxebeni.

         Noyongo     : Hayi kuhle Mlungu.

         Nomhase : Kuhle Mlungu.

         Nyoka       : Ndifuna ningalibali nina nobabini, andifuni ukuba nenze kwanto
                       namhlanje, ndifuna nigoduke kwangoko niyokuphumla.

                      Ukufika nje kukaMkhefa noSdokhwe, ningakhululeka.

         Noyongo     : Kulungile Mlungu.

         Nyoka       : Sefikile phofu yena laa sathanakazi womntwana?

         Noyongo     : Ewe sele ekhona Mlungu. Usandula ukungena khona ngoku.

                      Futhi ufike wenza isimanga angaqhelanga kusenza namhlanje.

         Nyoka       : (Endweba ephakamisa amashiya) Wenze ntoni?

         Noyongo     : Ufike waya ngqo ekhawuntaleni, wakhomba ibhotile yegrangqa

                       KWV 10 YEAR OLD, wathi makagalelelwe kuyo, wayibetha

                        entloko, kwade kwakabini.

         Nyoka       : (Esothuka) Hhe!

         Nyoka        : Kunjalo Mlungu. Wandula wabiza inkonkxa yeCoca Cola,

                        wahlawula waya kuhlala phantsi.

         Nyoka        : (Esaxhome amehlo) Wenze loo nto?

         Noyongo      : Kunjalo Mlungu.

         Nyoka        : (Ewarhole entloko amehlo ephunguza, engazinzanga
                        konke konke)

                        Kulungile. Nokuba ithetha ntoni na loo nto ayinamsebenzi,
                        bayeza ooMkhefa nooSdokhwe basendleleni. Ugqibelisile
                        ukungena kule hotele laa sathanakazi womntwana.
                        Kulungile, ningakhululeka.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                        21

         Noyongo        : Kulungile Mlungu.

         Nomhase        : Kulungile Mlungu.

         Nyoka          : Kuhle ningakhululeka. – Eh Noyongo, uyilungisile moss laa
                          nto neh?

         Noyongo          : Ewe Mlungu, seyiseRoom 8.

         Nyoka            : Iseyileya moss yale veki iphelileyo bendithe ndiyayifuna?

         5.2.1       Xela igama ekubizwa ngalo intetho ebhalwa bukekela ifakwe
                     kwizibiyeli kuncwadi oluyidrama.                                         (1)

         5.2.2       Tolika intetho kaNyoka ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.               (2)

         5.2.3       Chaza igalelo likaNoyongo kubomi bukaThambolenyoka.                      (2)

         5.2.4       Matanisa udidi lomlinganiswa okuKHOLAM B negama
                     lomlinganswa elikuKHOLAM A.

                                KHOLAM A                          KHOLAM B
                      (a) USajini Gxalaba               (i) Umlinganiswa oyintloko

                      (b) USdokhwe                      (ii) Ummeli ntlobo

                      (c) UThambolenyoka                (iii) Uvalithuba

                      (d) UMaTshezi                                                           (3)

         5.2.5       Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukufaneleka kwegama athiywe
                     lona umlinganiswa onguZanoxolo kweli bali.                               (2)

         5.2.6       Isityhilela ntoni ngesimo somlinganiswa ekuthethwa ngaye intetho
                     ekrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa?                              (2)

         5.2.7       Xela udidi lwesafobe esisetyenziswe kwinkcaza ekwisicatshulwa
                     ethi …
                     ’Ewarhole entloko amehlo …’                                              (2)

         5.2.8       Ibenefuthe elingakanani le ngxoxo ikwisicatshulwa ebalini? Cacisa.       (3)
                                                                                             [17]

                                                           AMANQAKU ECANDELO B:                35

                                          OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
22              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2018)

  ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

  Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.

  UMBUZO 6

  Funda ezi zicatshulwa zilandelayo ezithatyathwe kumabali amaBINI uze
  uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye.

  6.1    UMHLAHLO NGAMEHLO – LL Ngewu

  ISICATSHULWA K

  Umtshutshisi ubuzile ukuba le ntwazana imke eholweni esi sibheshu sinomhlaba
  na koko omnye uphendule ngelithi sihlangene nomhlaba ngenxa yokujijisana
  nommangalelwa. Uphinde wabuza umtshutshisi ukuba ummangali lo uqinisekile
  na ukuba esi senzo simanyumnyezi senziwa ngummangalelwa na. Uphendule
  uNompoxeko ngelithi ngobo busuku ummangalelwa wayefake ipensile emva
  kwendlebe. Loo pensile yaba yinto abambelela kuyo. Umtshutshisi uphindele
  kwakwitafilana ebinempahlana wayithatha le pensile wayiphakamisela phezulu
  ukuba ibonwe ngulowo ubechophele eli tyala.

