# isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2020 QP

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2020, 28 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2020-16-09-20/95f3cdc9-a0e1-4d08-a3dc-d2c78cc56432
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2020
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 28

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2020 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2020-16-09-20/95f3cdc9-a0e1-4d08-a3dc-d2c78cc56432)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2020. Question paper, 28 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                            NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                           IBANGA 12

                        SEPTEMBA 2020

              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
                   OLONGEZELELWEYO
                  IPHEPHA LESIBINI (P2)

AMANQAKU:   70

IXESHA:     2 iiyure

                       Olu viwo lunamaphepha angama-28.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2020)

    IMIYALELO NENGCACISO

    1.    Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uphendule imibuzo.

    2.    MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwisiqulatho
          kwiphepha elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
          ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo
          ufuna ukuyiphendula.

    3.    Eli phepha linamaCANDELO amaNE:

          ICANDELO A:       Inoveli                (35)
          ICANDELO B:       Idrama                 (35)
          ICANDELO C:       Amabali amafutshane    (35)
          ICANDELO D:       Isihobe                (35)

    4.    Landela imiyalelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.

    5.    Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke: umbuzo NGAMNYE ukhethwa
          NAKUWAPHI amacandelo amaBINI.

          ICANDELO A: INOVELI
          Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.

          ICANDELO B: IDRAMA
          Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.

          ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
          Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.

          ICANDELO D: IMIBONGO
          Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.

    6.    Uluhlu lokukhangela lakukunceda.

    7.    Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
          esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.

    8.    Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

    9.    Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO
          NGALINYE.

    10.   Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               3

 IPHEPHA LESIQULATHO

 Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
 ngaphandle kokufunda lonke iphepha.

 ICANDELO A: INOVELI

 Phendula nawuphi umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
             INANI LOMBUZO                    AMANQAKU                  IPHEPHA
 1.    Kusa kusihlwa                               35                      5

 2.       Umqol’uphandle                                35                  8

 3.       UMonwabisi                                    35                 12

 ICANDELO B: IDRAMA

 Phendula nawuphi umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.

 4.       Ndiyekeni                                     35                 15

 5.       Inzala YamaRhamba                             35                 19

 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

 Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
 6.1   ‘Umntu akalahlwa’                           18                      23

 6.2      ‘Ngumntu onjani lo?                           17                 24

 ICANDELO D: ISIHOBE:

 Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
 7.1   ‘Ingcwaba’                                       18                 26
 7.2   ‘Mfazindini waseAfrika’                          17                 27

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2            (EC/SEPTEMBA 2020)

 ITSHEKLISTI

 QAPHELA:         Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini. Phawula (√)
                  amaCandelo owakhethileyo.

         ICANDELO                 IINOMBOLO         INANI LEMIBUZO    PHAWULA
                                   ZEMIBUZO         EPHENDULWAYO          (√)

 A     Inoveli

       (Kusa Kusihlwa)                    1–3             1
       (Umqol’uphandle)
       (UMonwabisi)

 B     Idrama

       (Ndiyekeni)                        4–5             1
       (Inzala YamaRhamba)

 C     Amabali amafutshane

       (‘Umntu akalahlwa’)              6.1 + 6.2         1
       (‘Ngumntu onjani lo?’)

 D     Isihobe

       (Ingcwaba.)
                                        7.1 + 7.2         1
       (Mfazindini
       waseAfrika.)

 QAPHELA:         Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 5

 ICANDELO A: INOVELI

 Kweli candela, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
  Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
  Umqol’uphandle nguMAP Ngani
  UMonwabisi nguZA Japhta

 Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.

 UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
 obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:            Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                     UMBOZO 1.1 noMBUZO 1.2.

 ISICATSHULWA A

 1.1      Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

          “Ndingathi wafika nayo kuba sekulithuba eyenza, naxa akhe abonise isiqabu
          ngezinye iimini. Kodwa ke ithi yakuvuka le nto emva kwezo ziqabu, ixake.”
          “Uthini kanye? Xa nditshoyo ndizama ukubuza ukuba usuka avukwe
          liqwakaza elele, okanye wothuswa yinto ebuthongweni kusini?”
          “He Mfondini, andiyazi kakuhle le nto. Kodwa imini endamqaphelisisa kakuhle
          ngayo kumhla waqala walala kunathi. Phofu wayengene nje phezu
          komandlalo esanxibe izihlangu ngathi ngumntu lo othe qwaka nje kuba esaza
          kugqitha. Sada salala sonke esalele olo hlobo. Ethubeni izibane zicinyiwe,
          ndothuswe kukungena komphathi-makhwenkwe ephethe isikhanyiso
          saphandle wathi ngokukhanyisa oku endlwini ilitha lesibane latsolisa
          kuNtsibande. Uye wamshukumisa ngenjongo yokumvusela ukuba alale
          kakuhle angene ezingubeni zakhe.”
          “Wathi akothuswa seso sibane wafana negeza eli, wenza ingxolo
          eyaphambanisa umphathi ngumsindo, yatsho yavusa nababelele. Uthe
          ekugxalatheleni egqiba indlu le, wagila itafile ekwakukho amanzi kufutshane
          nomphathi lo. Achithekela kumphathi onke loo manzi. UNtsibande yena
          waphuma ngomnyango wemka umlibe. Loo nto yamenzela isixholoxholo.”
          “Nithi wayenganxilanga?” ubuye wabuza uZimasile.
          “Hayi suka, andizange ndimbone uNtsibande esela ...”
          “Ude ubuze loo nto nje wena Zimasile, butywala ebeza kubuthatha phi
          esinaleni? Kowu! Kanene ingqondo yakho icinga ngotywala lonke ixesha lo
          tywalandini.”

