# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2019 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2019, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2019/81098661-51d5-4c1d-b144-b3f11250d82c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2019/81098661-51d5-4c1d-b144-b3f11250d82c)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2019. Memorandum, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                 SENIOR CERTIFICATE

                       IBANGA 12

                  SEPTEMBA 2019

       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1
           ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   70

                 Le memorandam inamaphepha ali-9.

### Page 2

2                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1             (EC/SEPTEMBA 2019)

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

 UMBUZO 1

 Qaphela oku kulandelayo xa umakisha uvavanyo lokuqonda:

     Eyona njongo yalo mbuzo kukuvavanya ukuqonda, ngoko ke umvavanywa
      makanganyityelwa manqaku ngeempazamo zopelo nezolwimi ngaphandle
      kokuba iimpazamo ezo zithi zitshintshe intsingiselo (itsho impendulo ingabiyiyo
      echanekileyo).

     Xa umvavanywa esebenzise amagama angengawo awesiXhosa ncakasana,
      ibe yona impendulo iyechanekileyo, makanikwe amanqaku apheleleyo
      ngempendulo yakhe.

     Kwimibuzo evulelekileyo, makunganikwa manqaku ngo-EWE/HAYI,
      NDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI, YINYANI/BUBUXOKI/LULUVO.
      Amanqaku mawanikwe kujongwe ukuzixhasa kwakhe umvavanywa
      (makujongwe ukuzixhasa kwakhe/isizathu esibambekayo esibangela ukuba
      abhale ewe/hayi okanye yinyani/bubuxoki/luluvo,
      ndiyangqinelana/andingqinelani).

     Ukuba umvavanywa ubhale isivakalisi esipheleleyo endaweni
      yegama/ibinzana ebelilindelekile, makanyityelwe amanqaku xa
      engalikrwelelanga/engaliqaphulanga igama/ibinzana elo lilindelekileyo.

     Xa kulindeleke ukuba umvavanywa abhale amanqaku amabini/amathathu ze
      yena anike angaphezulu kwabelindelekile, makuhoywe la mabini/mathathu
      okuqala kuphela.

     Xa umvavanywa esebenzise isiXhosa sengingqi makawanikwe amanqaku
      ukuba impendulo yechanekileyo.

     Xa kulindeleke ukuba umvavanywa akhethe impendulo echanekileyo
      kwazinikiweyo, makaphiwe amanqaku xa abhale unobumba nempendulo
      echanekileyo esecaleni konobumba/unobumba osecaleni kwempendulo
      echanekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2019)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                              3

 ISICATSHULWA A

 1.1    Yimisebenzi enzima nekwarhabaxa.                                                   (1)

 1.2    Kubhekiselelwe ekurhaleleni icuba / ekubaweleni icuba ngamandla. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                                  (2)

 1.3    'Kuyo yonke loo nto indoda ibiwakha umzi wayo iwugqibe, yondle usapho
        lwayo, ilunxibe ize kuqwela ilufundise.'                                           (1)

 1.4    Umgangatho wentlalo ngaloo maxesha ubuphantsi kakhulu.                            (2)

 1.5    Ukutya okulinywe emasimini nasezitiyeni kunesondlo ngaphezulu kokutya
        okuphuma ezinkonkxeni. / ukutya okulinywe emasimini nasezitiyeni
        kokona kunika impilo. / kungokuba kunezakha mzimba. 

        [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                                 (2)

 1.6    Imivuzo ebihlawulwa abasebenzi bamaxesha angaphambili ibiphantsi, kanti
        imivuzo ehlawulwa abasebenzi banamhlanje iphezulu / imivuzo ehlawulwa
        abantu bangoku iyancumisa xa sithelekisa naleyo ibisakuhlawulwa
        ngaphambili. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                                  (2)

 1.7    Kukubonakalisa ukuba abasebenzi bala maxesha banethamsanqa, kodwa elo
        thamsanqa alenzi mahluko kwiimpilo zabo. / kukubonakalisa ukuba
        abantu bale mihla nangona befumana imivuzo encumisayo loo mivuzo ayenzi
        mahluko kubomi babo. / kukubonakalisa ukuba imivuzo yabantu bale
        mihla ephezulu ayibonakali. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                                  (2)

 1.8    Umbhali uveza ukuba imali engamaphepha ayibubo obona butyebi koko
        ingumqondiso nje wobutyebi obukhoyo obumbiwa phantsi komhlaba
        obugcinwe koovimba abakhulu bemali.                                               (2)

 1.9    Xa kusithiwa ixabiso lemali lihlile sukuba lithelekiswa nexabiso lezinye iimali
        zamanye amazwe, ze lifumaneke liphantsi kunezinye iimali.                           (1)

 1.10 E 'Stock Exchange'/ kwiimalike zemali. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                                  (1)

 1.11 B. / B.Ukuyibekela ukuyenza ngomso into kuyingozi / Ukuyibekela
      ukuyenza ngomso into kuyingozi. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha
                                                                                  Tyhila  iphepha

### Page 4

4                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1         (EC/SEPTEMBA 2019)

 1.12 Akulunganga, kuba abazukwazi ukuzenza ngokupheleleyo iingxaki ebezilinde
      le mivuzo. / akulunganga, kuba iphela incinci imali abayifumanayo. 