  Uqhubile uNompoxeko echaza ukuba emva kokuthotywa isidima sakhe
  sobuntombi nokuhlutywa ngokulihlazo ngummangalelwa lo wagoduka waya
  kubika kowabo. Abazali bakhe bamqononondisile ukuba akhe awazile amanzi
  ngobo busuku. Ngengomso unina umse kwagqirha naye ovumileyo ukuba
  udibene nesihange. Umtshutshisi ugqithisele kumfo ochophele eli tyala ingxelo
  kagqirha. Le ndedeba iyiphononongile le ngxelo kuthuleke cwaka enkundleni
  ngokungathi abantu sebelindele ukuwiswa kwesigwebo. Ngeli xesha
  uNompoxeko echaza isihelegu esamehlelayo, ummeli wommangalelwa
  ubegxaba ukubhala oku kuxwebhu ebeliphezu kwale tafile yabahambi.

  Akuzonelisa umtshutshisi ukuba ubufumene bonke ubugocigoci obutyabeka
  ummangalelwa ngesi sityholo simanyumnyezi uguqukele kummangalelwa ukuba
  makangene emkhumbini. UZolani ubuziwe ngumtshutshisi ukuba uyalivuma na
  ityala koko umfana wakwaMthi waseMfabantu waphika kwanto. Utyityinjiselwe
  umnwe ngumtshutshisi ukuba angachithi ixesha lenkundla ngobuxoki ...

        6.1.1   Xela udidi lwetyala elixoxwayo ngokwesicatshulwa.                        (1)

        6.1.2   Ngubani umtshutshisi kweli tyala?                                        (1)

        6.1.3   Ingaba kwakufanelekile na ukuba uNompoxeko abe ulahliwe
                lityala? Xhasa impendulo yakho.                                          (2)

        6.1.4   Xela isizathu esikhokelele ekubeni amapolisa amgxothe
                uNonkanyezi kweli tyala.                                                 (2)

        6.1.5   Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                       (2)

        6.1.6   Xela indima edlalwe nguNonkanyezi kweli bali.                            (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    23

        6.1.7    Khankanya iimpawu zibeMBINI zomtshutshisi wetyala
                 likaNompoxeko ezingathandekiyo.                                         (2)

        6.1.8    Xela udidi lwempixano oluvezwa ngethuba uZolani adlwengula
                 uNonkanyezi. Xhasa impendulo yakho.                                     (3)

        6.1.9    Sithatyathwe kweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa?
                 Xhasa impendulo yakho.                                                  (3)
                                                                                        [18]

                                                KUNYE

  6.2 NGUMNTU ONJANI LO – LL Ngewu

        ISICATSHULWA L

        … uNgxabane waphinda kwakula nto yakhe yovuko ebeqale ngayo. Ibeninzi
        ke ngoku into ayithethileyo mhlawumbi eyaziwa nguye yedwa. Le bhokisi
        ibilandelwa ngabantu abamalunga namashumi amabini. Kwesi sihlwele
        bekukho abafazi abane ababonakele ngokugqunywa ngeengubo ukuba
        babesondele kakhulu apha kumfi. Omnye waba bafazi ubedlisela
        ngokumana esothula isikhalo, kunjalo nje kubonakala ukuba esi sikhalo
        sasilinde le mini.

        Phaya enkundleni bekukho itafile ebigqunywe ngelaphu elimhlophe
        ebelishwabene kanobom. Kufuphi nale tafile bekukho isitulo angqale ngqo
        kuso umfundisi. Izitulo zamadoda asibhozo zona bezizimele geqe kwesi
        sikamfundisi. Ibhokisi ixhaswe zizitulo ezibini ebeziphambi kwetafile
        kamfundisi. Akugqiba amadoda ukuyibeka ibhokisi kusondele abafazazana
        ebebephethe amakhuko nezicamba ezondlalwe ngobunono kufutshane
        nomkhumbi. Abazili bahlaliswe kula makhuko nezicamba. Kukhe
        kwathuleka umzuzwana ingathi akukho mntu waziyo ukuba kufuneka
        kwenzeke ntoni.

        Kuphakame ufafa lomfana weza ngqo kumfundisi, wamnika iphetshana.
        Ulijonge nje kancinci umfundisi eli phetshana, kwabonakala ngohlobo
        alityhilizele phaya ngalo ukuba kumcimbi wokufunda umfundisi lo akazingci
        nganto. Umile lo mfana ejonge ntsho kumfundisi, ngokungathi ulindele
        impendulo yencwadi ebemgqithisele yona. Ude umfundisi wasebezela lo
        mfana wathi kuye, “Siza kuqala ngomthandazo. Kodwa lo mntu ndize
        kumngcwaba ngumntu onjani?” Umfana akawuphendulanga lo mbuzo
        kamfundisi, koko wajonga kude.