          1.1.1 Xela ukuba uMbuyiseli wazana njani noMpumelelo.                         (1)

          1.1.2 Caphula ulwazi olusixelela ukuba uMpumelelo akaqali ukuyenza ‘le
                nto’ kuthethwa ngayo kwisicatshulwa.                                    (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    (EC/SEPTEMBA 2020)

        1.1.3    (i)    Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho kaZimasile ekrwelelwe
                        umgca ngaphantsi kwisicatshulwa.                                     (1)
                 (ii)   Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho kaZimasile
                        oyichaze kuMbuzo 1.1.3 (i).                                          (2)
        1.1.4    Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uMpumelelo
                 angakwazi ukumelana nelitha lesibane esasiphethwe ngumgcini-
                 makhwenkwe?                                                                  (2)

        1.1.5    Chonga isafobe esikwintetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
                 uxele udidi lwaso.                                                           (2)

        1.1.6    Nika intsingiselo yentetho ethi, “loo nto yamenzela isixholoxholo.”          (2)

        1.1.7    Chaza esinye isenzo esothusayo sikaMpumelelo esiyelelene kwesi
                 kuthethwa ngaso kwisicatshulwa.                                              (2)

        1.1.8    Xela   uphawu      lukaMpumelelo     olumenza        ukuba      ayidlale
                 ngokufanelekileyo indima yakhe kweli bali.                                   (2)

        1.1.9    Yaphazanyiswa yintoni incoko yesibini esikwesi sicatshulwa?                  (2)

                                            KUNYE

 1.2    ISICATSHULWA B

        Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

        “Ek se, Bra Zet, mina ngibona ukuthi iplan emshishi, broer, yeyokuba lo Mac
        simtrepe ngeway esmart,” utshilo omnye uguluva.
        “Yiyiphi loo way? Kanene wena Stompie uza kusimoshela isikhathi ngezi plani
        zakho. Imishini, majita, yeyokuba lo Mac acishe tonight. Kakade uyafunwa
        nguyise ne old lady lakhe. Mos, uSis Nozi kash uyirholile, angisho
        Malungisa?” ubuzile omnye. “Ibe elakuthi itopikazi aliyismakeli into yokumosha
        ngecash for fokolo. Belithe lifuna ukuthi lithi liphuma emjiva kube kuthethwa
        enye into ngalo Mac uzenza ugqirha,” utshilo uMalungisa.
        “Hayi, majita, you be careful; ons kan nie daai ou net dood steek phambi kwaba
        bantu. Mina ngihambisana neliya likaStompie. Into engcono, guys,
        kukuthumela uLizzie abe kule way yokumbungezelela neh. Wena ke Bra Zet
        njengechick yakho uLizzy, wovakalelwa, uyangizwa?’
        Ja, o.k. sweet. And i-ou ngowam uLizzy mayiqiniseke ukuba akaphathwa
        lelinye ivukuvuku ngaphandle kwam neh.” Iye loo mbizwana yachithakala
        kwangenwa endlwini. Umdaniso ube shushu emva kweentetho ezenziweyo.
        Kwalile ethubeni kwesuka enye inzwakazi eyayinxibe kakuhle gqitha yaya
        kuGqirha Ntsibande izele luncumo yafika yamcela ukuba badanise.Omnye
        uthe akulijonga eli nenekazi waqonda ukuba akanakwala. Kuthathenwe
        kwangushixi shiximshim kudaniswa.

        1.2.1    Lo mdaniso kuthethwa ngawo kwisicatshulwa wawubanjwe egameni
                 likabani?                                                                    (1)
        1.2.2    Chaza iinjongo zale migulukudu ngokuba kulo mdaniso.                         (2)

        1.2.3    Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                           (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      7

     1.2.4     Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.

               Yayiliphupha lakhe uMpumelelo ukuba uya kuze asebenze eThekwini.            (2)

     1.2.5     Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela njani phambili ibali.     (3)

     1.2.6     Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
               ekuKHOLAM B.

                          KHOLAM A                              KHOLAM B
               (a)    “Kodwa ke Thembisa siya       (i)     UThamsanqa
                      kuphinda sidibane okanye
                      sibonane phi ngoku?”

               (b)    Kodwa ke, Jwarha, uthi iya    (ii)    UNozililo
                      kulunga into yokuba sihlale
                      nalaa nkosikazi yakuni
                      uyazi nje mfondini ukuba
                      ibukhali?”

               (c)    Khawukhe uye                  (iii)   UMpumelelo
                      kuThamsanqa uye kufuna
                      iincwadi zayo.

                                                    (iv)    UMosia
                                                                                (3 x 1)    (3)

     1.2.7     Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoMpumelelo?

               “Omnye uthe akulijonga eli nenekazi waqonda ukuba akanakwala ...”           (2)

     1.2.8     Ingaba uyavelana nokubanjwa kweli ‘topikazi’? Xhasa impendulo
               yakho.                                                                      (2)
                                                                                          [35]

                                             OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2020)

 UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
 sobude obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:        Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                 UMBOZO 2.1 noMBUZO 2.2.

 2.1   ISICATSHULWA C

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       Abantu ababevela emsebenzini bathi besihla ezibhasini babe sebegangwa
       kwasesikhululweni yinkwenkwana eyayiphethe mpa isipha soshicilelo olo,
       likhwaza into engenasiphelo:
       “Inzwakazi eyayingunobuhle waseMonti ityholwa ngokubulala isithandwa
       sayo.” Yeka ke ukungungelana kwaloo mkhosi wabasebenzi,
       behluthahluthana ukulithenga iphepha. Yeka ke ingxolo bakuwubona
       umfanekiso kaLinda, etsho ngolungayiwayo uncumo phantsi kwaloo
       mnweba naloo mqhele wobu“Kumkanikazi” mhla wayewongwa ngobuhle
       bakhe yidolophu. Ecaleni, yayingumfanekiso kamfi uEddie nokamfi uLulama.

       Uyazi ke nawe ukuba umntu osewongeni elingafunyanwa ngabaninzi
       ukholisa ukuba nentaphane yezihlobo kwaneentshaba. Yaba njalo ke
       nekaLinda imeko. Kuloo ngxokolo babesihla benyuka. Izihlobo zazide
       zimunce iminwe ukufunga: ‘Akasoze uLinda ayenze into enjalo.” Abanye ...
       “Akwaba ebemsindisile uEddie, kufe elaa qhajazana linguLulama lodwa;
       yinja ekufa kubi kakade!” Abanye: ... “Siza kuyihlangula thina
       ngokuyingqinela inkedama yakwaMonti ebizisebenzela kalusizi iyodwa.”
       Abanye babesithi: “Akukho nto ifeleyo kakade kwaba Nobuhle bepeni;
       ziinzwakazi nje ngokwenyama, iintliziyo zona zingcolile.”
       Abanye: “Unobuhle wantoni na? ULinda ugqithe bani ngobuhle? Eso
       sithsaba wasifumana kwangala maqhinga ale lokishi.”
       Yaba zezo ntetho ke nasezibhasini ngemihla elandelayo. Igama lentombi
       kaMonti lalingundaba-mlonyeni ezimbuthweni zolonwabo nakwizigqubo
       zamanxila nezabathengisi bemigunyathi nezabadlali beefafi namadayisi.

