# isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2021, 29 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2021/78ad8760-e512-4d9c-99c1-76478a9e4251
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2021
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 29

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2021/78ad8760-e512-4d9c-99c1-76478a9e4251)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2021. Question paper, 29 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                            NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                           IBANGA 12

                        SEPTEMBA 2021

              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
                   OLONGEZELELWEYO
                  IPHEPHA LESIBINI (P2)

AMANQAKU:   70

IXESHA:     2 iiyure

                       Olu viwo lunamaphepha angama-29.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2021)

    IMIYALELO NENGCACISO

    1.    Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uphendule imibuzo.

    2.    MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwisiqulatho
          kwiphepha elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi
          ozifundileyo kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo
          ufuna ukuyiphendula.

    3.    Eli phepha linamaCANDELO amaNE:

          ICANDELO A:       Inoveli                (35)
          ICANDELO B:       Idrama                 (35)
          ICANDELO C:       Amabali amafutshane    (35)
          ICANDELO D:       Isihobe                (35)

    4.    Phendula IMIBUZO emiBINI kumacandelo amaBINI, ngolu hlobo:

          ICANDELO A: INOVELI
          Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.

          ICANDELO B: IDRAMA
          Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.

          ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
          Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.

          ICANDELO D: IMIBONGO
          Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.

    5.    Sebenzisa itshekhlisti ukuzincedisa.

    6.    Landela imiyalelo esekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.

    7.    Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo
          kwiphepha lemibuzo.

    8.    Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

    9.    Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO NGALINYE

    10.   Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               3

 IPHEPHA LESIQULATHO

 Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
 ngaphandle kokufunda lonke iphepha.

 ICANDELO A: INOVELI

 Phendula nawuphi umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
             INANI LOMBUZO                    AMANQAKU                  IPHEPHA
 1.    Kusa kusihlwa                               35                      5–7

 2.       Umqol’uphandle                                35               8–10

 3.       UMonwabisi                                    35               11–13

 ICANDELO B: IDRAMA

 Phendula nawuphi umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.

 4.       Ndiyekeni                                     35               14–18

 5.       Inzala YamaRhamba                             35               19–22

 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

 Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
 6.1   ‘Ikhikhizela laseDangwana’                  18                    23–24

 6.2      ‘Umntu akalahlwa’                             17               25–26

 ICANDELO D: ISIHOBE:

 Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwimibongo.
 7.1   ‘Idyunivesithi iFort Hare’                       18               27–28

 7.2      ‘UNjingalwazi P.T. Mtuze’                     17                 29

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2            (EC/SEPTEMBA 2021)

 ITSHEKLISTI

 QAPHELA:         Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini. Phawula (√)
                  amaCandelo owakhethileyo.

         ICANDELO                 IINOMBOLO         INANI LEMIBUZO    PHAWULA
                                   ZEMIBUZO         EPHENDULWAYO          (√)

 A     Inoveli

       (Kusa Kusihlwa)                    1–3             1
       (Umqol’uphandle)
       (UMonwabisi)

 B     Idrama

       (Ndiyekeni)                        4–5             1
       (Inzala YamaRhamba)

 C     Amabali amafutshane

       (‘Ikhikhizela
                                        6.1 + 6.2         1
       laseDangwana’)
       (‘Umntu akalahlwa’)

 D     Isihobe

       (Idyunivesithi iFort
       Hare)                            7.1 + 7.2         1
       (Unjingalwazi P.T.
       Mtuze)

 QAPHELA:         Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   5

 ICANDELO A: INOVELI

 Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
 • Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
 • Umqol’uphandle nguMAP Ngani
 • UMonwabisi nguZA Japhta

 Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.

 UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
 obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:            Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                     UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.

 1.1     Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA A

 Kwakwezo ntsuku, uLungile utsibe eMgungundlovu ukuya kudlana iindlebe
 nomnakwabo ngomcimbi wevenkile.

 “Siwuqulunqile lo mcimbi nenkosikazi ithuba elide. Naxa singakhange side sibe
 sivumelene ncam ngawo, mna ndibonile ukuba mandithethe nawe Thami, ukuba
 iseyiba nguwe oqhuba ishishini eliya phantsi kwale mpilo ndinayo,” utshilo uLungile
 entethweni yakhe.

 “Kodwa ke Jwarha, uthi iya kulunga into yokuba sihlale nalaa nkosikazi yakuni uyazi
 nje mfondini ukuba ibukhali?”

 “Akukho nto iza kubangela ukuba nibe nixoxa kungekho mfuneko. Owakho
 umsebenzi kukuba ujonge ivenkile yam, ube ndim. Ndiyambona nje yena
 etyhuthuzela ecinga ukuba ivenkile angayiphatha azenze mna. Akangekhe mpela.
 Icebiso endikunika lona mna lelokuba uze ukhe ungangxami ngokuza nentsapho
 yakho eMlazi. Endaweni yaloo nto yiyeke ihlale eMgungundlovu umane uyityelela
 lakuvela ithuba okanye uyithumele emva ekhaya eLusikisiki. Ukusuka apho
 ndingazama ukunifunela indlu kwalapha eMlazi.”

 “Hayi ngathi kuyavakala bhuti, xa usitsho. Yonke leyo into masiyisebenze ngexesha
 layo xa kuthe kwakho imfuneko. Mfondini, andisathandi kuthetha Jwarha. Abafazi
 banento eninzi yokuthetha. Kungenzeka ukuba nakulo wakuthi kuvele into eninzi
 yokuthetha. Kungenzeka ukuba nakulo wakuthi kuvele into eninzi yokuthetha akuva
 ukuba ngoku baza kugoduswa ngenxa yokuba kusoyikwa uMaDlamini. Ke uthi lo
 msebenzi masiwuqale nini?”

         1.1.1       Xela ukuba uzalana njani uLungile noThamsanqa.                       (1)

         1.1.2       Kwakutheni ukuze uLungile amshiye uNomakhwezi xa esiya
                     kuthetha noThamsanqa?                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2021)

        1.1.3    Ngqina ukuchaneka kwegama, “ubukhali” xa kuchazwa isimo
                 sikaNomakhwezi.                                                            (2)
        1.1.4    Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
                 kwisicatshulwa.                                                            (2)
        1.1.5    Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa.                 (1)

        1.1.6    Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
                 ngqindilili iqulethe ulwimi ...