        6.2.1    Kuthethwa ngantoni kwesi sicatshulwa?                                   (1)

        6.2.2    Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                      (2)

        6.2.3    Chaza igalelo likaMathiyane kweli bali.                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
24              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2018)

       6.2.4    Matanisa udidi lomlinganiswa okuKHOLAM B negama lomlinganswa
                elikuKHOLAM A.

                          KHOLAM A                     KHOLAM B
                 (a)      UNgxabane           (i)     Umlinganiswa oyintloko.

                 (b)      UNdawana            (ii)    Ummeli ntlobo.

                 (c)      UMaThiyane          (iii)   Uvalithuba.

                 (d)      UFandesi
                                                                                          (3)

       6.2.5    Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukufaneleka kwesihloko seli bali             (2)

       6.2.6    Kungumqondiso wantoni oku kuphithizela kuvezwa kweli bali?                (2)

       6.2.7    Isityhilela ntoni ngemeko kamfundisi intetho ekrwelelwe umgca
                ngaphantsi kwisicatshulwa?                                                (2)

       6.2.8    Kubenefuthe elingakanani kuMathiyane ukuba nesiqinisekiso
                somtshato wakhe?                                                          (3)
                                                                                         [17]

                                                      AMANQAKU ECANDELO C:                35

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 25

  ICANDELO D: IMIBONGO
  Phendula imibuzo esetwe kwimibongo YOMIBINI.
  UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – Sibongile Maputi nabanye
  7.1 Funda lesi sicatshulwa sombongo singezantsi uze uphendule imibuzo
      elandelayo.

                                IDYUNIVESITHI IFORT HARE
        1    Ntsika yeDike, mvaba yolwazi,
        2    Ubombo lujong’ezantsi.
        3    Awugungqiswa qhwithelo, njengasikhondo.
        4    Kuloo mathafa uvelele iXesi;
        5    Kuwe baty’udaka, baphefumla isiNgesi.
        6    Ntsikandini yeDike.

        7    Maxa onke ubhonxile;
        8    Ulibo luyamfimfithekisa, luyafunxa;
        9    Luphambukela kuwe lukhwaza
        10   Umsindo ozayo nentsokolo.
        11   Ntsikandini yeDike.

        12 Imibele yakho iyahluhluza;
        13 Umgqeku uyancela, uyalenca.
        14 Isimbonono sesendlala nokungazi,
        15 Umi, uyafundisa uthibaza impalalo.

        16 Zidle ngobunkokheli kwimfundo;
        17 Khalima impambano, ubhanxo nembudo;
        18 Nwenwisa uluchwe lwakho ekhaya;
        19 Uze uphe iintsatshana ukukhanya.
        20 Wena uyintsika yeDike.

        21 Iinkokheli zeAfrika zirhabule kuwe;
        22 Nabaphambuki imbala bafunda lutho;
        23 Injongo ikukufohlela nokuzixhobisa;
        24 Eneneni awaphoxisa wafundisa.
        25 Ntsikandini yeDike.

        26 Wena akunantanga;
        27 Amagwangqa ayangcangcazela wakukhankanywa;
        28 Ayakwazi, ngokuzibalula, hayi ngakumenywa,
        29 Akh’azama ukunyemba, akha phantsi
        30 Abahlonitshwa baphuma apho kaloku,
        31 Oomakhwekhwetha nooNantsi,
        32 Nditsho noDalibhunga igaqa.
        33 Izititsi uyatyhila ususa nomdintsi.
        34 Fort Hare, kuthethiwe kugqityiwe,
        35 Nemisebenzi yakho ingqiniwe
        36 Indima yakho iyabonakala,
        37 Exesheni likaqulukubhode.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
26              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2018)

       7.1.1    Ludidi luni lombongo olu? Xhasa impendulo yakho.                         (2)

       7.1.2    Chonga isafobe esikumqolo wesi-3 uze utyhile esikuphuhlisayo.            (3)

       7.1.3    Cacisa le meko ichazwa yimbongi kumqolo we-5.                            (2)

       7.1.4    Xela umfanekiso ngqondweni oziswa ligama elibhalwe ngqindilili
                kwisitanza sesi-2.                                                       (1)

       7.1.5    Khankanya iingxaki zibeNTATHU ezijongenene nesizwe
                ngokwesitanza sesi-3?                                                    (3)

       7.1.6    Chaza ukuba injongo yomxholo okwisitanza sesi-4 yahluka njani
                kuleyo ikwisitanza sesi-5.                                               (2)