       2.1.1    Xela ukuba waziwa njani uLinda Monti ngabakhweli beebhasi.               (1)

       2.1.2    Caphula ulwazi olusixelela ukuba abantu babebonakalisa umdla
                ongaqhelekanga kwiindaba zephephandaba lale mini.                        (2)

       2.1.3    Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uLinda Monti
                atyholwe ngokubulala uEddie Maga noLulama?                               (2)

       2.1.4    (i)    Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
                       ngaphantsi kwisicatshulwa.                                        (1)

                (ii)   Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
                       kuMbuzo 2.1.4 (i).                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    9

        2.1.5    Chonga isafobe esikwintetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
                 uxele udidi lwaso.                                                     (2)

        2.1.6    Nika intsingiselo yentetho     ethi,   “Igama   lentombi   kaMonti
                 lalingundaba-mlonyeni ...”                                             (2)

        2.1.7    Chaza esinye isenzo esothusayo esenziwa nguLinda Monti kanye
                 phambi kokuba kuvakale oku kukwisicatshulwa.                           (2)

        2.1.8    Xela uphawu lukaEddie olumenza ukuba ayidlale ngokufanelekileyo
                 indima yakhe kweli bali.                                               (2)

        2.1.9    Saba yintoni isiphelo sikaLinda Monti emva koku kukwesi
                 sicatshulwa?                                                           (2)

                                              KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2020)

 2.2   ISICATSHULWA D

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       “Ukususa eso sikrokro, ndingenza neso sicelo sokuba ekukhululweni kwakhe
       ngebheyile, agunyaziswe ummangalelwa ukuba amane esiya kuvela rhoqo
       emapoliseni ngamathuba abekiweyo. Ndisatshaya.”
       Uthe vumbululu kwangoko umtshutshisi, okaNgqondi, emveni kokuba
       ebesoloko esenza amanye amabhunga nokaHlobo. Uhambise wathi,
       ‘Ndiphakamela ukucela le nkundla ukuba isikhabe esi sicelo somthetheleli
       wommangalelwa. Nangona lonke uphando selugqityiwe, kunokuthelekelelwa
       ukuba ubungqina esinabo kwityala elilolu hlobo bucekethekile kakhulu
       kangangokuba bungacunyuzwa lula ngummangalelwa xa ethe wakhululwa.

       “Ngaphezulu koko, singade sibe besimthembile ummangalelwa ngelixa
       elingaphambili, simnika onke amawonga ngenxa yentembeko kodwa
       ukuthenjwa komntu kuphela mhla wenza ububi okanye mhla warhanelwa
       ngobubi. Kakade umntu uhleli engagqibeki, ingaziwa imbilini yakhe. Lowo
       simthembayo senziwa kukuba sisaneliswa koko kusemehlweni ethu. Athi
       amaciko umntu ngumva kwekhabhathi wona ungekho mehlweni amntu. Kulo
       mmangalelwa, sesiwubonile umva obusoloko usinqabele. Sesimbonile ukuba
       lilahle elinomthuthu. Masingazibeki ke esichengeni sokutshiswa lilahle
       elinomthuthu naxa seside salibona. Nam ndisatshaya.”

       Ide yathetha imantyi: “Kwesi sithuba, inkundla yokhe ithi khebevu
       okwemizuzwana engephi, khe ndiye kuqwalasela endikuvileyo.” Ekubuyeni,
       imantyi ayibanga saphozisa maseko. Igadlele yathi, “Ndizihlafunisisile zonke
       iingongoma ezithe zabekwa phambi kwam ngala macala mabini abambene
       ngeli tyala.”

       2.2.1    Eli tyala lixoxwayo kwisicatshulwa lixoxwa egameni likabani?               (1)

       2.2.2    Chaza iinjongo zikaHlobo zokuba afune ukuba sikhatywe isicelo
                sebheyile yommangalelwa.                                                   (2)

       2.2.3    Tolika igama elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                         (2)

       2.2.4    Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.

                UNgqondi wayengummeli wommangalelwa kweli tyala.

       2.2.5    Chaza ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela njani phambili ibali.     (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    11

        2.2.6        Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
                     ekuKHOLAM B.

                                KHOLAM A                            KHOLAM B
                     (a)   “Uthe uphela umboniso          (i)    UDuma
                           Dick ndabe sendiyilibele
                           into yenenekazi.”

                     (b)   “Uz’uthiy’inja yakho bawo.”    (ii)   UHlobo

                     (c)   “Khawundinced’apha        (iii)       UBumba
                           Lizzie mtshan’am, khwela
                           emnxebeningoku ubhekise
                           esikhululwenisamapolisa.”

                                                          (iv)   UMdoda
                                                                                 (3 x 1)    (3)

        2.2.7        Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngalo kaNgqondi?

                     ‘... sesimbonile ukuba lilahle elinomthuthu ...’                       (2)

        2.2.8        Ingaba uyavelana noLinda Monti ngokubanjwa kwakhe? Xhasa
                     impendulo yakho.                                                       (2)
                                                                                           [35]

                                                                  AMANQAKU EWONKE:          35

                                               OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2020)

 UMBUZO 3: UMONWABISI – ZAMA A. JAPHTA

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
 obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:        Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                 UMBOZO 3.1 noMBUZO 3.2.

 ISICATSHULWA E

 3.1   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       Ububele bukaThandabantu babungaphelelanga kubathengi nabasebenzi
       kuphela. Nosapho lwakhe lwaluthiwe wambu yiloo ngubo yakhe yobubele
       ishushu. Noxa wayeyiloo mvuzemvuze bububele ngakusapho lwakhe
       uRhadebe, wayekwanaso wena isandla esingqongqo sengqeqesho.
       Umntwana owayefane athambe ngakuye yayinguMonwabisi lowo, singazi ke
       bethu nokuba yayiyimfobe nosizi ngakuye kuba ekhula engenamzali
       ungowakhe. Wayesoloko emkhusela kwabanye abantwana xa mhlawumbi
       bedlala ukuze ke bamdlalise kabuhlungu kuba emncinci kunabo. Bona ke abo
       bantwana bakhe babesoloko benesikhalazo sokuba yena uMonwabisi
       uthandwa ngokugqitha bona nguyise lowo wabo, kuba besithi akafane abethwe
       okanye angxoliswe nguye yena. UThandabantu akazange ayinanze nganto le
       nto yezi zikhalazo kuba esithi ziinkcuku nje zosapho olusakhulayo, loo nto
       iyakuphinde idlule xa bekhulile bayibone ukuba ayinjalo loo nto. Kuba eneneni
       yena wayengamthandi ukubodlula abo bakhe uMonwabisi, koko nje yayilusizi
       lobuzali ebona yena inkedanyana engenabani, ngoko ke engafuni ukuba
       izibone ihlelelekile phakathi kwabo bakhe. Kungoko ke wayengayinanzi into
       yezikhalazo zabo bantwana bakhe.
       Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
       ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana
       bakhe betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
       okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu.