                 A    oluqweqwedisayo.
                 B    oludlelelelayo.
                 C    oluchukumisayo.
                 D    oluqhathayo.                                                          (1)

        1.1.7    Nguwuphi umqobo awutsibileyo uMpumelelo           ebomini       bakhe
                 njengomlinganiswa oyintloko kule noveli?                                   (2)

        1.1.8    Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.

                 Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
                 (lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa impendulo
                 yakho.                                                                     (3)

        1.1.9    ULungile wathatha isigqibo esilungileyo ngokucela uThamsanqa
                 ukuba amjongele ivenkile. Xhasa le mbono ucaphula ebalini.                 (2)

        1.1.10 Chaza umxholo wale noveli.                                                   (2)

                                          KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       7

 1.2    Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA B:

        UMpumelelo ubanjwe ngabanye oogqirha bedibene noThembisa, yena
        ebhovuza efuna laa tsotsi. Ngeli xesha atyhuluba phakathi kwabantu ephuma
        engena ngumsindo, ikhona imbinana emlaleleyo ukuba aphume ize kumcima
        igama. Kodwa ngethamsanqa baye abalingane bakhe bambamba
        bamthoboza bemcela ukuba makazole, angaphumi.
        Lo mfana wenzakeleyo uye wabalekiselwa esibhedlele ekwimeko embi. Athe
        amapolisa efika babe ootsotsi sebengasavakali ndawo. Athe akuncina uLizzie
        nanjengomntu oxhitshulweyo kuba esaziwa, wakhanyela kwaloo nto yokuba
        uyabazi aba tsotsi. Iindaba zokuhlatywa komntu emdanisweni ziye zaza kufika
        nakuNozililo obeseluvalelweni. Uye wachulumanca kuba wayecinga ukuba
        nguMpumelelo, kodwa kuthe kwakufika unyana wakhe wamxelela ukuba
        ngubani na lo uhlatyiweyo wasitsho isikhalo kuba kufumaniseke ukuba
        ngumtshana wakhe owayekhulele kowabo waza kusebenza eThekwini.
        Amapolisa akakhange aphinde onwabe. Luye lwaqina uphando.
        Ngemini elandelayo uThamsanqa udlene iindlebe nonyana wakhe mayela
        nemeko yalapha eThekwini kwisithuba samashishini akhe. Umchazele yonke
        into ebisenzeka ngeli xesha angekhoyo kude kuzokufika kwesi siganeko
        somdaniso. “Nyana, lukho unyawo lwemfene kule nto, ngahle liyelenqe eli
        kwaye ndiyabazi nabantu balo. Sendibulela nje ukuba wena ngokwakho
        wenze isigqibo sokuya kusebenza eLusikisiki kuba kucacile ukuba la
        mayelenqe ebezakude emke nobomi bakho. Mna akazi kundenza nto nyana;
        idolophu ndiyiqhelile.”

        1.2.1        Xela ukuba yayilitheko lantoni eli kudaniswa kulo ngokwesi
                     sicatshulwa.                                                              (2)
        1.2.2        (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
                           ngqindilili kwisicatshulwa.                                         (1)

                     (b)   Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni?                            (2)

        1.2.3        Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni abanjwe uNozililo.                   (2)

        1.2.4        Bubaluleke ngantoni ubukho bukaLizzie kweli bali?                         (2)

        1.2.5        Xela isizathu sokuba uNozililo achulumance xa esiva iindaba
                     zomfana ohlatyiweyo?                                                      (2)

        1.2.6        Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa.                                  (2)

        1.2.7        Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho.                        (2)

        1.2.8        Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguMpumelelo limfanele igama
                     athiywe lona kweli bali.                                                  (2)
                                                                                              [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   (EC/SEPTEMBA 2021)

 UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP Ngani

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
 sobude obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:        Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                 UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.

 2.1   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA C

       Wafika sezilapho izixhiphothi ezibini zamapolisa. Ayebekwe kwangephezolo
       ukuba agcine kungabikho namnye ongenayo, kungabikho nophumayo. Uthe
       esihla emotweni, abe selemkhawulela, elindele eminye imiyalelo. “Ndifuna
       omnye wenu andikhaphe xa ndingenayo ngaphakathi.” Lowo ke ibe
       ngokaHlobo umyalelo, ethetha engemanga, ingqondo seyingxamele
       phambili. “Omnye kuni uya kushiyeka phandle, anqande kungangeni mntu.”

       Ngephanyazo nje engene uHlobo, loo ndlu ibe ngumbhodamo. Impahla
       iphoswe nangapha, kuphendlwa nesibi esasilapho. Wayeba ngatshona
       ngapha abuye ze umcuphi wabantu.

       Kwakucacile ukuba uEddie lo wayengumntu onomdla kwizinto ezininzi.
       Kwakuzele apho yingqokelela yezinto ngezinto ukusuka kwezakhayo
       de     kuye     kwimfitshimfitshi  yamabhinqa.     Kuloo  mgubhululo,
       eyabayeyokugqibela kuHlobo yaba kukufunda nganye nganye kwisipha
       seencwadi ezazibhalelwe uEddie. Inkoliso yazo yayizezivela kuLinda.
       Uziphe ixesha umfo kaHlobo, enyamezele ukuva loo mfeketho yeendaba
       zomfazi obhala ethe thwanga lisoka lakhe. Wayephatha kudibana
       nemfitshimfitshi yobukhwele, ibe ngamasososo okungaphumeleli kwakhe
       edingeni labo no Eddie, ibe kukubhobhoza kwakhe ngempahla entsha, ibe
       kukuphindaphinda ebisenzeka ngomhla othile benoEddie – yonke loo nto
       ixelelwa umntu oyaziyo ebisenzeka.
       Ukunyamezela kwakhe uHlobo kuvuzwe ngento ephathekayo. Kuthe
       sekunini, wagagana neyona ncwadi eyaba nomdla kuye. Leyo yayibhalwe
       ngezolo – isisijungqana kodwa ithwele lukhulu.