       7.1.7    Khetha impendulo ibeNYE echanekileyo kwezi zilandelayo.
                Xa imbongi isithi kumqolo wama-29
                ‘… akh’azama ukunyemba, akha phantsi’,
                ithetha ukuba iinzame zokunyelisa le dyunivesithi za …

                A     zaziphantsi.
                B     zaphanza.
                C     zaphumelela.
                D     zaphindwa.                                                         (1)

       7.1.8    Iqaqambisa ntoni imbongi kumqolo wama-32?                                (2)

       7.1.9    Xela isixhobo sohlalutyo esisetyenziswe yimbongi kumqolo wama-34
                nowama-35.                                                               (2)
                                                                                        [18]

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       27

  7.2     Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi uze uphendule imibuzo
          elandelayo.

                                              IMBONGI
          1   Nguchul’ukunyathel’ingcibi yezibongo;
          2   Lichabasa lechebesh’elichas’amachelesi;
          3   Yinkcambi yolwimi ichanasa lokucukuceza.
          4   Kroti lakwabani ngqanga yamazwi!

          5   Khonkco lomzi nesizwe samathongo;
          6   Akusiloqi nasiwanqi salopholopho;
          7   Yinjinga engaqhayisi ngazincwadi zamlungu;
          8   Izigasa ngezisongelo zolwimi oluncuthu mazangwa.

          9 Yingcungcu ongeyivali mlomo,
          10 Kub’imiqobo ayibekelwa mbongi;
          11 Ngumavula-kuvaliwe isinyikatha sesazi
          12 Seemfihlo zelizwe elizayo kwisizwe samaThongo.

          13 Yingqitsimakhw’engaphahluki njengathumba.
          14 Yipikoko ekucondoba kutsal’injezu;
          15 Yintambanana ukuvotyzel’ityityimba;
          16 Ngudokolwan’ukuwaganga amantyontyelo.

          17 Xa bendingayimbongi kwiimbongi zelizwe,
          18 Bendingahlasimla ngohlwantsi lohlwahlwane;
          19 Ndihlahlambe ndihlehlahlehla ndihlasimla,
          20 De ndididizele ndithi dabalala.

          7.2.1      Unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho.                 (2)

          7.2.2      Tolika okuthethwa yimbongi kumqolo wesi-2.                                (2)

          7.2.3      Nika isithethantonye segama elibhalwe ngqindilili kwisitanza soku1.       (1)

          7.2.4      Loluphi olu didi lwembongi kuthethwa ngalo kulo mbongo? Xhasa
                     impendulo yakho.                                                          (3)

          7.2.5      Xela umsebenzi wembongi oxelwe kumqolo wesi-5.                            (2)

          7.2.6      Chonga isafobe esikumqolo we-9 uze uchaze ukuba siphuhlisa
                     ntoni?                                                                    (3)

          7.2.7      Xela isakhiwo sangaphandle salo mbongo.                                   (2)

          7.2.8      Nika zibeMBINI iindidi zeentaka ethetha ngazo imbongi kulo
                     mbongo.                                                                   (2)
                                                                                              [17]

                                                           AMANQAKU ECANDELO D:                    35
                                                              AMANQAKU EWONKE:                     70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 28

Downloaded from hlayiso.com



         

### Page 29

Downloaded from hlayiso.com

         

### Page 30

Downloaded from hlayiso.com



         

### Page 31

Downloaded from hlayiso.com



### Page 32

Downloaded from hlayiso.com



## Related documents

- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2018 printready 29 .08 .18](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-printready-29-08-18/0990da0d-d2c2-4d91-86bc-d9b72b27b154) — isiXhosa FAL · QP · 2018
- [XHOFA P1 GR12 QP SEPT2018](https://www.hlayiso.com/library/xhofa-p1-gr12-qp-sept2018/79f19e56-eb2d-45ba-ac44-48756421ecc8) — isiXhosa FAL · QP · 2018
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT2022](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept2022/1651f4d7-46c1-4b50-a1e9-ea6adceae4f0) — isiXhosa FAL · QP · 2022
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2021/78ad8760-e512-4d9c-99c1-76478a9e4251) — isiXhosa FAL · QP · 2021
- [ISIXHOSA FAL QP P2- GRADE 12 TRIAL 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-qp-p2-grade-12-trial-2019/4ed02c84-0664-45df-bd4e-28e1bdabf8f9) — isiXhosa FAL · QP · 2019 · isiXhosa
- [Xhosa FAL P3 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p3-memo/522aff5a-9ecd-4ea4-ac6a-6b2e38111884) — isiXhosa FAL · Memo · 2018

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
