# isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2022 QP

> Grade 12 isiXhosa FAL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2022, 33 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept2022/1651f4d7-46c1-4b50-a1e9-ea6adceae4f0
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa FAL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 33

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-fal) › [isiXhosa FAL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2022 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept2022/1651f4d7-46c1-4b50-a1e9-ea6adceae4f0)

## About this document

Isixhosa Fal · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2022. Question paper, 33 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                             NATIONAL
                        SENIOR CERTIFICATE

                            IBANGA 12

                         SEPTEMBA 2022

             ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA
                  OLONGEZELELWEYO
                 IPHEPHA LESIBINI (P2)

AMANQAKU:   70

IXESHA:     2½ iiyure

                        Olu viwo lunamaphepha angama-33.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2             ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2             (EC/SEPTEMBA 2022)

IMIYALELO NENGCACISO

1.    Funda le miyalelo ngenyameko phambi kokuba uqalise ukuphendula imibuzo.

2.    MUSA ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Yiya kwiphepha lesiqulatho
      elilandelayo uze uphawule amanani emibuzo esetwe kwiincwadi ozifundileyo
      kulo nyaka. Emva koko, yifunde le mibuzo uze ukhethe leyo ufuna
      ukuyiphendula.

3.    Eli phepha linamaCANDELO amaNE:

      ICANDELO A:         Inoveli               (35)
      ICANDELO B:         Idrama                (35)
      ICANDELO C:         Amabali amafutshane   (35)
      ICANDELO D:         Isihobe               (35)

4.    Landela imiyalelo ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE ngononophelo.

5.    Phendula IMIBUZO emiBINI iyonke:          umbuzo   NGAMNYE     ukhethwa
      NAKUWAPHI amacandelo amaBINI.

      ICANDELO A: INOVELI
      Phendula umbuzo kwincwadi yenoveli oyifundileyo.

      ICANDELO B: IDRAMA
      Phendula umbuzo kwincwadi yedrama oyifundileyo.

      ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
      Phendula imibuzo esetwe kumabali amafutshane omaBINI.

      ICANDELO D: ISIHOBE
      Phendula imibuzo esetwe kwimibongo yomiBini.

6.    Uluhlu lokukhangela lakukunceda.

7.    Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ngokwendlela yokunombola
      esetyenzisiweyo kwiphepha lemibuzo.

8.    Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

9.    Ingcebiso yokulawula ixesha: Sebenzisa imizuzu engama-60 KWICANDELO
      NGALINYE.

10.   Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               3

 IPHEPHA LESIQULATHO

 Eli phepha liza kukunceda ukuba ukwazi ukukhetha imibuzo ofuna ukuyiphendula
 ngaphandle kokufunda lonke iphepha.

 ICANDELO A: INOVELI

 Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE kwinoveli oyifundileyo.
              INANI LOMBUZO                  AMANQAKU                   IPHEPHA
 1.  Kusa kusihlwa                                35                       5–8

 2.    Umqol’uphandle                                   35                9–12

 3.    UMonwabisi                                       35               13–16

 ICANDELO B: IDRAMA

 Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwinoveli oyifundileyo.

 4.    Ndiyekeni                                        35               17–21

 5.    Inzala YamaRhamba                                35               22–25

 ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE

 Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kumabali amafutshane.
 6.1 ‘Umntu akalahlwa’                             18                    26–27
 6.2 ‘Ndakuyicel’ivuthiwe’                         17                    28–29

 ICANDELO D: ISIHOBE

 Phendula YOMIBINI imibuzo esetwe kwisihobe.
 7.1   ‘Umnqayi’                                        18               30–31
 7.2   ‘UNjingalwazi P.T. Mtuze                         17               32–33

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2            (EC/SEPTEMBA 2022)

ITSHEKLISTI

QAPHELA:       Phendula imibuzo emiBINI kumaCandelo amabini. Phawula (√)
               amaCandelo owakhethileyo.

        ICANDELO                 IINOMBOLO        INANI LEMIBUZO   PHAWULA
                                  ZEMIBUZO        EPHENDULWAYO         (√)

A    Inoveli

     (Kusa Kusihlwa)                    1–3             1
     (Umqol’uphandle)
     (UMonwabisi)
                                         OKANYE
B    Idrama

     (Ndiyekeni)                        4–5             1
     (Inzala YamaRhamba)

                                         OKANYE
C    Amabali amafutshane

     (‘Umntu akalahlwa’)           6.1 + 6.2            1
     Ndakuyicela Ivuthiwe

                                         OKANYE
D    Isihobe

     (Umnqayi)                     7.1 + 7.2            1
     (UNjingalwazi P.T
     Mtuze)

QAPHELA:       Qiniseka ukuba uphendule imibuzo kumaCandelo amaBINI kuphela.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                        5

ICANDELO A: INOVELI

Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi noveli zilandelayo:
• Kusa Kusihlwa nguKS Bongela
• Umqol’uphandle nguMAP Ngani
• UMonwabisi nguZA Japhta

Phendula YONKE imibuzo ekwinoveli oyifundileyo.

UMBUZO 1: KUSA KUSIHLWA – KS Bongela

Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.

QAPHELA:        Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                UMBUZO 1.1 noMBUZO 1.2.

1.1     Funda ngocoselelo esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA A

        “Hayi mani phulaphula xa kuthethwa Nomakhwezi. Akungomntu wokuqala
        ukwenda, nofumana iinzima. Ayizizo nanzima ezi, ngaphandle nje kokuba
        uphanjaniswa lulwimi lwento ongakhange uyibambe ngokwakho. Le nto
        uyifuthuzelayo iza kukuphoxa …"
        …Ungakhe ulinge undixelele ngento yokwenda kwam, ungazange wende                 5
        wena. Ndiyakucebisa ukuba ungangeni ezintweni zam. Andinakuze
        ndiyinyamezele le nokuba kuthiwa mandinyamezele. Ukuba kobu bulumko
        bakho uzama ukuquma uLungile kule mikhwa yakhe, ingasuka ihle ehlayo,
        torho. Uza kundazi namhlanje ukuba ndingubani na lo mfana kaNtsibande.
        Nokokuba sekusithiwa iintsiba zakhe zinde zigqiba ilizwe eli, ufike esitishini   10
        kule kaSoluthi intombi. Sis! Ndigezelwe yinja!?"
        UYolisa umthobozile enyamezele ezo zinyembo naloo ntlamba wada
        waba uyanqandeka. Uyeke ngelithi umgcade ukufika kwakhe
        ngoLwesihlanu. Njengokuba iveki isiya icukutheka, nokhofukhofu
        lukaNomakhwezi luye lukhula ngokukhula ngokokude ngamanye amaxesha               15
        amane ukuhlasimla nokuba uyedwa. Ide yafika impela-veki waba uyafika
        uyise kaMpumelelo, loo nto ebuya eyekelele umzimba engazi ukuba
        litshawuza imibane.
        Wayengenalo nofifi lokuba kunyembelekile.
        Wafika ephethe ubugcwabalalana bezinto ezinjengeziqhamo kunjalo nje              20
        ebuphathele inkosikazi yakhe. Yayikwakho nelokhwe ayifumene ngexabiso
        eliphantsi kula maxabiso entengiso, phofu yona iyeyexabiso ngokudalwa.