       3.1.1     Xela ukuba waziwa njani uThandabantu ngabantu baseNtshiqo.              (1)

       3.1.2     Caphula ulwazi olusixelela ukuba uThandabantu wayengabafekethisi
                 kwaphela abantwana bakhe.                                               (2)

       3.1.3     Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uMamTolo azibone
                 sele emamkela ngokupheleleyo uMonwabisi?                                (2)

       3.1.4     (i)    Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
                        ngaphantsi kwisicatshulwa.                                       (1)

                 (ii)   Phawula ngokufaneleka     kwethoni   ekwintetho    oyichaze
                        kuMbuzo 3.1.4 (i)                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    13

        3.1.5        Fakela okushiyelelweyo kwisaci esinokutolika isikhalazo sabantwana
                     bakaMamTolo ngokwesi sicatshulwa.

                     ‘Usana olungakhaliyo …’                                                (2)

        3.1.6        Nika intsingiselo yentetho ethi, ‘abantwana bakhe betyelelelwa
                     nguMonwabisi.’                                                         (2)

        3.1.7        Chaza isiganeko esothusayo esehlela uThandabantu kweli bali.           (2)

        3.1.8        Xela   uphawu      lukaMonwabisi    olumenza     ukuba    ayidlale
                     ngokufanelekileyo indima yakhe ebalini.                                (2)

        3.1.9        Saba yintoni isiphelo seentombi zikaMamTolo emva koku kukwesi
                     sicatshulwa?                                                           (2)

                                               KUNYE

 3.2    ISICATSHULWA F

        Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        Hayi ke wayevuka ngonyezi uMonwabisi, uyive loo trektara iduma ikuvusa, sele
        enendima apho emasimini. Wayekhuthele ke kambe, wayelima imini yonke
        yehlobo selenomnqwazi wakhe omkhulu wokuzikhusela kwelo langa lehlobo
        lingenanceba. Babegilana bexabana abantu ngokuza kumqesha kuqala
        kunabanye kuba bengxamele ukude balinyelwe nabo, kuba iimvula zehlobo
        zazisele zinile, umhlaba uvuma. Abafazana babequqa edolophini ukuya
        kukhangela imali eyayithunyelwa ngabayeni eGoli ukuba ayikafiki na, befuna
        ukubhatala uMonwabisi ukuze abalimele loo masimi abo nabo. Ngokubona oku
        kugxalathelana kwabafuna ukulinyelwa, nokufuna ukukhuthaza uMonwabisi,
        uThandabantu wathenga itrektara entsha kunye nekhuba layo. Hayi ke
        mntakabawo, akalima uMonwabisi waqala phantsi. Wafundisa omnye kwabo
        basebenzi wayehlala nabo ukuqhuba nokulima ngetrektara, ukuze asebenzise
        enye leyo yena, bathi bhazalala belima kwezo lali zibangqongileyo.
        Bakhawulezisa bazigqiba ezo lali bawuqabelisa loo msebenzi wokulima. Imali
        engenileyo wayeyithatha uMonwabisi aye kuthenga impahla yevenkile
        ngokuzama ukuvuselela loo venkile yayisele isoyikeka njengendlu engahlali
        mntu.

        Wabukela waphinda wancoma kwakhona uThandabantu xa athe wafika apho
        eNtshiqo igcuntswana labantu lithenga apho kwakhe. Wakhumbula iimini
        zakhe esaqala uThandabantu kwezoshishino kunzima esohlulwa
        kukungqamanisa imali engenileyo kunye nempahla ayithengileyo.

        3.2.1    La masimi uMonwabisi uwalima egameni likabani?                            (1)

        3.2.2    Chaza iinjongo zikaThandabantu zokuba ashiye uMonwabisi eNtshiqo.         (2)

        3.2.3    Tolika igama elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
14              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     (EC/SEPTEMBA 2020)

       3.2.4    Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.

                UMonwabisi waliphumelela emagqabini ibanga le-12.                              (2)

       3.2.5    Cacisa ukuba oku kukwisicatshulwa kuliqhubela njani phambili ibali.            (3)

       3.2.6    Matanisa igama lomlinganiswa              elikuKHOLAM    B     nenkcaza
                ebhekiselelele kuye ekuKHOLAM B.

                             KHOLAM A                           KHOLAM B
                (a)     Zamphatha ngakumbi         (i)      UThandabantu
                        iinerves.

                (b)     Amvuma amashishini         (ii)     USamkelo
                        kukho nesilarha
                        edolophini.

                (c)     “... uya kuvumelana nabo   (iii)    UHlubikazi
                        nokuba bathi thengisani
                        yonke into ...”

                                                   (iv)     UGcinumzi
                                                                                   (3 x 1)     (3)

       3.2.7    Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoMonwabisi?

                ‘Wafundisa omnye kwabo basebenzi wayehlala nabo ukuqhuba
                nokulima ngetrektara.’                                                         (2)

       3.2.8    Ingaba uyavelana nendlela uMonwabisi asebenza nzima ngayo
                ukuvusa ishishini elidala likaThandabantu? Xhasa impendulo yakho.              (2)
                                                                                              [35]

                                                           AMANQAKU ECANDELO A:                35

                                          OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   15

ICANDELO B: IDRAMA

UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga

4.1     Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA G

                      (Kwiofisi yoMnu. Loni, inqununu yeNobutho Higher Primary
                      School kunkqonkqoza uMnu. Maziko, isandla sayo.)

        MAZIKO:       Nkqonkqo! Nkqo!

        LONI:         Ngena.

        MAZIKO:       Hallow, chief!

        LONI:         Hallow, naso isihlalo.

        MAZIKO:       Chief, andihleli kodwa kukho isikhwebu endifuna ukukuchubela
                      sona.

        LONI:         Awu! Ngaba yintoni ngoku, mfondini?

        MAZIKO:       Izinto zishiy’amehlo, ngakumbi ukuba sithe samana
                      ukungayiqondi imicimbi enebatha.

        LONI:         Mfondini! Qhuba ndiphulaphule.