       2.1.1    Xela ukuba wazana       njani   uHlobo   nabantu   athetha     nabo
                kwisicatshulwa.                                                           (1)

       2.1.2    Kwakutheni ukuze uHlobo ayalele ukuba ze kungangeni mntu
                kwaLinda?                                                                 (2)

       2.1.3    Ngqina ukuchaneka kwenkcaza, “wayenomdla kwizinto ezininzi” xa
                kuchazwa indlela awayeziphethe ngayo uEddie.                              (2)

       2.1.4    Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
                kwisicatshulwa.                                                           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      9

        2.1.5        Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa.              (1)

        2.1.6        Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza
                     ebhalwe ngqindilili iqulethe ulwimi ...

                     A    oluqweqwedisayo.
                     B    oludlelelelayo.
                     C    oluchukumisayo.
                     D    oluqhathayo.                                                       (1)

        2.1.7        Nguwuphi umqobo awutsibileyo uHlobo ebalini njengomlinganiswa
                     oyintloko kule noveli?                                                  (2)

        2.1.8        Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.

                     Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
                     (lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa
                     impendulo yakho.                                                        (3)

        2.1.9        ULinda wathatha isigqibo esilungileyo ngokuqesha uDuma Hlelo
                     endlwini yakhe. Xhasa le mbono ucaphula ebalini.                        (2)

        2.1.10 Chaza umxholo wale noveli.                                                    (2)

                                                 KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2021)

 2.2   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA D

       “Kwenzeka ntoni apha?” kuthe dluphu elo lizwi lidokodoko, liphuma kwinto
       eyayimi ixabile phambi komnyango, amehlo engumlilo ngumsindo, ubuso
       buvuza ukubila, impahla ilinyithi ngamafutha emoto, ezo mbokodo zezandla
       zingcangcazela, esinye sazo sekunzima kuso nokubamba kakuhle
       isigqigqana sentsimbi eyayithiwe chu ngaso. Yayingulaa mfana
       ungumqeshwa.

       Uthe phethuthu uHlobo, bajongana…Uphindile umfana: “Ndithi kwenzeka
       ntoni ntoni apha? Zizikhalo zantoni ezi ndiziva ndikude?” “Akwenzeki nto, mfo
       wam,” uphendule ngelipholileyo okaHlobo, ungenakutsho ukuba uyaxoka.
       “Ndifuna umnxeba weendaba qha, ukuba ukho.”

       “Ufuna umnxeba? Uza kuwenza ntoni?” utsho engena umfana, kunjalonje
       esonda ngelo gumbi babekulo uHlobo noLinda. Uqonde mhlophe uHlobo
       ukuba lo mfana uthwele impazamo. Ugqibe ekubeni angabi samlungiselela,
       ihl’ehlayo ke.

       “Ndiza kuwenza ntoni na? Yindawo yakho leyo? Akuyazi into oyiyo
       ekhay’apha?

       “Yini le! Wena uyintoni ekhay’apha?” watsho ephambene ngumsindo umfana.
       “Ukuba akufuni nkathazo,” watsho etyityimbisa umnwe uHlobo, “ndixelele
       apho ukhoyo umnxeba- qha ke!” Kanti umfana umthe tshe usisi wakhe ethe
       tywaa phezu komandlalo iinyembezi zingumthombo ukuhla ngezidlele. Yeka
       ke, waduduzela wonke umzimba, “Yintoni, sisi?” ubuzile.

       2.2.1    Xela ukuba wayesenza ntoni umfana ongumqeshwa wakwaLinda
                ekufikeni kukaHlobo.                                                        (2)

       2.2.2    (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni       oziswa    ligama     elibhalwe
                      ngqindilili kwisicatshulwa.                                           (1)

                (b)   Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni?                              (2)

       2.2.3    Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uHlobo andwendwele uLinda.             (2)

       2.2.4    Bubaluleke ngantoni ubukho bukaJoe Bumba kweli bali?                        (2)

       2.2.5    Xela isizathu sokuba umfana ongumqeshwa wakwaLinda afune
                ukulwa noHlobo ngokwakwisicatshulwa.                                        (2)

       2.2.6    Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa.                                    (2)

       2.2.7    Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho.                          (2)

       2.2.8    Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguLinda limfanele igama athiywe
                lona kweli bali.                                                            (2)
                                                                                           [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       11

 UMBUZO 3: UMONWABISI – ZAMA A. JAPHTA

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
 obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:            Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                     UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2.

 3.1    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA E

        Ububele bukaThandabantu babungaphelelanga kubathengi nabasebenzi
        kuphela. Nosapho lwakhe lwaluthiwe wambu yiloo ngubo yakhe yobubele
        ishushu. Noxa wayeyiloo mvuzemvuze bububele ngakusapho lwakhe
        uRhadebe, wayekwanaso wena isandla esingqongqo sengqeqesho.
        Umntwana owayefane athambe ngakuye yayinguMonwabisi lowo, singazi ke
        bethu nokuba yayiyimfobe nosizi ngakuye kuba ekhula engenamzali
        ungowakhe. Wayesoloko emkhusela kwabanye abantwana xa mhlawumbi
        bedlala ukuze ke bamdlalise kabuhlungu kuba emncinci kunabo. Bona ke abo
        bantwana bakhe babesoloko benesikhalazo sokuba yena uMonwabisi
        uthandwa ngokugqitha bona nguyise lowo wabo, kuba besithi akafane abethwe
        okanye angxoliswe nguye yena. UThandabantu akazange ayinanze nganto le
        nto yezi zikhalazo kuba esithi ziinkcuku nje zosapho olusakhulayo, loo nto
        iyakuphinde idlule xa bekhulile bayibone ukuba ayinjalo loo nto. Kuba eneneni
        yena wayengamthandi ukubodlula abo bakhe uMonwabisi, koko nje yayilusizi
        lobuzali ebona yena inkedanyana engenabani, ngoko ke engafuni ukuba
        izibone ihlelelekile phakathi kwabo bakhe. Kungoko ke wayengazinanzi into
        yezikhalazo zabo bantwana bakhe.
        Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
        ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana
        bakhe betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
        okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu.