        1.1.1 Xela ukuba wazana njani uNomakhwezi noYolisa athetha naye
              kwisicatshulwa.                                                            (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6               ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                        (EC/SEPTEMBA 2022)

        1.1.2    Chonga igama elithetha, ‘izenzo ezingalunganga’                  kwinkcaza
                 ekrwelelwe umgca ngaphantsi kwisicatshulwa.                                        (2)

        1.1.3    (a)   Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uNomakhwezi
                       ungumlinganiswa okrwada.                                                     (2)

                 (b)   Chaza ukuba obu bukrwada ukuba bumbeke kweyiphi imeko
                       uNomakhwezi ekupheleni kwebali.                                              (1)

        1.1.4    Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                                 (1)

        1.1.5    Ingaba saphumelela isifungo sikaNomakhwezi esithi, “ ... uza
                 kundazi namhlanje ukuba ndingubani na lo mfana kaNtsibande”.
                 Xhasa impendulo yakho.                                                             (2)

        1.1.6    Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
                 okhanyo.                                                                           (2)

        1.1.7    Tshatisa uhlobo        lwejenra   ekuKHOLAM        B    nophawu      lwayo
                 olukuKHOLAM A.

                           KHOLAM A                               KHOLAM B
                 (a)   Ibhalwa ngokohlobo            (i)     Yidrama
                       lwemiqolo

                 (b)   Ibhalwa ngokohlobo            (ii)    Sisichazi-magama
                       lweprozi

                 (c)   Yahlulwa ngokweendima         (iii)   Sisihobe
                       nemiboniso

                                                     (iv)    Libali elifutshane
                                                                                     (3 x 1)        (3)

        1.1.8    Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa onguLungile kweli
                 bali?                                                                              (2)

        1.1.9    Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMpumelelo olumenze ukuba
                 aphumelele ukumelana nemiqobo ebisendleleni yakhe.                                 (2)

                                                   KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                            7

 1.2    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA B

        'Musa ukundingxamela SekaMalungisa. Ikho into ethi wayifumana
        ngomgunyathi bedibene notatomncinci uSondlo. Ngenxa yokuba
        uMosia wayenemali, waqhatha utatomncinci wamseza notywala
        kwenziwa izigqibo. Abantu abaninzi kuthiwa utatomncinci wayehamba
        ebaxelela ukuba uyithengisile, nanjengoko nathi sisazi loo nto.'                    5
        “Awu, kanti kunjalo?”
        “Usabuza wena,” itshilo imazi.
        “Ingenzeka njani, mfazi, into yokuba ivenkile ibe seyikwaNtsibande kanti
        ngumgunyathi?”
        'Kudala ndikuxelela ukuba abanye abantu abamathanga njengawe lo. Kuba               10
        nangoku sekude kube yile nto nje wawumele ukuba unenxaxheba kule
        venkile ukwenzela ukuba iwele kuwe kwakuqala. Iindaba ke thina
        siyazifumana koomabhalana. Nangoku ukuba unokuya kuThamsanqa ufike
        ubize iincwadi zale venkile akasoze akunike.'
        “Hi Nozililo, uqinisekile ngale nto uyithethayo? Uthetha ukuthi kanti sihleli nje   15
        siphise ngelifa lakwaMakhwetshu kula mahlwempu akwaNtsibande?”
        “Kanye nqo. Yile nto ndihlala ndiyithetha yonke le mihla, uyithathe kancinci.”
        “Ke siza kuyithini le nto?”
        “Khawukhe uye kuThamsanqa uye kufuna iincwadi zayo. Ukuba uzifumene
        siza kubakho isandla sikatatomncinci. Andithi uyasazi?”                             20
        “Ndisazi kakuhle. Kaloku uyarhixiza ngenxa yelaa dumbe lakhe.”
        Okwenene uyile uNtongana kuThamsanqa wafika exakekile ephethe
        iincwadi zevenkile.
        “E, Jwarha mntakwethu, ndize ukuze undincede.”
        “Ewe; ngantoni ke?”                                                                 25

        1.2.1    Chaza eyona nto iyingxaki afuna isombululeke uNozililo ngokwesi
                 sicatshulwa.                                                                   (2)

        1.2.2    Xela isizathu sokuba uNozililo akholelwe ukuba zange ibe sisigqibo
                 sikaSondlo ukunikezela ngevenkile esele ililifa lakwaNtsibande.                (2)

        1.2.3    Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba uNozililo akayihloniphanga
                 indoda yakhe?                                                                  (2)

        1.2.4    Kwakutheni ukuze uNozililo aqiniseke ukuba uThamsanqa akanazo
                 iincwadi zevenkile?                                                            (2)

        1.2.5    Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
                 ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
                 yakho.                                                                         (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 (EC/SEPTEMBA 2022)

       1.2.6    Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi zilandelayo.

                (a)   UNomakhwezi watyoboza imoto yomsebenzi kaLungile.

                (b)   UNozililo wathenga ootsotsi bokuya kubulala uMpumelelo
                      eLusikisiki.

                (c)   ULungile wayithenga kuNtongana ivenkile.

                (d)   UMpumelelo wandisa isibhedlele eLusikisiki.                           (2)

       1.2.7    Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa.                                   (2)

       1.2.8    Xela indima yempixano ebalini.                                          (2)
                                                                                       [35]

                                                            AMANQAKU EWONKE                 35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   9

UMBUZO 2: UMQOL’UPHANDLE – MAP NGANI

Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
sobude obulindelekileyo bempendulo.

QAPHELA:        Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                UMBUZO 2.1 noMBUZO 2.2.

2.1   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

      ISICATSHULWA C

      Umfo wakwaHlobo uzibone seleyinyathela iNdende ngeqegu lakhe.
      Akubanga kudala, waba selemisa phambi kwendlu awayibona esekude.
      Yayibhalwe ngokucacileyo phezu komnyango: -7B. Kulapho ke
      wayehlala khona uEddie esaphila.
      Wafika sezilapho izixhiphothi ezibini zamapolisa. Ayebekwe kwangephezolo     5
      ukuba agcine kungabikho namnye ongenayo, kungabikho nophumayo.
      Uthe esihla emotweni, abe selemkhawulela, elindele eminye imiyalelo.
      “Ndifuna omnye wenu andikhaphe xa ndingenayo ngaphakathi.” Lowo ke
      ibengokaHlobo umyalelo, ethetha engemanga, ingqondo seyingxamele
      phambili. “Omnye kuni uya kushiyeka phandle, anqande kungangeni mntu.”       10
      Ngephanyazo nje engene uHlobo, loo ndlu ibe ngumbhodamo. Impahla
      iphoswe      ngapha    nangapha,       kuphendlwa     nesibi   esasilapho.
      Wayebangatshona ngapha, abuye ze umcuphi wabantu. Kwakucacile ukuba
      uEddie lo wayengumntu onomdla kwizinto ezininzi. Kwakuzele apho
      yingqokelela yezinto ngezinto – ukusuka kwezakhayo de kuye                   15
      kwimfitshimfitshi yamabhinqa.
      Kuloo mgubhululo, eyaba yeyokugqibela kuHlobo yaba kukufunda nganye
      nganye kwisipha seencwadi ezazibhalelwe uEddie. Inkoliso yazo
      yayizezivela kuLinda. Uziphe ixesha umfo kaHlobo, enyamezela ukuva loo
      mfeketho yeendaba zomfazi obhala ethe thwanga lisoka lakhe. Wayephatha       20
      kudibana nemfitshimfitshi yobukhwele, ibe ngamasososo okungaphumeleli
      kwakhe edingeni labo noEddie, ibe kukubhobhoza kwakhe ngempahla
      entsha, ibe kukuphindaphinda ebisenzeka ngomhla othile benoEddie – yonke
      loo nto ixelelwa umntu oyaziyo.