        MAZIKO:       Kudala ndikuxelela ngoNdila lo ukuba umsebenzi wakho omhle
                      uwufuthanisela ngomzondo.

        LONI:         Njani Duka?

        MAZIKO:       Dlamini ubuxhwane kuwe bendele okweengcambu zomdiliya
                      ude ungayiboni nengozi esemnyango.

        LONI:         Mfondini yek’izagwelo, khwel’emcingeni.

        MAZIKO:       Uthetha kamnandi. Uyabona ngoku sisandul’ukungena isikolo
                      uzulalele ukuthi gqi kukaLiziwe. Akakho klasini ngoku. UNdila
                      umthume umqabulo esirhoxweni. Inene uza kubon’imihlola.

        LONI:         Akacingi, akacingi ukusenza ibhari esi sikolo.

        MAZIKO:       Ukungacingi yenye into, selecinge wadwala. Izigede zamakhoba
                      kwikhabhathi yakhe zicul’ingoma yomoya.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
16              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2020)

       LONI:           Izembe lidla ngokubuyela kumninilo ukuba uyakuqobola
                       ukugawula. Kudala ndimcebisa uNdila. Ngoku ndingxamele
                       ukusela amanzi.

       MAZIKO:         Akunawujika umlambo elwagcibeni.

       LONI:           Ndifanele Duka ndibethwa kukuhlohla kwale ndoda inxila injalo.

       MAZIKO:         Ihlohla nini, phi, isoloko yambethwe yingcalangcala nje intsasa
                       le yonke? Ukuba usacinga ukumcebisa, uya kuba
                       uphand’idlaka. Into yokuzama ukumlumla emithonjeni
                       yintsindabadala eyongamele nabanxanwayo ngokwabo.

       LONI:           Unyanisile Duka. Akasabuseli ngoku uyabutya. Bumtyebise
                       babuya bamsenga.

       MAZIKO:         (ephakama) Akasenakuba sancedwa chief ngoku. Uyikhwele ke
                       ingwe, ukuhla kuyo ngokwakhe kunobungozi obuntanganye
                       namhla yamtyekeza ngokwayo-nankuya uLiziwe esiza chief.

       4.1.1    Xela ukuba waziwa njani uNdila nguLoni.                                      (1)

       4.1.2    Caphula ulwazi olusixelela ukuba uMaziko uze eofisini kaLoni
                ngomcimbi olihlebo.                                                          (2)

       4.1.3    Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyabangela ukuba uMaziko
                andwendwele kwaNdila emva koku kukwisicatshulwa?                             (2)

       4.1.4    (i)    Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
                       ngaphantsi kwisicatshulwa.                                            (1)

                (ii)   Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
                       kuMbuzo 4.1.4 (i).                                                    (2)

       4.1.5    Chonga isafobe esikwintetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
                uxele udidi lwaso.                                                           (2)

       4.1.6    Nika intsingiselo yentetho ethi, “yek’izagwelo.”                             (2)

       4.1.7    Chaza esinye isenzo sikaMaziko esiyelele kwesi asenza kuNdila
                ngokwakwesi sicatshulwa.                                                     (2)

       4.1.8    Xela uphawu lukaFuneka olumenza ukuba ayidlale ngokufanelekileyo
                indima yakhe kule drama.                                                     (2)

       4.1.9    Saba yintoni isiphelo sikaNdila emva koku kukwesi sicatshulwa?               (2)

                                                KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   17

 4.2    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA H

        MAWONGA:          Yintoni kufe bani? Nazalisa indlu?
                          (Cwaka)

        NOMASOKA:         O! Yini kodwa? Yintoni Mawonga mntwanam?
                          O! Nkosi ya-am (Elila)

        MAWONGA:          Yintoni kodwa mama? Su-ukuzikhathaza ngam. Ndone
                          bani? Thandie khawutsho mfazi, ndone bani?

        RAY:              Akonanga mntu, tu, qha nje sivelana nawe.

        MAWONGA:          O! Le ntlanganiso ingam?

        RAY:              Ukuba yintlanganiso ngubani owasemzini apha Lawu?

        MAWONGA:          Kunjalo kungenjalo, niqhele ukuba lapha, ngeli xesha?
                          Nibizwe ngubani apha?

        RAY:              Mfondini! Akusekho kuncwela fosilarha ngoku, kuba
                          nawe usidlwengule. Khawumamele sithethe nawe. Umntu
                          akazange azibone konakala kwathini na, ubonwa ngabanye.

        MAWONGA:          Ndonakaliswe yintoni?

        NOMASOKA:         Hayi mntwanam, siphulaphule nokuba akuzi kwenza nto
                          ngaloo nto.

        RAY:              Mfo kabawo, usapho lwakho uluhlalise bunyembezana.
                          Ibiyinto enani na le uyithanda ngaphezu kosapho lwakho?
                          Akutshiwo ukuba sukutya ukutya okuthandayo, kodwa funda
                          ukuzilinda nokuzilinganisela. Waqala kakuhle, wagqibela
                          ngamabibi.

        MAWONGA:          Uyagalela mfo kabawo kodwa ke nomlambo ukusuka kwawo
                          elisweni uphala kuhle uphilisa ubuye elwagcibeni utyekeza
                          iingodo namabibi. Ndiyekeni mna, ndiye-keni.

        NOMASOKA:         Ukhe ayekwe na umntu kusonakala? Yintoni mntanam
                          Mawonga? Kwasa kwahlwa sithetha nawe? Uya kude uve
                          liphi?

        MAWONGA:          Ndithe, ndi-the ndiye-keni. Ukuba uRay ufuna
                          ukushumayeza abantu, kuzele phandl’apha. Ndiyekeni,
                          niyeva? (Watsho engena kwigumbi lakhe lokulala ebashiya
                          bentywizisa abafazi, ethe manga uRay).

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
18              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2020)

       4.2.1     Le ntlanganiso ibanjwe egameni likabani?                                   (1)

       4.2.2     Chaza injongo yokubanjwa kwentlanganiso yekomiti emva koku
                 kukwisicatshulwa.                                                          (2)

       4.2.3     Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                         (2)

       4.2.4     Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.

                 UMadala wamsindisa uLoni ukuba angaphelelwa ngumsebenzi.                   (2)

       4.2.5     Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela njani phambili
                 ibali.                                                                     (3)

       4.2.6     Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
                 ekuKHOLAM B.