        3.1.1        Xela ukuba uMonwabisi wayezalana njani noThandabantu.                    (1)

        3.1.2        Kwakutheni ukuze uRhadebe abizwe ngokuba nguThandabantu?                 (2)

        3.1.3        Ngqina ukuchaneka kwegama, “ziinkcuku” xa kuchazwa intlalo
                     kaMonwabisi nabantwana bakaMamTolo.                                      (2)

        3.1.4        Nika isithethantonye sebinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi
                     kwisicatshulwa.                                                          (2)

        3.1.5        Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa.               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2021)

       3.1.6    Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
                ngqindilili iqulethe ulwimi ...

                A    oluqweqwedisayo.
                B    oluchukumisayo.
                C    oludlelelelayo.
                D    oluqhathayo.                                                        (1)

       3.1.7    Nguwuphi umqobo awutsibileyo uThandabantu njengomlinganiswa
                oyintloko kule noveli?                                                   (2)

       3.1.8    Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.

                Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
                (lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa impendulo
                yakho.                                                                   (3)

       3.1.9    UThandabantu wathatha isigqibo esilungileyo ngokuqesha uZangone
                abeligqwetha lakhe. Xhasa le mbono ucaphula ebalini.                     (2)

       3.1.10 Chaza umxholo wale noveli.                                                 (2)

                                         KUNYE

 3.2   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA F

       Kwathi ngenye intsasa uMonwabisi esandula ukuvuka esahambahamba apho
       ngasemva evenkileni wathana gaga nofafa lomfo oligwangqa efathula
       kubufukufuku bengca obabusemazantsi egadi leyo. Othukile, wathi
       esajikajikana nolwimi efuna esona sisNgesi sifanelekileyo ukuze athethe nalo
       mlungu, suka wamva yena umlungu ngokuzithemba okukhulu ngesiXhosa,
       “Molo mfondini, kukwakho apha?” Watsho umlungu emnika isandla.
       Wawumothusile loo mbuzo uMonwabisi ngakumbi xa aqondayo, tyhini
       ngenene kwakukwakhe apho. Babulisana bexhawulana ngokwabantu
       abantsundu. Wadlula umlungu kwelinye icala lomzi wafika apho waxhwitha
       ingca waze wakhangela nto. Waphakama apho ephethe into athe akuyijonga
       uMonwabisi yafana nesiciko setanki. Wathetha umlungu; “Tyhini! Lisekhona
       kanti eli tanki? Anizange nilisuse?”
       Wakhumbula iimini zobuntwana besathanda ukudlala noGcinumzi
       uMonwabisi. Babebaleka beleqana apho kweso sithabazi seyadi. Babekhe
       bakhubeke kabuhlungu kwizinto bona babecinga ukuba ziintsimbi zeemoto
       ezindala. Babekhe bazame ukuziqwabulula ezo ntsimbi suka zibohlule, nabo
       ke ngobuntwana ukhawuleze uphele umdla wabo kuzo. Wakhumbula ukuba
       kwakukuyo loo ndawo wayemi kuyo lo mlungu. Wadlula yena umlungu waya
       kwenye indawo apho waphinda wavukuza wavumbulula esinye isiciko.

       3.2.1    Xela  ukuba    wayeshiyekele    ntoni    uMonwabisi     evenkileni
                kaThandabantu ukufika kwalo mlungu athetha naye kwisicatshulwa.          (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   13

        3.2.2    (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
                       ngqindilili kwisicatshulwa.                                    (1)

                 (b)   Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni?                       (2)

        3.2.3    Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uThandabantu aphelelwe
                 ngumdla ebantwini.                                                   (2)

        3.2.4    Bubaluleke ngantoni ubukho bukaMonwabisi kweli bali?                 (2)

        3.2.5    Xela isizathu sokuba umfana womlungu akuvuyele ukufumana
                 amatanki kule venkile kaThandabantu.                                 (2)

        3.2.6    Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa.                             (2)

        3.2.7    Xela udidi elulo le noveli. Xhasa impendulo yakho.                   (2)

        3.2.8    Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguMonwabisi limfanele igama
                 athiywe lona kweli bali.                                             (2)
                                                                                     [35]

                                                      AMANQAKU ECANDELO A:            35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
14              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    (EC/SEPTEMBA 2021)

 ICANDELO B: IDRAMA

 Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo:

 •     Ndiyekeni ngu DM Jongilanga
 •     Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti

 Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo.

 Phendula YONKE imibuzo ekwidrama oyifundileyo.

 UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
 sobude obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
          UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.

 4.1   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA G

       MADALA:        Ingaba intsusa-mabandla yintoni?

       NDILA :        Into ibitheni na bawo, iluchuku nje lwabashumayeli.

       MADALA:        UMawonga lo ucinga okokuba esi sikolo sesakwaLoni. Kanti
                      uqeshwe njengani nonke.

       NDILA:         Ukuqeshwa yeny’into bawo, ukhonya okweBhulu efameni yalo.              5

       MADALA:        Ngaba sesisanyankomo, ecinga ukuba isikolo esi
                      ngamagqub’akhe.

       NONCI:         Kanti makazi ukuba uDicksie lo naye uzalwa ngabantu
                      njengaye, akaphumi sidulini.

       MADALA:        Masango, khawuthule uza kuwona lo mcimbi.                              10

       NONCI:         Hi bantu benkosi! Ndathi ndivelana nomntwana kaMamCirha,
                      kanti nditheza olunenkume.

       MADALA:        Nisuke niquphe ukuthetha oku, nixhaph’amagwebu
                      ningekayibambi nenyongo yento ekuthethwa yona
                      ngobufazi obu benu- he! Mfanandini uza uphethe mcimbi mni              15
                      kweli khaya? Usithi mandombele yiphi ingoma?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    15

        NDILA:             Tshangisa! Skhomo! Kudala undinyula ezinyuleni, namhlanje
                           ndigxampuza kokaThisayo umgxobhozo.

        MADALA:            Ngako oko inqanawa iya kufuna embombo imiqokozo.

        NDILA:             Kunjalo kanye Tshangisa. UMawonga undityhola ngokunxila         20
                           esikolweni into ke leyo endingazange ndiyenze ndinxila nje.
                           Ukuba ndiyanxila ndizinxilela phaya ezingqaqeni kambe ke
                           selendithembise ngomnyango.

        MADALA :           Uyititshala yokuqala ukwenza loo nto?