      2.1.1     Xela ukuba wazana njani uLinda Monti noEddie ekuthethwa ngaye
                kwisicatshulwa.                                                        (1)

      2.1.2.    Chonga igama elithetha,“ixesha elincinci” kwinkcaza ekrwelelwe
                umgca ngaphantsi kwisicatshulwa.                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    (EC/SEPTEMBA 2022)

       2.1.3    (a) Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uHlobo
                    wayeqinisekile ukuba uza kuzifumana ezincwadini
                    iinkcukacha zombulali kaEddie.                                          (2)

                (b) Chaza ukuba oku kuqiniseka kwakhe kumbeke kweyiphi imeko
                    uHlobo ngokwasebalini.                                                  (1)

       2.1.4    Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                          (1)

       2.1.5    Ingaba waphumelela umnqweno kaHlobo wokubamba abona babulali
                bakaEddie Maga? Xhasa impendulo yakho.                                      (2)

       2.1.6    Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
                okhanyo.                                                                    (2)

       2.1.7    Tshatisa uhlobo         lwejenra   ekuKHOLAM   B     nophawu     lwayo
                olukuKHOLAM A.

                             KHOLAM A                         KHOLAM B
                 (a)    Ibhalwa ngokohlobo    (i)        Yidrama
                        lwemiqolo
                 (b)    Ibhalwa ngokohlobo    (ii)       Sisichazi-magama
                        lweprozi
                 (c)    Yahlulwa ngokweendima (iii)      Sisihobe
                        nemiboniso
                                              (iv)       Libali elifutshane
                                                                                 (3 x 1)    (3)

       2.1.8     Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa onguEddie kweli
                 bali?                                                                      (2)

       2.1.9     Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uHlobo olumenze ukuba
                 aphumelele ukumelana nemiqolo ebisendleleni yakhe.                         (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                 11

 2.2 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA D

       Kwakudlula iintsukwana, eze kum efuna icebo. Hayi mna ndibhebhethile
       ngelithi uyatyholwa uEddie ngoLulama lo. Ndimqondile ukuba ukholwa
       engakholwa bobo buxoki bam. Ekuhambeni kwexesha, uEddie walubonakalisa
       nasesidengeni uthando lwakhe kuLulama, noLinda sendiqonda ukuba
       ungxamele ukumncama uEddie wakhe. “Kunokwenzeka ke ngoko ukuba                5
       ummangalelwa waqhutywa bubukhwele kwisenzo atyholwa ngaso …”
       Lixhume kwangoko igqwetha: “Lamla, wena Ohloniphekileyo! Ingqina
       lomtshutshisi alinalungelo lakuphalaza izimvo zalo enkundleni yamatyala.”
       ‘Ndiyangqina nam,’ itshilo imantyi.
       Wekhwence kwangoko umtshutshisi ukuhlala phantsi, sele erhoxozelisa ukuthi:   10
       “Andinamibuzo iyenye kwingqina lam.”
       Igqwetha: ‘Ummangalelwa lo uthi ungumhlobo wakho, nto kaMdoda?’
       UMdoda: ‘Oyena mhlobo wam yayinguEddie.’
       Igqwetha: ‘Ndiyabona nam. Ukuba ndiyavumeleka, ndingathi kukho ubutshaba
       phakathi kwakho nommangalelwa.’                                               15
       Umtshutshisi, etsiba naye: ‘Lamla, wena Ohloniphekileyo!’
       Imantyi: ‘Oku kuxhwithaxhwithana phakathi komthetheleli nomtshutshisi
       namangqina akuzi kusa mntu ndawo- kumacala onke. Makuphele ukuphalazwa
       kwezimvo enkundleni.’
       Uqale wazilungalungisa okaKhumalo phambi kokuba aqhube ukungcambazisa         20
       okaMdoda. 'Masibuyele enkomeni, nto kaMdoda … Ukuba uEddie lo
       wayengumhlobo wakho omkhulu, manyathelo mani owawathabathayo wakuva
       ukuba ufe ngendlela engaqondakaliyo? Ndithetha ukuthi kukho nto owakha
       wayisa emapoliseni ukuzama ukuwanceda kuphando lwawo, ngokuthi
       mhlawumbi, uwachazele ngokukekela kothando lukaEddie nommangalelwa?           25
       Kaloku uEddie wayengumhlobo wakho ngokutsho kwakho.”

       2.2.1    Chaza eyona ngxaki ajongene nayo uLinda ngokwesi sicatshulwa.         (2)

       2.2.2    Xela isizathu sokuba uMdoda abe kule nkundla yamatyala.               (2)

       2.2.3    Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukunganyaniseki kukaMdoda
                kubuhlobo bakhe noEddie?                                              (2)

       2.2.4    Kwakutheni ukuze uHlobo angabikho kwezi ngxoxo?                       (2)

       2.2.5    Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
                ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo yakho.    (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               (EC/SEPTEMBA 2022)

       2.2.6    Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi zilandelayo.

                (a)    UThembisa Ntlokonkulu wahambela kwisikhululo samapolisa

                (b)    UHlobo waya eMoonglow apho wathi akubhaqwa ukuba
                       ungumcuphi wabethwa.

                (c)    UJoe Bumba wanika ubungqina enkundleni yamatyala
                       obabuveza ubukhwele bukaLinda.