                             KHOLAM A                            KHOLAM B
                 (a)    “Zifake iinzipho zitshone    (i)     UZingiwe
                        nophoyiyana uyaqhuqhwa
                        abe nguchwenene.”

                 (b)    “Abasayi kuze batye          (ii)    UThandiwe
                        amanzi abam abantwana
                        ...”

                 (c)    ”Undincede ungafombi         (iii)   UFuneka
                        abantwana bam.”

                                                     (iv)    UThuletu
                                                                                (3 x 1)     (3)

       4.2.7     Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoMawonga?

                 ‘Ndiyekeni mna, ndiye-keni.’                                               (2)

       4.2.8     Ingaba uyavelana noMawonga xa egxothwa kwaFuneka? Xhasa
                 impendulo yakho                                                            (2)

                                                               AMANQAKU EWONKE:             35

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      19

  UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M Mlokoti

  5.1    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA I

                         (KukwaNcaphayi egumbini lokuhlala. UNcaphayi uncokola
                         nomkakhe uMaTshezi ngezidla umzi.)

         NCAPHAYI:       Hina Matshezi, khawukhe usondele mfazi sithethe, ikho wena
                         into engandiphethanga kakuhle.

         MATSHEZI:       Iyawa yintoni na yise kaZanoxolo, ndiza kuphoswa nje yile
                         nkqubo kamabonakude?

         NCAPHAYI:       Hayi nkosikazi ngxe torho mfazi wam, ungafi, ndenziwa
                         kukuxhalaba. Kaloku zininzi izinto ezifuna ukulungiswa
                         phakathi komzi, ngakumbi njengokuba ixesha selifinyele,
                         ndisonganyelwa nayimpilo.

         MATSHEZI:       Kulungile ndiphulaphule tata. Yintoni Tolo? Ikhona into
                         ekukhathazayo?

         NCAPHAYI:       Ndiyabulela Tshezi, ndiyabulela mkam. Nantsi into, ndiyazi
                         kona ukuba sithi isintu indoda ayikhali nokuba seyingxange
                         ezingxangxasini, kodwa mkam kunyembelekile.

         MATSHEZI:       Ndiphulaphule tata.

         NCAPHAYI:       Ewe kona ngokwempilo ndixikixekile nkosikazi, namandla
                         andisenawo ngoku, nogqirha ukungqinile oko izolo xa
                         besiphaya. Uyakhumbula phofu?

         MATSHEZI:       Ewe tata ndiyakhumbula, yaye khange ndithande, kodwa
                         ndifane ndaziqinisa nje ngelithi nguThixo owaziyo.

         NCAPHAYI:       Heke. Kodwa andikhathazwa yimpilo nakukuguga nje kodwa
                         mfazi. Eyona nto ingamandla yimeko yaba bantwana ndiza
                         kukushiya nabo xa ndinokuthi ndibhubhe.

         MATSHEZI:       Ubona nje nam iyandixhalabisa imeko yaba bantwana Tolo,
                         ngakumbi uDina – hayi akandonwabisi konke konke.

         NCAPHAYI:       Heke. Ndilapho kanye. Lo mntwana andiyifumani ingqondo
                         yakhe kwaphela. Ukhe umve khona wena encokola
                         nodadewabo nabantakwabo?

         MATSHEZI:       Hayi tata, uyinto esoloko izivalele egumbini lokulala, suka
                         amke ngorhatya abuye ezinzulwini zobusuku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
20               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2020)

         5.1.1     Xela ukuba waziwa njani ngoku uDina ngabazali bakhe.                      (1)

         5.1.2     Caphula ulwazi olusixelela ukuba uNcaphayi uzibona ingathi sele
                   eza kusweleka.                                                            (2)

         5.1.3     Ngokwazi kwakho ibali, yintoni eyayibangela ukuba ibe nguDina
                   okhethelwa lo msebenzi nguNoyongo?                                        (2)

         5.1.4     (i)    Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
                          ngaphantsi kwisicatshulwa.                                         (1)

                   (ii)   Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
                          kuMbuzo 5.1.4 (i).                                                 (2)

         5.1.5     Chonga isixhobo sesandi esikwinkcaza ebhalwe ngqindilili
                   kwisicatshulwa uze uxele udidi lwaso.                                     (2)

         5.1.6     Tolika igama, ‘ndiphulaphule ...’, njengoko lisetyenzisiwe kule
                   ngxoxo.                                                                   (2)

         5.1.7     Chaza isenzo sobugorha sikaDina asenze kuThambolenyoka.                   (2)

         5.1.8     Xela uphawu lukaNoyongo olumenza ukuba ayidlale
                   ngokufanelekileyo indima yakhe kule drama.                                (2)

         5.1.9     Saba yintoni isiphelo sikaDina kule drama?                                (2)

                                                 KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                         21

 5.2     Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA J

         DINA:        Yhu! Molo wethu Sis’Khulukazi.

         KUKU:        Yho! Bantu basemaQwathini. Ungubani na wena undazi kangaka?
                      Ude undibize ngelasekhaya lenkobe?

         DINA:        Hayibo Sis’Kukza, wangenwa sisifo sokulibala na ngoku?

         KUKU:        Ndiza kuthini na kaloku ntombi, xa ndisiva inenekazi elinjengawe
                      sele lindikhankqula ngegama, kubonakala ukuba akunguye
                      nowalapha eNgcobo nje?

         DINA:        Hayibo Sis’Kukza ... Uzakuthi ndingowaphi ke xa
                      ndingengowalapha?

         KUKU:        Ungowalapha? Hayi suka, musa ukudlala ngam ntombazana.
                      Akukho mntu unjengawe eNgcobo.

         DINA:        Hayibo Sis’Kukza ndinguDina.

         KUKU:        Dina! Hayi bo Dina!

         DINA:        Ewe Sis’Kukza ndim uDina.

         KUKU:        Hayi bo mntwan’am Dina! Yhu uDina! (Esondela, emanga, sele
                      echiphi-chiphiza iinyembezi) – Yhu uDina! Uvelaphi sisi?

         DINA:        Eyi sisi, lide ibali. Sekulishumi elinesihlanu lonke leminyaka
                      ngoku sagqibelana.
                      (Esakhwankqisiwe) Yhu uDina!

         DINA:        Kodwa sisi ukuba awungxamanga ndicela singene apha emotweni
                      sisuke apha egaraji kuyaphithizela, siyokumisa phaya ekuphumeni
                      kwedolophu, ukuze sikwazi ukuncokola kakuhle.