        NDILA:             Ndazi phi na Tshangisa ngokuba isuthu ngathi liphume nam        25
                           nje.

        MADALA:            Hlala ndikuxelela ukuba uMawonga akunakumbeka entanyeni
                           okwedyokhwe.

        NDILA :            Eyona nto undibona ukungakwazi ukufundisa esisigqogqo
                           oku kwakhe kuyo yonke le ngingqi.

        MADALA:            Masidlule apho mfo wam. Ingaba yintoni ekuthuthe yaza
                           kukubek’apha?

        4.1.1        Xela ukuba uzalana njani uNonci noMadala.                              (1)

        4.1.2        Kwakutheni ukuze uNdila andwendwele kwaMadala?                         (2)

        4.1.3        Ngqina ukuchaneka kwenkcaza, “ukhonya okweBhulu efameni
                     yalo.” Xa kuchazwa uMawonga.                                           (2)

        4.1.4        Nika isithethantonye sesaci esikrwelelwe umgca ngaphantsi kule
                     ngxoxo.                                                                (2)

        4.1.5        Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kule ngxoxo.                   (1)

        4.1.6        Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
                     ngqindilili iqulethe ulwimi ...

                     A    oluqweqwedisayo.
                     B    oludlelelelayo.
                     C    oluchukumisayo.
                     D    oluqhathayo.                                                      (1)

        4.1.7        Nguwuphi umqobo athe woyiswa kukuwutsiba uMawonga
                     njengomlinganiswa oyintloko kule noveli?                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
16              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2021)

       4.1.8    Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.

                Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwingxoxo
                (lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa
                impendulo yakho.                                                           (3)

       4.1.9    UMaziko wathatha isigqibo esilungileyo ngokuxela uNdila
                kuMawonga. Xhasa le mbono ucaphula ebalini.                                (2)

       4.1.10 Chaza umxholo wale drama.                                                    (2)

                                         KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     17

 4.2    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA H

        FUNEKA:       Mfo kabawo ezilumkileyo zitya zibeka ukuze zithi akwaphusa
                      uxam, zitshone emngxunyeni, zixel’iimbovane.

        ZANELE:       Hayi mntakabawo iliwa libhek’umoya.

        FUNEKA:       Ngubani othathe indawo kaMawonga?

        ZANELE:       Lichelezi apha uMaziko.                                             5

        FUNEKA:       Yeka umntwana womntu wethu. Kukh’ukuthini wethu?
                      Kubethw’iintonga kulo mhlaba asazi phesheya kwengcwaba.

        ZANELE:       Umgibe obambisa ngawo unqakulwa kwanguwo uthiywe bantu
                      bambi. Makalumke noMaziko.

        FUNEKA:       Umthiyi usoloko elibaze kanobom iliso lakhe ekuphambeni            10
                      imigibe. Ezidluleyo zidlule, zishiywa apho kubethelwe mgama.

        ZANELE:       Lilonke uthi efileyo ayanyiwa mathole yebhonxileyo ephilisayo.

        FUNEKA:       Uliva kakuhle.

        ZANELE:       Kodwa ndingathini ukumenza loo nto uMawonga?

        FUNEKA:       Akuyazi into owawuzokuyenza apha eMonti?                           15

        ZANELE:       Ndiyazi nqo mtshan’am.

        FUNEKA:       Ukuba uyiloo mbo yondla amadoda akuzikulunga. Amadoda
                      adalelwe ukondla.

        ZANELE:       Hayi ntombi musa ukude wolule, ndinqena nje ukulahla imbo
                      yam ngophoyiyana.                                                  20

        FUNEKA:       Kulunge kanye uphoyiyana xa imbo inyanyeka; ngaphezulu
                      ndikholwa apha kule ndlu ziintaka ezibekayo.
                      (Nkqo! Nkqonkqo!)

        FUNEKA:       Nguye lowo, kokwesihlanu kule veki simondla engatsitsi nto.
                      Zimela phaya ewodrophini umyekele kum. (Azimele angene             25
                      uMawonga.)

        FUNEKA:       Ngena.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
18              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 (EC/SEPTEMBA 2021)

       MAWONGA: Hallow mtshana.

       FUNEKA:          Mh!

       MAWONGA: Kutheni na namhlanje? Waphusile uxam?                                     30

       FUNEKA:          Kaloku kuhlwa kusisa, iyileyo imini inezayo. Ndingakwenzela
                        ntoni?

       MAWONGA: Uphi uZan?

       FUNEKA:          Oko ebeye edolophini akakabuyi.

       MAWONGA: Awu! Ziziphi ezi venkile zivula de kubethe intsimbi yesine
                ngoMgqibelo?

       4.2.1    Xela ukuba yintoni le yonwabise uFuneka ngokwale ngxoxo.                   (2)

       4.2.2    (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
                      ngqindilili kule ngxoxo.                                             (1)

                (b)   Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni?                             (2)

       4.2.3    Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uFuneka angafuni nokumbona
                uMawonga endlwini yakhe.                                                   (2)

       4.2.4    Bubaluleke ngantoni ubukho buka Jerry kweli bali?                          (2)

       4.2.5    Xela isizathu sokuba inkosikazi kaMawonga yoyiswe kukwahlukanisa
                uMawonga noZanele.                                                         (2)

       4.2.6    Nika umxholwana ovezwa yile ngxoxo.                                        (2)

       4.2.7    Xela udidi elulo le drama. Xhasa impendulo yakho.                          (2)

       4.2.8    Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguMaziko limfanele igama athiywe
                lona kweli bali.                                                           (2)
                                                                                          [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      19

  UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M Mlokoti

  Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
  esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
  obulindelekileyo bempendulo.

  QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
           UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.

  5.1    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA I

         NCAPHAYI:       Ndiyabulela Tshezi, ndiyabulela mkam. Nantsi into, ndiyazi
                         kona ukuba sithi isintu indoda ayikhali nokuba seyingxange
                         ezingxangxasini, kodwa mkam kunyembelekile.

         MATSHEZI:       Ndiphulaphule tata.

         NCAPHAYI:       Ewe kona ngokwempilo ndixikixekile nkosikazi, namandla
                         andisenawo ngoku, nogqirha ukungqinile oko izolo xa
                         besiphaya. Uyakhumbula phofu?