                (d)    UHlobo waya eFemina House ukuya kubuza malunga nemink
                       coat.                                                               (2)

       2.2.7    Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa.                                  (2)

       2.2.8    Xela indima yempixano ebalini.                                         (2)
                                                                                      [35]

                                                           AMANQAKU EWONKE                 35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   13

 UMBUZO 3: UMONWABISI- ZA JAPHTA

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule noveli uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo
 sobude obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:            Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                     UMBUZO 3.1 noMBUZO 3.2

 3.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA E

       Ububele bukaThandabantu babungaphelelanga kubathengi nabasebenzi
       kuphela. Nosapho lwakhe lwaluthiwe wambu yiloo ngubo yakhe yobubele
       ishushu. Noxa wayeyiloo mvuzemvuze bububele ngakusapho lwakhe
       uRhadebe, wayekwanaso wena isandla esingqongqo sengqeqesho. Umntwana
       owayefane athambe ngakuye yayinguMonwabisi lowo, singazi ke bethu nokuba            5
       yayiyimfobe nosizi ngakuye kuba ekhula engenamzali ungowakhe. Wayesoloko
       emkhusela kwabanye abantwana xa mhlawumbi bedlala ukuze ke bamdlalise
       kabuhlungu kuba emncinci kunabo. Bona ke abo bantwana bakhe babesoloko
       benesikhalazo sokuba yena uMonwabisi uthandwa ngokugqitha bona nguyise
       lowo wabo, kuba besithi akafane abethwe okanye angxoliswe nguye yena.               10
       UThandabantu akazange ayinanze nganto le nto yezi zikhalazo kuba esithi
       ziinkcuku nje zosapho olusakhulayo, loo nto iya kuphinde idlule xa bekhulile
       bayibone ukuba ayinjalo loo nto. Kuba eneneni yena wayengamthandi
       ukubodlula abo bakhe uMonwabisi, koko nje yayilusizi lobuzali ebona yena
       inkedanyana engenabani, ngoko ke engafuni ukuba izibone ihlelelekile phakathi       15
       kwabo bakhe. Kungoko ke wayengayinanzi into yezikhalazo zabo bantwana
       bakhe. Oyena mntu yamkhubekisayo le nto yokukhalaza kwaba bantwana yaba
       ngunina wabo, uMamTolo. Yamhlupha kakhulu into yokubona abantwana bakhe
       betyelelelwa nguMonwabisi waza wazimisela ukuba uza kwenza konke
       okusemandleni akhe ukuba asivale eso sikhewu.                                       20

       3.1.1    Xela ukuba wazana njani uThandabantu noMonwabisi ekuthethwa
                ngaye kwisicatshulwa.                                                      (1)

       3.1.2    Chonga igama elithetha ukuba, “ububele bukaThandabantu
                ngakusapho lwakhe lwalugqithisile” kwinkcaza ekrwelelwe umgca
                ngaphantsi kwisicatshulwa.                                                 (2)

       3.1.3    (a)     Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uMonwabisi wayefumana
                        ingqeqesho engafaniyo neyabantwana bakaThandabantu.                (2)

                (b)     Chaza ukuba oku kuphathwa ngokwahlukileyo kumncede njani
                        uMonwabisi ekupheleni kwebali.                                     (1)

       3.1.4    Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                         (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
14              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                        (EC/SEPTEMBA 2022)

       3.1.5    Ingaba waphumelela umnqweno kaMamTolo wokuba uMonwabisi
                aphile njengesicaka kwaThandabantu? Xhasa impendulo yakho.                          (2)

       3.1.6    Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
                okhanyo.                                                                            (2)

       3.1.7    Tshatisa uhlobo         lwejenra   ekuKHOLAM        B    nophawu      lwayo
                olukuKHOLAM A.

                            KHOLAM A                               KHOLAM B
                (a)     Ibhalwa ngokohlobo            (i)     Yidrama
                        lwemiqolo

                (b)     Ibhalwa ngokohlobo            (ii)    Sisichazi-magama
                        lweprozi

                (c)     Yahlulwa ngokweendima         (iii)   Sisihobe
                        nemiboniso

                                                      (iv)    Libali elifutshane
                                                                                     (3 x 1)        (3)

       3.1.8    Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa onguGcinumzi kweli
                bali?                                                                               (2)

       3.1.9    Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMonwabisi olumenze ukuba
                aphumelele ukumelana nemiqolo ebisendleleni yakhe.                                  (2)

                                             KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                   15

3.2     Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA F

        Ngethuba uThandabantu ebesengusihlalo wakhe wayekela izinto zonke
        ngakwinkosikazi yakhe. Wayemthembile kaloku kwaye ke yonke loo nto
        babenayo babeyiqale bobabini, ngoku ke wamthemba ngako konke. Nolo
        sapho lwalulolwabo bobabini. Naye ke bethu umamTolo wayengabonisanga
        kwahluleka okanye ukusindwa nguloo msebenzi womzi wakhe. Kodwa                 5
        singatsho ukuba isandla sakhe zange sifane neso sendoda yakhe. Kuye
        umsebenzi wayengumsebenzi qha qwaba, hayi enye into. Kwakufanelekile
        ukuba ayazi indawo yakhe. Abathengi bona wayengenaxesha lokuhoyana
        neemfekethwana zabo. Wayengamameli nasiphi na isikhalazo sabo. Kambe
        ke impumelelo iyamguqula umntu iveze cala limbi lakhe ebelikade lingaziwa.     10
        Laa mamTolo wakuqala wayeyimvuze-mvuze bububele efana nomyeni
        wakhe, umdla wakhe omkhulu wawungekho kuloo mashishini abo. Wathanda
        ukuwayekela kwabo basebenzi babesebenza kuwo. Kungelo xesha kanye ke
        apho abo basebenzi bafumana ikroba lokuba babe loo mali yayingeniswa
        ngaloo mashishini. Loo mkhuba waqhuba engawuqapheli umamTolo wada              15
        wabonwa nguRhadebe ekubuyeni kwakhe.
        Eyona nto yayibambe umdla kamamTolo yayingabantwana bakhe, ikakhulu
        amantombazana la, hayi ke ewakokosile ejonge yonke into enxulumene
        nawo. Kaloku wayeneenjongo eziphezulu kakhulu ngawo, ezimisele ukuba
        bakunqandwa ziinkwenkwezi njengoko amandla oko babenawo nomyeni                20
        wakhe. Inkolelo yakhe yayiyile yokuba kufuneka abantwana abaxabise
        ngokubenzela yonke into

        3.2.1        Chaza eyona ngxaki ababejongene nayo uRhadebe nomamTolo
                     ngokwakwisicatshulwa.                                              (2)

        3.2.2        Xela isizathu sokuba uphele umdla kuRhadebe ade abe uyekele
                     izinto zonke ngakwinkosikazi yakhe.                                (2)

        3.2.3        Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba impatho kamamTolo
                     yayingqwabalala ngakubasebenzi bakwaRhadebe?                       (2)

        3.2.4        Kwakutheni ukuze uMonwabisi ashiywe yedwa eNtshiqo?                (2)

        3.2.5        Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
                     ngumntu (ongaphakathi/ ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
                     yakho.                                                             (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
16              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                (EC/SEPTEMBA 2022)

       3.2.6    Chonga zibeziBINI iziganeko ezenzekileyo ebalini kwezi zilandelayo.

                (a) UGcinumzi wafumana ingozi yebhasi wabhubha.

                (b) UMonwabisi waphumelela ibanga leshumi emagqabini.

                (c) UThandabantu wavusa itrektari walimela abantu amasimi.