         KUKU:        Hayi bo Dina! Sana lwam waba nomgrugra onje wemoto na
                      ngoku, iBMW nalapha ezintweni?

         DINA:        Hahaha! – hayi wethu sisi Kuku, zizinto zakhona. Khwela sisi
                      sihambe.

                      (Basukile egaraji bayakumisa ekuphumeni kwedolophu, bangena
                      nje kancinci kwindlela ebheka ngaseDutywa, bemisa.)

         KUKU:        Kowu! Sana lwam, ingathi ndiyalama. He wethu sana lwam,
                      khawutsho, wenza ntoni phi? Njengokuba sisifa yindlala nje thina.

         DINA:        Ndingumlindi wamabanjwa wethu Sis’Kuku, apha kule ntolongo
                      iseKomani. Nomyeni wam wafumana umsebenzi kwalapha eChris
                      Hani District Municipality. Sikunye apha eKomani.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
22               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    (EC/SEPTEMBA 2020)

         5.2.1     UKuku wayemgqibele ephi uDina njengokuba emlibele nje ngoku?                (1)

         5.2.2     Chaza injongo kaDina ngokufuna ukuncokola noKuku.                           (2)

         5.2.3     Tolika ibinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                       (2)

         5.2.4     Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.
                   UNozici noNozigoci badutyulwa basweleka.                                    (2)

         5.2.5     Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela phambili njani
                   ibali.                                                                      (3)

         5.2.6     Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM B nentetho yakhe
                   ekuKHOLAM B.

                             KHOLAM A                            KHOLAM B
                   (a)   “Hayi! Ikamva laba           (i)     UZanoxolo.
                         bantwana liyoyikeka.
                         Kodwa! Ikhona iinto eza
                         kuvela.”

                   (b)   “Hayi enkosi, nam            (ii)    UGxalaba.
                         nomdade
                         andizokuphunga.”

                   (c)   “Sibafumene                  (iii)   UNcaphayi.
                         bephakuphaku ngolona
                         hlobo. Bobabini,
                         sabathelekisa, emva koko
                         sabaqobongela.”

                                                      (iv)    UMbotoloshi.
                                                                                   (3 x 1)     (3)

         5.2.7     Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngoKuku?

                   ‘... (Esondela, emanga, sele echiphi-chiphiza iinyembezi.)’                 (2)

         5.2.8     Ingaba uyavelana noThambolenyoka xa egwetywa ekupheleni
                   kwebali? Xhasa impendulo yakho.                                             (2)
                                                                                              [35]

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    23

 UMBUZO 6: NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL NGEWU & EZ GUQA

 6.1     ISICATSHULWA K

 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

                                UMNTU AKALAHLWA
 UNobesuthu noNomtha babonile ukuba mabangachithi xesha babe bephendulana
 noyise, kuba ilizwi lakhe belingawi phantsi, yaye babeyazi ukuba nonina obezama
 ukubathethelela angaphuma yena kuqala kuloo mzi. Baphindele kwigumbi labo
 lokulala baqokelela kwanto yabo, bayithatha loo mithwalo ibingenakuthwalwa kuba
 kaloku bebesebethwele imilomo. Baphumile ngobo busuku balinikela umva ikhaya
 bengazi ukuba baza kulalisa phi. Bagqibe kwelokuba baye eTsilithwa kwayisekazi
 uTyhobeka.

 Bafike eTsilithwa ezinzulwini zobusuku bengagodoli beqhaqhazela.
 Babengaqhaqhazeliswa yingqele yobusika kuphela, koko naluloyiko lwale nto
 ibehleleyo. Ekufikeni kwabo kwaTyhobeka basothule isikhalo, balila begixa
 ngokungathi     babhungisene.    Ngubani    owaziyo    ke   phofu    ukuba
 babengabhungisananga? Esi sikhalo sikhawuleze sakhatshwa yinja ebingazanga
 izibalule ngokukhonkotha, kodwa namhlanje yenze umkhulungwane.

 Nakuba uTyhobeka ebekhanyisile nje ngofinyafuthi, isibane esibalulekileyo
 kubantu baseTsilithwa, uye waqhwitha wakha umkhanyo efuna ukuqinisekisa
 ukuba ngoobani kanye aba. Uncine amehlo okomntu ofa lungcume, koko amehlo
 anorhatyazo endod’enkulu, akamncedanga ukubaqonda aba bantu. Koko
 kunkolonkoloza uncedwe nguMthwakazi, umfazi wakhe, othe, ‘Yise kaMandla
 ngabantwana bakaMaMthi aba’. ‘Tyhini madoda! Umfo wethu utshabile? Yinto
 yanini leyo?’ ‘Utata akatshabanga bawokazi. Silapha nje usigxothile’, uphendule
 uNomtha. ‘Unigxothe ebusuku apha? Unigxothele ntoni kodwa uMathidala?’.

        6.1.1    Xela ukuba loluphi uhlobo lwemfuyo awayesaziwa ngalo uMathidala
                 elalini yakhe.                                                          (1)

        6.1.2    Caphula ulwazi olusixelela ukuba uMathidala wayekhohlakele.             (2)

        6.1.3    Tolika intetho ethi, ‘kaloku bebesebethwele imilomo.’                   (2)

        6.1.4    Xela   uphawu       lukaMaMthi   olumenza        ukuba    ayidlale
                 ngokufanelekileyo indima yakhe kweli bali.                              (2)

        6.1.5    Ngokwazi kwakho ibali,          uTyhobeka     wazigcina   iintombi
                 zikaMathidala emzini wakhe?                                             (2)

        6.1.6    Xela isenzo sobugorha esenziwa nguThandile kweli bali.                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
24              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2020)

       6.1.7    (i)    Chaza ithoni esetyenziswe kwintetho ekrwelelwe umgca
                       ngaphantsi kwisicatshulwa.                                        (1)

                (ii)   Phawula ngokufaneleka kwethoni ekwintetho oyichaze
                       kuMbuzo 6.1.7 (i).                                                (2)

       6.1.8    Chonga isafobe esikwinkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa uze
                uxele udidi lwaso.                                                       (2)

       6.1.9    Saba yintoni isiphelo sikaMathidala ebalini?                             (2)

                                          KUNYE

  6.2 ISICATSHULWA L

       Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

                                   NGUMNTU ONJANI LO?