         MATSHEZI:       Ewe tata ndiyakhumbula, yaye khange ndithande, kodwa
                         ndifane ndaziqinisa ngelithi nguThixo owaziyo.

         NCAPHAYI:       Heke. Kodwa andikhathazwa yimpilo nakukuguga nje kodwa
                         mfazi. Eyona nto ingamandla yimeko yaba bantwana ndiza
                         kukushiya nabo xa ndinokuthi ndibhubhe.

         MATSHEZI:       Ubona nje nam iyandixhalabisa imeko yaba bantwana Tolo,
                         ngakumbi uDina-hayi akandonwabisi konke konke.

         NCAPHAYI:       Heke, - Ndilapho kanye. Lo mntwana andiyifumani ingqondo
                         yakhe kwaphela. Ukhe umve khona wena encokola
                         nodadewabo nabantakwabo?

         MATSHEZI:       Hayi tata, uyinto esoloko izivalele egumbini lokulala, suka
                         amke ngorhatya abuye ezinzulwini zobusuku.

         NCAPHAYI:       Nantso ke. Ikho le nto imtyayo lo mntwana, kunjalo inkulu.
                         Uyaqonda phofu ukuba uBantubomzi noNtomboxolo
                         ngabona baselula yaye bamele ukujonga kuye
                         njengomzekelo? Kodwa hayi akanguwo umzekelo konke-
                         konke.

         MATSHEZI:       Hayi kona kunjalo tata, ibe eyona nto indixhalabisa
                         nangakumbi yile yokuba umkhuluwa lo wabo uZanoxolo
                         uyakhwela kulo nyaka uzayo, uya emLungwini.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
20                ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2021)

         5.1.1      Xela ukuba uzalana njani Ncaphayi noMaTshezi.                          (1)

         5.1.2      Kwakutheni ukuze uDina aqalise ukubenzela ixhala abazali bakhe?        (2)

         5.1.3      Ngqina ukuchaneka kwenkcaza, “andiyifumani ingqondo yakhe” xa
                    kuchazwa isimo sikaDina.                                               (2)

         5.1.4      Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
                    kwisicatshulwa.                                                        (2)

         5.1.5      Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa.             (1)

         5.1.6      Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ethi
                    indoda ayilili evela kwesi sicatshulwa iqulethe ingcinga ...

                    A    ecalanye.
                    B    ebethelelekileyo.
                    C    egwebayo.
                    D    edlelelayo.                                                       (1)

         5.1.7      Nguwuphi umqobo awutsibileyo umlinganiswa onguDina kule
                    drama?                                                                 (2)

         5.1.8      Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.

                    Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwingxoxo
                    (lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa
                    impendulo yakho.                                                       (3)

         5.1.9      UDina wathatha isigqibo esilungileyo ngokucela uSajini Gxalaba
                    ukuba amncede. Xhasa le mbono ucaphula ebalini.                        (2)

         5.1.10     Chaza umxholo wale drama.                                              (2)

                                                KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    21

 5.2     Funda esi sicatshulwa singezantsi uze uphendule imibuzo.

         ISICATSHULWA J

         NYOKA:          (Esothuka) Nithi kutheni?

         NOYONGO:        Kunjalo Mlungu.

         NYOKA:          Yinto eyenzeke njani leyo?

         NOYONGO:        Kuthiwa ucholwe ngamapolisa emva kwentsimbi yethoba
                         phezolo Mlungu. Ucholwe equngquluze phambi kwendlu
                         leya ebehlala kuyo noNozici.

         NYOKA:          Kuthiwa wenzakele njani?

         NOMHASE:        Naye kuthiwa linxeba linye Mlungu, emqolo. Lingene ngemva
                         ezimbanjeni latyhubela laya kuhlaba intliziyo. Kubonakala
                         ukuba bekuxa avula umnyango, kuba kuthiwa ufunyenwe
                         efumbethe isitshixo esandleni.

         NYOKA:          Akukho nto ithathiweyo kuye?

         NOYONGO:        Hayi Mlungu, nesipaji sakhe sifunyenwe sisekuye.

         NYOKA:          (Uthule ithutyana ecinga ejonge phantsi, suka wagqabhuka
                         ngumsindo) -Niyayibona le nto ndiyithethayo, ndisithi kuni
                         bambani laa mntwana unxibe impahla emnyama. Niyaphela
                         ngoku. Kule veki iphelileyo ibinguNozici, ngoku nguNozigoci.
                         Ngubani owaziyo ukuba kule izayo izakuba ngubani?
                         Mhlawumbi nguwe Nomhase, Noyongo okanye ndim. Kwazi
                         bani?

         NOYONGO:        Kodwa makhe sithethele phantsi Mlungu. Nawe usuka
                         usihwahwe ngamanye amaxesha singakwazi nokucinga. Yini
                         Mlungu wam kunini sasebenza nawe sithembekile. Ewe yona
                         into yokugetyengwa kukaNozici noNozigoci ngolu hlobo
                         ayehli kamnandi nakuthi. Kodwa wena usuke uthi sisazama
                         ukusebenzisana nawe usihwahwe ngolu hlobo. Usebenzise
                         amazwi abukhali nahlabayo, usaphule iintliziyo.

         NOMHASE:        Ewe kunjalo Mlungu. Unyanisile uNoyongo. Akuzange kube
                         nje apha kweli khaya. Iminyaka sasebenza apha, akuzange
                         kube nje. Nathi asithandi Mlungu.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
22               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2021)

         5.2.1     Xela ukuba yintoni ekhathaze uThambolenyoka ngokwale ngxoxo.           (2)

         5.2.2     (a)   Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
                         ngqindilili kule ngxoxo.                                         (1)

                   (b)   Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni?                         (2)

         5.2.3     Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uThambolenyoka
                   abenexhala.                                                            (2)

         5.2.4     Bubaluleke ngantoni ubukho bukaNoyongo kweli bali?                     (2)

         5.2.5     Xela isizathu sokuba uNoyongo noNomhase bamkhalazele
                   uThambolenyoka kule ngxoxo.                                            (2)

         5.2.6     Nika umxholwana ovezwa yile ngxoxo.                                    (2)

         5.2.7     Xela udidi elulo le drama. Xhasa impendulo yakho.                      (2)

         5.2.8     Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguThambolenyoka limfanele
                   igama athiywe lona kweli bali.                                         (2)
                                                                                         [35]

                                                       AMANQAKU ECANDELO B:              35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    23

 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

 Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
 • ‘Ikhikhizela laseDangwana’ nguLL Ngewu
 • ‘Umntu akalahlwa’ – LL Ngewu

 Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.