                (d) UMonwabisi wamkela uxanduva lokongamela amashishini
                    kaThandabantu.                                                         (2)

       3.2.7    Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa.                                  (2)

       3.2.8    Xela indima yempixano ebalini.                                          (2)
                                                                                       [35]

                                                      AMANQAKU ECANDELO A:                 35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2               17

ICANDELO B: IDRAMA

Kweli candelo, kukho imibuzo esetwe kwezi drama zilandelayo:

• Ndiyekeni ngu DM Jongilanga
• Inzala YamaRhamba nguM Mlokoti

Phendula NAWUPHI umbuzo OMNYE okwidrama oyifundileyo.

Phendula YONKE imibuzo ekwidrama oyifundileyo.

UMBUZO 4: NDIYEKENI – DM Jongilanga

Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
obulindelekileyo bempendulo.

QAPHELA:        Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                UMBUZO 4.1 noMBUZO 4.2.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
18              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2022)

4.1   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

      ISICATSHULWA G

      MADALA:        Ingaba intsusa-mabandla yintoni?

      NDILA:         Into ibitheni na bawo, iluchuku nje lwabashumayeli.

      MADALA:        UMawonga lo ucinga okokuba esi sikolo sesakwaLoni. Kanti
                     uqeshwe njengani nonke.

      NDILA:         Ukuqeshwa yeny’into bawo, ukhonya okweBhulu efameni yalo.            5

      MADALA:        Ngaba sesi sanyankomo, ecinga ukuba isikolo esi
                     ngamagqub’akhe.

      NONCI:         Kanti makazi ukuba uDicksie lo naye uzalwa ngabantu njengaye,
                     akaphumi sidulini.

      MADALA:        Masango, khawuthule uza kuwona lo mcimbi.                            10

      NONCI:         Hi bantu benkosi! Ndathi ndivelana nomntwana kaMamCirha,
                     kanti nditheza olunenkume.
      MADALA:        Nisuke niquphe ukuthetha oku, nixhaph’amagwebu
                     ningekayifumani nenyongo yento ekuthethwa yona ngobufazi obu
                     benu- he! Mfanandini uza uphethe mcimbi mni kweli khaya, usithi 15
                     mandombele yiphi ingoma?

      NDILA:         Tshangisa! Skhomo! Kudala undinyula ezinyuleni, namhlanje
                     ndigxampuza kokaThisayo umgxobhozo.

      MADALA:        Ngako oko inqanawa iya kufuna embombo imiqokozo.

      NDILA :        Kunjalo kanye Tshangisa. UMawonga undityhola ngokunxila              20
                     esikolweni into ke leyo endingazange ndiyenze ndinxila nje.
                     Ukuba ndiyanxila ndizinxilela phaya ezingqaqeni kambe ke
                     selendithembise ngomnyango.

      MADALA :       Uyititshala yokuqala ukwenza loo nto?

      NDILA:         Ndazi phi na Tshangisa ngokuba isuthu ngathi liphume nam             25
                     nje.

      MADALA:        Hlala ndikuxelela ukuba uMawonga akunakumbeka entanyeni
                     okwedyokhwe.
      NDILA:         Eyona nto undibona ukungakwazi ukufundisa esisigqogqo oku
                     kwakhe kuyo yonke le ngingqi.                                        30
      MADALA:        Masidlule apho mfo wam. Ingaba yintoni ekuthuthe yaza
                     kukubek’ apha?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                          19

        4.1.1        Xela ukuba wazana njani uMadala noMasango ekuthethwa ngaye
                     kwisicatshulwa.                                                              (1)

        4.1.2        Chonga igama elithetha, “ingxaki” kwinkcaza ekrwelelwe umgca
                     ngaphantsi kwisicatshulwa.                                                   (2)

        4.1.3        (a)   Ngqina ngokwesicatshulwa ukuba uNdila wayengaqali ukuza
                           kufuna uncedo kuMadala.                                                (2)

                     (b)   Chaza ukuba oku kuncedwa kwakhe nguMadala kumbeke
                           kweyiphi imeko uNdila emva koku.                                       (1)

        4.1.4        Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                           (1)

        4.1.5        Ingaba waphumelela umnqweno kaNdila wokuba angagxothwa
                     eNobutho? Xhasa impendulo yakho.                                             (2)

        4.1.6        Ngqina ukuba oku kukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
                     okhanyo.                                                                     (2)

        4.1.7        Tshatisa uhlobo     lwejenra    ekuKHOLAM       B    nophawu       lwayo
                     olukuKHOLAM A.

                                KHOLAM A                              KHOLAM B
                     (a)   Ibhalwa ngokohlobo              (i)     Yidrama
                           lwemiqolo

                     (b)   Ibhalwa ngokohlobo lweprozi     (ii)    Sisichazi-magama

                     (c)   Yahlulwa ngokweendima           (iii)   Sisihobe
                           nemiboniso

                                                           (iv)    Libali elifutshane
                                                                                        (3 x 1)   (3)

        4.1.8        Kubeluncedo njani ukungabikho komlinganiswa              onguMawonga
                     njengenqununu yaseNobutho kweli bali?                                        (2)

        4.1.9        Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMawonga olumenze ukuba
                     angaphumeleli ukumelana nemiqobo ebisendleleni yakhe.                        (2)

                                            KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
20              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2022)

4.2    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

       ISICATSHULWA H

       FUNEKA:          Mfo kabawo ezilumkileyo zitya zibeka ukuze zithi akwaphusa
                        uxam, zitshone emngxunyeni, zixel’iimbovane.

       ZANELE:          Hayi mntakabawo iliwa libhek’umoya.

       FUNEKA:          Ngubani othathe indawo kaMawonga?

       ZANELE:          Lichelezi apha uMaziko.                                         5

       FUNEKA:          Yeka umntwana womntu wethu. Kukh’ukuthini wethu?
                        Kubethw’iintonga kulo mhlaba asazi phesheya kwengcwaba.

       ZANELE:          Umgibe obambisa ngawo unqakulwa kwanguwo uthiywe
                        bantu bambi. Makalumke noMaziko.

       FUNEKA:          Umthiyi usoloko elibaze kanobom iliso lakhe ekuphambeni         10
                        imigibe. Ezidluleyo zidlule, zishiywa apho kubethelwe
                        mgama.

       ZANELE:          Lilonke uthi efileyo ayanyiwa mathole yebhonxileyo
                        ephilisayo.

       FUNEKA:          Uliva kakuhle.                                                  15

       ZANELE:          Kodwa ndingathini ukumenza loo nto uMawonga?

       FUNEKA:          Akuyazi into owawuzokuyenza apha eMonti?

       ZANELE:          Ndiyazi nqo mtshan’am.

       FUNEKA:          Ukuba uyiloo mbo yondla amadoda akuzikulunga. Amadoda
                        adalelwe ukondla.                                               20

       ZANELE:          Hayi ntombi musa ukude wolule, ndinqena nje ukulahla imbo
                        yam ngophoyiyana.