       Kuphakame ufafa lomfana weza ngqo kumfundisi, wafika wamnika
       iphetshana. Ulijonge nje kancinci umfundisi eli phetshana, kwabonakala
       ngohlobo alityhilizele phaya ngalo ukuba kumcimbi wokufunda umfundisi
       lo akazingci nganto. Umile lo mfana ejonge ntsho kumfundisi, ngokungathi
       ulindele impendulo yencwadi ebemgqithisele yona. Ude umfundisi
       wasebezela lo mfana wathi kuye, ‘Siza kuqala ngomthandazo. Kodwa lo mntu
       ndize kumngcwaba ngumntu onjani?” Umfana akawuphendulanga lo mbuzo
       kamfundisi, koko uye wajonga kude.

       Umfundisi uyalele ukuba kuculwe iculo elithi: “Yesu langa lomphefumlo.”
       Umthanjiswa uyenzele lula le rhamente kuba kumqolo ngamnye ubethi ngqe
       ngaphambili awufunde okwesitshingitshane umqolo. Nakuba umfundisi
       ebenzele lula abantu kubekho madoda athile axhathise kuhlobo lokucula
       ngoohawu hawu abaninzi. Ukhe wawuphosa umfundisi omnye umqolo
       ecatshukiswe yinto angabanga nako ukuyinyamezela. Ukhombe eny’indoda
       wakhwaza wathi, “Thul’isankwane eso akukho sembholorhweni apha!”
       Babekho abakhe bangena ngengoma kumcimbi wesankwane koko
       banqandwa kukugigitheka kwentsini, kubonakala ukuba kuyahlekwa nokuba
       kufiwe.

       Emva kweli culo umfundisi wenze umthandazo wentloko apho avakale
       ngokubetha kolwimi ukuba le yenye yezinto ayiqeqeshelweyo kwisikolo
       sobufundisi ukuba wayefikelele phofu kuso. Emva komthandazo uhlabele
       umthandazo weNkosi.

       6.2.1    Ngumngcwabo kabani lo uqhubekayo ngokwesicatshulwa?                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2020)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      25

        6.2.2    Chaza isizathu esabangela ukuba umfi angangcwatywa kwiiveki
                 ezingaphambili kwale angcwatywa ngayo.                                      (2)

        6.2.3    Tolika intetho ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                          (2)

        6.2.4    Cacisa ukuba kutheni intetho engezantsi ingeyonyani.

                 Umfi lo wayenabantwana abathathu.                                           (2)

        6.2.5    Cacisa ukuba le ngxoxo ikwisicatshulwa iliqhubela phambili njani
                 ibali.                                                                      (3)

        6.2.6    Matanisa igama lomlinganiswa elikuKHOLAM                 B   nenkcaza
                 ebhekiselelele kuye ekuKHOLAM B.

                            KHOLAM A                            KHOLAM B
                 (a)   “Tyhini ibisisimanga          (i)     UMaThiyane
                       sendoda esi.”

                 (b)   “Okunene urhole               (ii)    UMjalisa
                       isiqinisekiso sakhe
                       somtshato, nguye lo nimva
                       eman’ukukhala.”

                 (c)   Lixhegwazana                  (iii)   UNgxabane
                       ebelilithintitha ...”

                                                     (iv)    UManduleli
                                                                                (3 x 1)      (3)

        6.2.7    Le nkcaza ingezantsi isityhilela luphawu luni ngomfi lo?

                 ‘Kodwa lo mntu ndize kumngcwaba ngumntu onjani?’                            (2)

        6.2.8    Ingaba uyavelana nosapho lomfi ngale meko kuyiyo ngokwesi
                 sicatshulwa? Xhasa impendulo yakho.                                         (2)

                                                              AMANQAKU EWONKE:                   35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
26              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2020)

 ICANDELO D: ISIHOBE

 Phendula imibuzo esetwe kwimibongo YOMIBINI.

 UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – Sibongile Maputi nabanye

 7.1   Funda lesi sicatshulwa sombongo singezantsi uze uphendule
       imibuzo elandelayo.

                                        INGCWABA
       1    Simanga somngxuma, awuhluthi;
       2    Umntu simgqibela ekhaba;
       3    Emva kwethuba umhluthe;
       4    Umphathele imbengwana ephanda;
       5    Uncume, kaloku uhlobene nokufa;
       6    Sele bemi ngemihlakulo besomba;
       7    Ukhintsele usala nokuthufa.
       8    Umhla, iveki, ngabanye behamba;
       9    Ukhamisela emoneni, umumatha;
       10   Puqa! Loo mkhaba unge ugcwele ufuthe.
       11   Ezibhedlele, nasezindleleni uthungatha;
       12   Kungantsuku zatywala uwuthe;
       13   Akabethelwa nangu ‘doh’ umnini,
       14   Emathunjini omhlaba kwesakhe isilili.

       7.1.1    Kuthethwa ngantoni kulo mbongo? Kusithiwa itheni?                           (2)

       7.1.2    Tolika okuthethwa ngumqolo wesi-2.                                          (2)

       7.1.3    Chonga isafobe esikumqolo wesi-5 uze uxele udidi lwaso.                     (2)

       7.1.4    Caphula umqolo obonisa ukuba ukufa kuyaquqa akuphezi.                       (2)

       7.1.5    Cacisa intsingiselo eziswa ligama elibhalwe ngqindilili kumqolo
                wesi-9.                                                                     (2)

       7.1.6    Ludidi luni lombongo olu? Xhasa impendulo yakho.                            (2)

       7.1.7    Nika zibeMBINI iindlela adibana ngazo nengcwaba umntu ngokwalo
                mbongo.                                                                     (2)

       7.1.8    Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
                kumqolo we-12.                                                              (2)

       7.1.9    Unjani umoya wembongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho.                   (2)

                                              KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2020/aaaec51c-11de-4e53-8118-1663bf2f53cf) — isiXhosa FAL · Memo · 2020
- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2020/bfd4ac4f-f2d1-428a-b44a-61d7f92c3a89) — isiXhosa FAL · QP · 2020 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT2022](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept2022/1651f4d7-46c1-4b50-a1e9-ea6adceae4f0) — isiXhosa FAL · QP · 2022
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2021/78ad8760-e512-4d9c-99c1-76478a9e4251) — isiXhosa FAL · QP · 2021
- [ISIXHOSA FAL QP P2- GRADE 12 TRIAL 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-qp-p2-grade-12-trial-2019/4ed02c84-0664-45df-bd4e-28e1bdabf8f9) — isiXhosa FAL · QP · 2019 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2018 D](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-d/4f08cff2-343d-41f2-9344-c1f8d71c8eec) — isiXhosa FAL · QP · 2018

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