 UMBUZO 6: NDAKUYICELA IVUTHIWE – LL Ngewu & EZ Guqa

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kula mabali mafutshane uze
 uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe
 umbuzo asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
          UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.

 ‘IKHIKHIZELA LASEDANGWANA’ – LL Ngewu

 6.1    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA K

        Akukho nto ibimhlupha uMaNkosohlanga ngaphezu kwale yokuba
        babengavuzwanga ngamntwana wumbi ngaphandle kwale nkewu
        eyaphel’emehlweni. Eli lolo lomfazi belihlala kwelo bhotwe lilinde umntu oya
        kuze athi, nkqo ezokulixelela ukuba unyana walo wangcwatywa phi na. Xa
        unyana wakhe engafiki buqu, ingathi ubenokuxola akuxelelwa ukuba
        ingcwaba lakhe liphi, abek’ilitye azixolise.

        Emva kweminyaka elishumi elinesixhenxe uFanabekho walahlekayo
        ugalelekile eDangwana kowabo. Hayi ke uvuyo olwaba lapho umfazi
        ebon’unyana wakhe owayesele embalela kwabafileyo. Ufike urheme iinwele
        zihlab’umkhosi, izihlangu kucaca ukuba sel’ebiza nje imali yazo kuzo ukuba
        wayezihlawulele ngokwakhe, ibhulukhwe bekungekho themba lokuba
        isawunonophele kakuhle umsebenzi eyothulelwa wona kwixhayi
        eyayixhonywe kulo; okuyihempe kona besekuxhathise nje amaqhosha
        aqobisa ngokuqhosha nanto ingaqhoshisiyo. Ibhatyi yona kuyacaca ukuba
        yayishiya ivenkile iyidyasi ethe emva kweminyaka baye busitha
        ngokutha ubudyasi bayo. Eneneni abantwana abagezayo bamaGalane
        bebenokuyijonga le dyasi bathi, “Yidyatyi le!”

        Kuvakele kwangevumba ukuba inkosi le ingenile endlwini. Eneneni
        ibingasililo vumba linokuthelekiswa nelesivumbampunzi kumntu oqhele
        amavumba. Ibilivumba nje, kungenjalo ilivunjana nje, elidiza ukuchasela
        komninilo emlanjeni. Ubuso bomfo baburhaphilili ziindevu ebezilikhusi
        lokwenene lokufihla ubumi bomninizo.

        6.1.1    Xela ukuba uzalana njani uFanabekho noMaNkosohlanga.                         (1)

        6.1.2    Kwakutheni ukuze uFanabekho alifulathele ikhaya?                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
24              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2021)

        6.1.3   Ngqina ukuchaneka kwegama, “ilolo” xa kuchazwa umama
                kaFanabekho.                                                                (2)

        6.1.4   Nika isithethantonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi
                kwisicatshulwa.                                                             (2)

        6.1.5   Xela isimo sentlalo ngokwexesha esivela kwesi sicatshulwa.                  (1)

        6.1.6   Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Inkcaza ebhalwe
                ngqindilili iqulethe ulwimi ...

                A     oluqweqwedisayo.
                B     olurheshayo.
                C     oluchukumisayo.
                D     oluqhathayo.                                                          (1)

        6.1.7   Nguwuphi umqobo awutsibileyo umlinganiswa onguFanabekho kweli
                bali?                                                                       (2)

        6.1.8   Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.

                Inqanaba lesakhiwo sebali ekuqhubeka kulo okukwisicatshulwa
                (lelengabula-zigcawu/ lelokuyondelelana kwezinto). Xhasa impendulo
                yakho.                                                                      (3)

        6.1.9   UFanabekho wathatha isigqibo esilungileyo ngokubuyela ekhaya.
                Xhasa le mbono ucaphula ebalini.                                            (2)

        6.1.10 Chaza umxholo weli bali.                                                     (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                     25

 ‘UMNTU AKALAHLWA’ – LL Ngewu

 6.2    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA L

        UmaMthi ukhe wathalalisa wazirhonisa ecinga ukuba indoda yakhe iza
        kuluyeka olu chuku ebekubonakala ukuba izimisele ukuluqhwaya. “MaMthi,
        MaMthi, undivile kodwa ukuba ndithe ndibizele aba bafazana?”

        Uthe phulukutshu ezingubeni uMaMthi eqonda kakuhle ukuba kumyeni
        wakhe isithathu ngumnqakathi. Ufike iintombi zakhe zingekalali zincokola
        kamnandi. Nakuba isibane besiloziloziza nje ezi ntombi zimbone ngentsobi
        yobuso ukuba akatyhilekanga laye nelizwi lintama ukungakhululeki komninilo.
        UMaMthi uwugqithisile umyalezo wendoda yakhe. Bakhe babuza aba
        bantwana apha kunina ukuba ingaba babizelwa ntoni nguyise, koko omnye
        wanqaba nempendulo, kungasikuko ukuba unqaba nje nayo koko ngenxa
        yokungazi ngenene. Ubashiyile besagushugushuza kucaca ukuba
        abangxamanga kakhulu ukusabela esi simemo.

        Banele nje ukungena kwigumbi lokulala labazali babo, wahlala qwa
        uMathidala kumondlalo wakhe.

        “Mna andisifuni isithembu kulo mzi kabawo kuba isithembu sasithiywe
        ngubawo ngokwakhe,” uzixelele uMathidala iintombi zakhe ezimbini.

        “Asikuva tata”, ukhalaze ngelitshoyo uNobeSuthu.