       FUNEKA:          Kulunge kanye uphoyiyana xa imbo inyanyeka; ngaphezulu
                        ndikholwa apha kule ndlu ziintaka ezibekayo.
                        (Nkqo! Nkqonkqo!)                                               25

       FUNEKA:          Nguye lowo, kokwesihlanu kule veki simondla engatsitsi nto.
                        Zimela phaya ewodrophini umyekele kum. (Azimele angene
                        uMawonga.)

       FUNEKA:          Ngena.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                       21

         MAWONGA:          Hallow mtshana.                                                  30

         FUNEKA:           Mh!

         MAWONGA:          Kutheni na namhlanje? Waphusile uxam?

         FUNEKA:           Kaloku kuhlwa kusisa, iyileyo imini inezayo. Ndingakwenzela
                           ntoni?

         MAWONGA:          Uphi uZan?                                                       35

         FUNEKA:           Oko ebeye edolophini akakabuyi.

         MAWONGA:          Awu! Ziziphi ezi venkile zivula de kubethe intsimbi yesine
                           ngoMgqibelo?

         4.2.1       Chaza eyona ngxaki wayejongene nayo uMawonga ngokwesi
                     sicatshulwa.                                                            (2)

         4.2.2       Xela isizathu sokuba umdla kaFuneka ubesekubeni uZanele ahlale
                     enendoda athandana nayo.                                                (2)

         4.2.3       Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba uZanele uyamsizela
                     uMawonga?                                                               (2)

         4.2.4       Kwakutheni ukuze aqiniseke uFuneka ukuba               uMawonga
                     wayengazikukhupha mali akufika ngolu suku?                              (2)

         4.2.5       Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
                     ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
                     yakho.                                                                  (3)

         4.2.6       Chonga zibeziBINI     iziganeko    ezenzekileyo    ebalini   kwezi
                     zilandelayo.

                     (a)   UZanele wahlangana noMawonga ethekweni bathandana.
                     (b)   UNdila waya kwaFuneka eyokuboleka imali.
                     (c)   UNdila wabulala uMawonga.
                     (d)   UMaziko waya kwaMadala eye kuthetha ngoLoni ochitha
                           isikolo.                                                          (2)

         4.2.7       Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa.                               (2)

         4.2.8       Xela indima yempixano ebalini.                                         (2)
                                                                                           [35]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
22              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                    (EC/SEPTEMBA 2022)

 UMBUZO 5: INZALA YAMARHAMBA – M. Mlokoti

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kule drama uze uphendule imibuzo
 esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo asisikhokelo sobude
 obulindelekileyo bempendulo.

 QAPHELA:       Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
                UMBUZO 5.1 noMBUZO 5.2.

 5.1 Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

      ISICATSHULWA I

      NCAPHAYI:         Ndiyabulela Tshezi, ndiyabulela mkam. Nantsi into, ndiyazi
                        kona ukuba sithi isintu indoda ayikhali nokuba seyingxange
                        ezingxangxasini, kodwa mkam kunyembelekile.

      MATSHEZI:         Ndiphulaphule tata.

      NCAPHAYI:         Ewe kona ngokwempilo ndixikixekile nkosikazi, namandla              5
                        andisenawo ngoku, nogqirha ukungqinile oko izolo xa
                        besiphaya. Uyakhumbula phofu?

      MATSHEZI:         Ewe tata ndiyakhumbula, yaye khange ndithande, kodwa
                        ndifane ndaziqinisa ngelithi nguThixo owaziyo.

      NCAPHAYI:         Heke. Kodwa andikhathazwa yimpilo nakukuguga nje kodwa              10
                        mfazi. Eyona nto ingamandla yimeko yaba bantwana ndiza
                        kukushiya nabo xa ndinokuthi ndibhubhe.

      MATSHEZI:         Ubona nje nam iyandixhalabisa imeko yaba bantwana Tolo,
                        ngakumbi uDina-hayi akandonwabisi konke-konke.

      NCAPHAYI:         Heke, - Ndilapho kanye, lo mntwana andiyifumani ingqondo            15
                        yakhe kwaphela. Ukhe umve khona wena encokola
                        nodadewabo nabantakwabo?

      MATSHEZI:         Hayi tata, uyinto esoloko izivalele egumbini lokulala, suka
                        amke ngorhatya abuye ezinzulwini zobusuku.

      NCAPHAYI:         Nantso ke. Ikho le nto imtyayo lo mntwana, kunjalo inkulu.          20
                        Uyaqonda phofu ukuba uBantubomzi noNtomboxolo ngabona
                        baselula yaye bamele ukujonga kuye njengomzekelo, kodwa
                        hayi akanguwo umzekelo konke-konke.

      MATSHEZI:         Hayi kona kunjalo tata, ibe eyona nto indixhalabisa
                        nangakumbi yile yokuba umkhuluwa lo wabo uZanoxolo                  25
                        uyakhwela kulo nyaka uzayo, uya eMlungwini.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)          ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                           23

         5.1.1       Xela ukuba wazana njani uNcaphayi noNtomboxolo ekuthethwa
                     ngaye kwisicatshulwa.                                                        (1)

         5.1.2       Chonga igama elithetha, “amanzi” kwinkcaza ekrwelelwe umgca
                     ngaphantsi kwisicatshulwa.                                                   (2)

         5.1.3       (a)   Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uDina unemfihlo
                           angaxeleli mntu ngayo.                                                 (2)

                     (b)   Chaza ukuba le mfihlo anayo uDina imbeke kweyiphi imeko
                           ekupheleni kwebali.                                                    (1)

         5.1.4       Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                           (1)

         5.1.5       Ingaba waphumelela umnqweno kaNcaphayi wokuba uDina ayeke
                     ukubuya ebusuku? Xhasa impendulo yakho.                                      (2)

         5.1.6       Ngqina ukuba okukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha
                     okhanyo.                                                                     (2)

         5.1.7       Tshatisa uhlobo     lwejenra   ekuKHOLAM         B   nophawu      lwayo
                     olukuKHOLAM A.

                                KHOLAM A                             KHOLAM B
                     (a)    Ibhalwa ngokohlobo           (i)     Yidrama
                            lwemiqolo

                     (b)    Ibhalwa ngokohlobo           (ii)    Sisichazi-magama
                            lweprozi

                     (c)    Yahlulwa ngokweendima        (iii)   Sisihobe
                            nemiboniso

                                                         (iv)    Libali elifutshane
                                                                                      (3 x 1)     (3)

         5.1.8       Kubeluncedo njani ‘ukusweleka’ kwabasebenzi
                     bakwaThambolenyoka kweli bali?                                               (2)

         5.1.9       Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uThambolenyoka olumenze
                     ukuba angaphumeleli kwimizamo yakhe yokuzakhela ubutyebi.                    (2)

                                          KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 24

Downloaded from hlayiso.com
24              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                  (EC/SEPTEMBA 2022)

 5.2    Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

        ISICATSHULWA J

        NYOKA:          (Esothuka) Nithi kutheni?

        NOYONGO: Kunjalo Mlungu.

        NYOKA:          Yinto eyenzeke njani leyo?

        NOYONGO: Kuthiwa ucholwe ngamapolisa emva kwentsimbi yethoba phezolo
                 Mlungu. Ucholwe equngquluze phambi kwendlu leya ebehlala 5
                 kuyo noNozici.

        NYOKA:          Kuthiwa wenzakele njani?

        NOMHASE:        Naye kuthiwa linxeba linye Mlungu, emqolo. Lingene ngemva
                        ezimbanjeni latyhubela laya kuhlaba intliziyo. Kubonakala ukuba
                        bekuxa avula umnyango, kuba kuthiwa ufunyenwe efumbethe 10
                        isitshixo esandleni.

        NYOKA:          Akukho nto ithathiweyo kuye?

        NOYONGO: Hayi Mlungu, nesipaji sakhe sifunyenwe sisekuye.

        NYOKA:          (Uthule ithutyana ecinga ejonge phantsi, suka wagqabhuka
                        ngumsindo) -Niyayibona le nto ndiyithethayo, ndisithi kuni           15
                        bambani laa mntwana unxibe impahla emnyama. Niyaphela
                        ngoku. Kule veki iphelileyo ibinguNozici, ngoku nguNozigoci.
                        Ngubani owaziyo ukuba kule izayo izakuba ngubani?
                        Mhlawumbi nguwe Nomhase, Noyongo okanye ndim. Kwazi
                        bani?                                                                20

        NOYONGO: Kodwa makhe sithethele phantsi Mlungu. Nawe usuka
                 usihwahwe ngamanye amaxesha singakwazi nokucinga. Yini
                 Mlungu wam kunini sasebenza nawe sithembekile. Ewe yona
                 into yokugetyengwa kukaNozici noNozigoci ngolu hlobo ayehli
                 kamnandi nakuthi. Kodwa wena usuke uthi sisazama                            25
                 ukusebenzisana nawe usihwahwe ngolu hlobo. Usebenzise
                 amazwi abukhali nahlabayo, usaphule iintliziyo.

        NOMHASE:        Ewe kunjalo Mlungu. Unyanisile uNoyongo. Akuzange kube nje
                        apha kweli khaya. Iminyaka sasebenza apha, akuzange kube
                        nje. Nathi asithandi Mlungu.                                         30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 25

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                      25

        5.2.1    Chaza eyona ngxaki wayejongene nayo uThambolenyoka ngokwesi
                 sicatshulwa.                                                             (2)

        5.2.2    Xela isizathu sokuba umdla kaThambolenyoka ibekukufuna ukwazi
                 ukuba akukho nto ithathiweyo na kuNozigoci.                              (2)

        5.2.3    Kuvezwe    njani  kwesi   sicatshulwa       ukuba      ooNoyongo
                 bayamkhalazela uThambolenyoka?                                           (2)

        5.2.4    Kwakutheni ukuze aqiniseke uDina ukuba uGxalaba uza kumnceda
                 kubanjwe uThambolenyoka?                                                 (2)

        5.2.5    Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kule noveli
                 ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
                 yakho.                                                                   (3)

        5.2.6    Chonga zibeziBINI      iziganeko   ezenzekileyo     ebalini   kwezi
                 zilandelayo.

                 (a)   UDina wagoduka wayokucela uxolo kubazali bakhe.
                 (b)   UKuku wagxothwa kwaNyoka kuba ekhulelwe.
                 (c)   UNoyongo wabulawa ngokuhlatywa ngencula.
                 (d)   Amapolisa ambamba uNyoka amvalela                                  (2)

        5.2.7    Chaza umxholwana ovela kwesi sicatshulwa.                                (2)

        5.2.8    Xela indima yempixano ebalini.                                          (2)
                                                                                        [35]

                                                     AMANQAKU ECANDELO B:                 35

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 26

Downloaded from hlayiso.com
26              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2              (EC/SEPTEMBA 2022)

ICANDELO C: AMABALI AMAFUTSHANE
Kweli Candelo, kukho imibuzo esetwe kula mabali mafutshane alandelayo:
• ‘Umntu akalahlwa’ – LL Ngewu
• ‘Ndakuyicela ivuthiwe’ – EZ Guqa
Phendula YONKE imibuzo ekwibali elifutshane olifundileyo.
UMBUZO 6
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zithatyathwe kula mabali mafutshane uze
uphendule imibuzo esetwe kwisicatshulwa ngasinye. Amanqaku awabelwe umbuzo
asisikhokelo sobude obulindelekileyo bempendulo.
QAPHELA:       Phendula imibuzo esetwe kuzo zoziBINI izicatshulwa, oko kukuthi
               UMBUZO 6.1 noMBUZO 6.2.
UMNTU AKALAHLWA – LL Ngewu

6.1   ISICATSHULWA K
      Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

      UMathidala ke ubeneenkomo ezityaliweyo kuyo yonke loo lali yaseThembeni,
      Imali yona ebengayikhathalelanga nganto kuba ubengawuqondi kakuhle
      umsebenzi wayo, Ubelima umbona, iimbotyi namazimba ngeenkomo zakhe
      kanti ekwasenga kwalapha kuzo. Izinto ezithengwa evenkileni bezinqabile kweli
      khaya kangangokuba abantwana bakhe babethande ukudlakazela                          5
      nokuhleleleka phakathi kwabanye abantwana.

      Unobangela wokuba iintombi zakhe ezimbini nonyana bangafundi kukuba
      bebesolusa loo mhlambi kuloo mathambeka aseThembeni. Ibiluvuyo
      olungathethekiyo kunkabi ukuba neentombi ezingaka kuba eqonda ukuba
      umhlambi wakhe uza kuya ukhula ngokukhula. Ithemba lakhe letha mhla                 10
      kwamitha uThandile intombi yakhe yamazibulo. Le ntombi yehlelwa sesi siwo xa
      igqibezela izifundo zayo zobutitshalakazi eBhencuthi. UMathidala wambetha loo
      mntwana walutywantsi emxelela ukuba soze aphindele kweso sikolo, phofu
      enziwa kukungaqondi ukuba intombi le sele iyigqibile imfundo yayo.

      Ube kwazama ukuyigocagoca eyomba ukuba leliphi eli tshivela                         15
      limenzakalisileyo, wabuya nembande yesikhova nakuba bekubonakala ukuba
      oyena mntu onobungozi bokumenzakalisa nguyise ncakasana. Uthe ngenxa
      yomsindo wazikhupha neentombi zakhe ezimbini esikolweni ezithuka ezifanisa
      nayo yonke into eyakha yambi apha phantsi kwelanga. UMaMthi wathi
      akuthetha nendoda yakhe eyicenga ukuba ingabakhuphi abantwana esikolweni,           20
      wathukwa wathi shwaca oku kwakhe njengelokonya lomfazi elithwebula
      abantwana kwindlela eyiyo.