        “Nindiva kakuhle, into kunayo niyazenzisa. Ndithi ke ngesiXhosa esivakalayo
        umfazi wam mnye nguMaMthi lo. Andifuni mfazi wumbi kulo mzi kabawo
        uMsuthu. ”

        6.2.1        Xela ukuba yintoni le ikhathaze uMathidala ngokwesi sicatshulwa.         (2)

        6.2.2        (a)    Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
                            ngqindilili kwisicatshulwa.                                       (1)

                     (b)    Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni?                          (2)

        6.2.3        Chaza isiganeko esikhokelele ekubeni uThandile ahlale
                     noNobeSuthu eMpheko.                                                     (2)

        6.2.4        Bubaluleke ngantoni ubukho bukaTyhobeka kweli bali?                      (2)

        6.2.5        Xela isizathu sokuba uMaMthi angayinqandi indoda yakhe xa
                     iqweqwedisa iintombi zakhe.                                              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
26              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2              (EC/SEPTEMBA 2021)

        6.2.6   Nika umxholwana ovezwa sesi sicatshulwa.                                (2)

        6.2.7   Xela udidi elilulo eli bali. Xhasa impendulo yakho.                     (2)

        6.2.8   Ngqina ukuba lo mlinganiswa unguThandile limfanele igama athiywe
                lona kweli bali.                                                        (2)
                                                                                       [35]

                                                        AMANQAKU ECANDELO C:            35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2021)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               27

 ICANDELO D: ISIHOBE

 Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kule mihobe ilandelayo:
 • ‘Idyunivesithi iFort Hare’ nguS. Maputi
 • ‘Unjingalwazi P.T Mtuze’ ngu Z. Mtumane

 Phendula YONKE imibuzo ekwimibongo oyifundileyo.

 UMBUZO 7: IVAMNA BAFAZI BOLUSU – S Maputi nabanye

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo kule mihobe uze uphendule imibuzo esetwe
 kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
 obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA: Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
          UMBUZO 7.1 noMBUZO 7.2

 7.1 Funda lo mbongo ulandelayo uze uphendule imibuzo.

       IDYUNIVESITHI IFORT HARE: S. Maputi

       1     Ntsika yeDike, mvaba yolwazi,
       2     Ubombo lujong’ezantsi.
       3     Awugungqiswa qhwithelo, njengasikhondo.
       4     Kuloo mathafa uvelele uXesi;
       5     Kuwe baty’udaka, baphefumla isiNgesi.
       6     Ntsikandini yeDike.

       7     Maxa onke ubhonxile;
       8     Ulibo luyamfimfithekisa, luyafunxa;
       9     Luphambukela kuwe lukhwaza
       10    Umsindo ozayo nentsokolo.
       11    Ntsikandini yeDike.

       12    Imibele yakho iyahluhluza;
       13    Umgqeku uyancela, uyalenca.
       14    Isimbonono sesendlala nokungazi,
       15    Umi, uyafundisa uthibaza impalalo.

       16    Iinkokheli zeAfrika zirhabule kuwe;
       17    Nabaphambuki imbala bafunda lutho;
       18    Injongo ikukufohlela nokuzixhobisa;
       19    Eneneni awaphoxisa wafundisa.
       20    Ntsikandini yeDike.

       21    Wena akunantanga,
       22    Amagwangqa ayangcangcazela wakukhankanywa;
       23    Ayakwazi, ngokuzibalula, hayi ngakumenywa;
       24    Akh’azama ukunyemba akha phantsi.
       25    Abahlonitshwa baphuma apho kaloku,
       26    Oomakhwenkhwetha nooNantsi,

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 28

Downloaded from hlayiso.com
28               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2021)

         27      Nditsho noDalibhunga igaqa.
         28      Izititsi uyatyhila, ususa nomdintsi.
         29      Fort Hare, kuthethiwe kugqityiwe,
         30      Nemisebenzi yakho ingqiniwe.
         31      Indima yakho iyabonakala,
         32      Exesheni likaqulukubhode.

         7.1.1     Tolika okuthethwa ngumqolo woku-1 walo mbongo.                         (2)

         7.1.2     Caphula kwisitanza soku-1 umqolo osixelela ngendlela elimi ngayo
                   isango ekungenwa ngalo eFort Hare.                                     (2)

         7.1.3     Ivakalelwa njani imbongi kulo mbongo? Xhasa impendulo yakho.           (2)

         7.1.4     (a)    Nika umfanekiso-ngqondweni oziswa ligama elibhalwe
                          ngqindilili kumqolo wesi-7 kulo mbongo.                         (1)

                   (b)    Uphuhlisa ntoni lo mfanekiso-ngqondweni?                        (2)

         7.1.5     Khankanya zibeMBINI izinto ezikhwazwa lulibo ngokwesitanza
                   sesi-2 salo mbongo.                                                    (2)

         7.1.6     Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo. Uhlobo
                   lophinda-phindo olukwimiqolo ekrwelelwe umgca ngaphantsi ...

                   A      Luxwesiso.
                   B      Yimpinda.
                   C      Yirayimu.
                   D      Luchasaniso.                                                    (1)

         7.1.7     Ngqina ukuba kule dyunivesithi kufunde nabemi bamazwe
                   angaphandle koMzantsi Afrika.                                          (2)

         7.1.8     Xela inkokeli yesikhahlelo esinguDalibhunga kumqolo wama-27
                   walo mbongo.                                                           (2)

         7.1.9     Chaza umxholo walo mbongo.                                             (2)

                                                   KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [IsiXhosa FAL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-nov-2021/8c252ee9-bd73-4f01-9972-d9b51142d9b4) — isiXhosa FAL · QP · 2021 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT2022](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept2022/1651f4d7-46c1-4b50-a1e9-ea6adceae4f0) — isiXhosa FAL · QP · 2022
- [ISIXHOSA FAL QP P2- GRADE 12 TRIAL 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-qp-p2-grade-12-trial-2019/4ed02c84-0664-45df-bd4e-28e1bdabf8f9) — isiXhosa FAL · QP · 2019 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2018 D](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-d/4f08cff2-343d-41f2-9344-c1f8d71c8eec) — isiXhosa FAL · QP · 2018
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2018 printready 29 .08 .18](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-printready-29-08-18/0990da0d-d2c2-4d91-86bc-d9b72b27b154) — isiXhosa FAL · QP · 2018
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2021/c13f23a4-01ac-4ab0-be26-7a7e911cd7e7) — isiXhosa FAL · Memo · 2021

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