      6.1.1    Xela ukuba wazana njani uMathidala noMaMthi ekuthethwa ngaye
               kwisicatshulwa.                                                                (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 27

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2                         27

        6.1.2    Chonga igama elithetha, “ukwahluka kakhulu” kwinkcaza ekrwelelwe
                 umgca ngaphantsi kwisicatshulwa.                                             (2)

        6.1.3    (a)   Ngqina ngolwazi olukwisicatshulwa ukuba uMathidala
                       wayekhohlakele engenalusini ngakwiintombi zakhe.                       (2)

                 (b)   Chaza ukuba oku kuzikhohlakalela kwakhe iintombi zakhe
                       kumbeke kweyiphi imeko uMathidala ekupheleni kwebali.                  (1)

        6.1.4    Tolika inkcaza ebhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.                           (1)

        6.1.5    Ingaba waphumelela uMathidala ukuba zohlwayeke iintombi zakhe
                 ngokuzigxotha kwakhe? Xhasa impendulo yakho.                                 (2)

        6.1.6    Ngqina ukuba okukwisicatshulwa kuqhubeka kula maxesha okhanyo.               (2)

        6.1.7    Tshatisa uhlobo        lwejenra   ekuKHOLAM       B    nophawu      lwayo
                 olukuKHOLAM A.

                            KHOLAM A                              KHOLAM B
                 (a)   Ibhalwa ngokohlobo            (i)     Yidrama
                       lwemiqolo

                 (b)   Ibhalwa ngokohlobo            (ii)    Sisichazi-magama
                       lweprozi

                 (c)   Yahlulwa ngokweendima         (iii)   Sisihobe
                       nemiboniso

                                                     (iv)    Libali elifutshane
                                                                                    (3 x 1)   (3)

        6.1.8    Kubeluncedo njani ukuphangela kukaThandile eMpheko kweli bali?               (2)

        6.1.9    Xela uphawu anikwe lona ngumbhali uMathidala olumenze ukuba
                 angaphumeleli kwimizamo yakhe yokuzakhela ubutyebi.                          (2)

                                          KUNYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 28

Downloaded from hlayiso.com
28              ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OLONGEZELELWEYO P2              (EC/SEPTEMBA 2022)

NDAKUYICELA IVUTHIWE – EZ GUQA

6.2   Funda esi sicatshulwa silandelayo uze uphendule imibuzo.

      ISICATSHULWA L

      Kuphele iminyaka emine ingekho imvisiswano phakathi koNozukile nomzi
      wamaNdlambe      yaye    noMaVumisa      ubechwethelwa    phaya     kude
      ngumolokazana kaMchitheki. Uhambe ngoku uNozukile wanonyawo
      lwemfene, kwacaca ukuba nesikolo eso wayedlisela ngaso akanamsebenzi
      naso. Kungenzeka phofu ukuba nesikolo eso yayingeyonto wayeyiwele 5
      phezulu, koko wayezama nje indlela yokuchitha isithukuthezi ngenxa
      yokunqaba kwezinto zokuchitha isithukuthezi eMaqaqasini. Akuvakali ukuba
      wayeneenjongo ezinzulu ngemfundo Mhlawumbi wakhutshwa esikolweni
      lisoka esanxanelwe imfundo.

      Ubesimka ekhaya engaxelelanga mntu. Kaloku babengasatshotshelani 10
      noMaVumisa. Ubebuya uQolwana umfazi wakhe engekho athi akubuza
      kunina ukuba uyephi, omnye aziphendulele nje ngokupholileyo esithi, “Hayi
      kaloku, nyana, umfazi ngowakho. Ingathi wawutshilo nje kumadoda
      amaNdlambe”. Nakuba ebebonakalisa ukuxhalaba nje ubethi xa abuzwe
      ngamadoda amaNdlambe, agqibe ukusenga kwezimithiyo ngokuthi umshiye 15
      eThekwini.

      Iqhubile le nto uNozukile emana elahleka athi akubuzwa ukuba uvela phi
      abeyinto emntwini. Esi simo sikaNozukile simtsho uQolwana waziva ngathi
      yinkunzi enqunyulwe amanqindi. Kuthe esajonge le yokumana elahlekelwa
      ngumfazi ngathi uyathwasa, wasuka ngeny’imini kwasa uNozukile eyiwole 20
      yonke eyakhe, akashiya nesipeliti. Kwakubanje uye wabona unyana
      kaMchitheki ukuba amasi agcadwe elangeni.

      6.2.1     Chaza ingxaki wayejongene nayo uQolwana ngokwesi sicatshulwa.             (2)

      6.2.2     Xela isizathu sokuba uNozukile angevani noMaVumisa.                       (2)

      6.2.3     Kuvezwe njani kwesi sicatshulwa ukuba uNozukile wayehamba
                iindlela ezingaqondakaliyo?                                               (2)

      6.2.4     Kwakutheni ukuze        kuthiwe   uNozukile   akanguye   umfazi
                wamaNdlambe?                                                              (2)

      6.2.5     Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli. Umbalisi kweli bali
                ngumntu (ongaphakathi/ongaphandle) ebalini. Xhasa impendulo
                yakho.                                                                    (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 QP SEPT2022 (Corr 23 Aug)](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-qp-sept2022-corr-23-aug/84c9883f-167c-4b5b-b7e7-eda3f18f2708) — isiXhosa FAL · QP · 2022 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P2 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-may-june-2022/1b6b5ddb-5697-4e8d-871b-aaaf7a175b33) — isiXhosa FAL · QP · 2022 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2021/78ad8760-e512-4d9c-99c1-76478a9e4251) — isiXhosa FAL · QP · 2021
- [ISIXHOSA FAL QP P2- GRADE 12 TRIAL 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-qp-p2-grade-12-trial-2019/4ed02c84-0664-45df-bd4e-28e1bdabf8f9) — isiXhosa FAL · QP · 2019 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2018 D](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-d/4f08cff2-343d-41f2-9344-c1f8d71c8eec) — isiXhosa FAL · QP · 2018
- [XHOSA FAL P2 QP GR12 SEPT 2018 printready 29 .08 .18](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-qp-gr12-sept-2018-printready-29-08-18/0990da0d-d2c2-4d91-86bc-d9b72b27b154) — isiXhosa FAL · QP · 2018

## More from Grade 12 isiXhosa FAL

- [ISIXHOSA FAL P2 GR12 MEMO SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p2-gr12-memo-sept-2025-watermark/9129edfc-7f89-491a-88fb-23270581f911) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA FAL P3 GR12 MEMO SEPT2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-gr12-memo-sept2025-watermark/854a529e-2cc7-4f28-b2d3-f7735c0d615c) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p1-may-june-2025-mg/6858023a-bdef-4e8f-a091-79d94e109d28) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa FAL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-fal-p3-may-june-2025-mg/e6f77f14-fd5e-4415-9cd4-23e671adcb30) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 MEMO GR12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-memo-gr12-sept-2024/4c02fe41-62c6-462b-aa2a-9c6efd2e97ba) — Memo · 2024
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT 2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept-2024/b9606eda-21f0-469e-bf5d-ffb2f9da1ea1) — Memo · 2024

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