                                         OKANYE

        Kulungile, kuba xa beyinikwa yonke imali yabo bangaphela bengawabhatali
        amatyala abanawo / kulungile, kuba bangaphela bewadoja amatyala. 

        [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                               (2)

 1.13 Ndifunde ukuba kumaxesha angaphambili abasebenzi babefumana imivuzo
      ephantsi kodwa bekwazi ukuziqabelisa iingxaki zabo, kanti kwixesha langoku
      abasebenzi bafumana imivuzo ephezulu kodwa abakwazi ukuziqabelisa
      iingxaki zabo. / ndifunde ukuba imali yeli xesha ayinaxabiso / ndifunde
      ukuba imali kweli xesha iphelela ezandleni. 

        [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                               (2)

 ISICATSHULWA B

 1.14 Aba bantu bakulo mfanekiso baphila impilo ephantsi.                               (2)

 1.15 Isinxibo sabo,  kunye nomgangatho wendlu abemi ecaleni kwayo.                     (2)

 1.16 'Ezindlwini zabo babengenazimpahla zinobunewunewu nabuyokoyoko yaye
      nabo impahla abebeyinxiba ibiyeyexabiso elisezantsi.' / 'Umgangatho
      wentlalo ngaloo maxesha ubuphantsi kakhulu, abantu bephila ubomi
      obungenazindleko zibhekephi.' 

        [Nayiphi na kwezi]                                                                (2)

 1.17 Impilo engcono yile iphilwa ngabantu abakwisicatshulwa B, kuba
      ayinazingxaki zininzi zemali / yile ikwisicatshulwa B, kuba baphila ubomi
      obulula.

                                         OKANYE

        Impilo engcono yile ikumhlathi wesi-6 kwisicatshulwa A, kuba nangona
        bebhatala izavenge zezindlu nezinye izinto kodwa bahlala kwiindawo
        ezikumgangatho ophezulu. 

        [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                               (2)

                                                      AMANQAKU ECANDELO A:                30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2019)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                      5

 ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

 UMBUZO 2

 UKUMAKISHWA KWESISHWANKATHELO

  Amanqaku abiwa ngolu hlobo lulandelayo:

     o Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezisi-7. (Ingongoma nganye linqaku)
     o Amanqaku ama-3 olwimi
     o Amanqaku ewonke: 10

  Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa abalingwa besebenzise amazwi abo:

     o 1−3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1
     o 4−5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2
     o 6−7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3

  Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umlingwa ecaphule njengoko
   kubhaliwe kwisicatshulwa:

     o 6−7 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: 0 amanqaku olwimi (Akanikwa
       nqaku lolwimi umfundi)
     o 1−5 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: nika inqaku eli-1 lolwimi

 QAPHELA

    Imo
     o Nokuba isishwankathelo sibhalwe ngemo engachanekanga,
       masiphononongwe.

    Ubalo-magama
     o Abakorekishi kulindeleke ukuba baliqinisekise inani lamagama
        asetyenzisiweyo.
     o Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibonakalisanga inani
        lamagama asetyenzisiweyo okanye ukuba inani lamagama libonakaliswe
        ngokungachanekanga.
     o Ukuba udlule kwinani eliqingqiweyo, funda de uye kusigqiba isivakalisi
        eso, ze ungakuhoyi okulandelayo.
     o Izishwankathelo ezibhalwe zazifutshane kodwa zinazo zonke iingongoma
        ezifunekayo okanye ezilindelekileyo mazinganyityelwa manqaku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha
                                                                          Tyhila  iphepha

### Page 6

6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1        (EC/SEPTEMBA 2019)

UMFUNDI ANGACANGCATHA KWEZI NGONGOMA

               UCAPHULO                                IINGONGOMA
1.   'Kumaxesha amandulo, kusadliwa      1.   Ngexesha lakudala abantu
     ngendeb' endala, umntu                   babengangxami xa besenza izinto.
     ubelithatha ixesha lakhe xa
     ethetha naxa esenza.'
2.   'Umhambi ebexatyiswe kakhulu        2.   Undwendwe beluhlonitshwa kuba
     kuba kaloku kuy' apha                    bekuncazwa kulo konke okuqhubeka
     bekuncwaswe iindaba zelo cala            kwelo cala luvela kulo.
     avela kulo.'
3.   'Izithuthi ezikhawulezayo           3.   Mandulo bezingekho ezi zinto
     bezingekho kuloo maxesha,                zikhwelwayo zihamba ngesantya
     kuhanjwa ngeenyawo okanye                esiphezulu, abantu bebexhomekeke
     ngamaqegu.'                              kwiinyawo namahashe.
4.   'Kule mihla siphila kuyo thina      4.   Kwezi ntsuku ayikho into ebaluleke
     ixesha libalulekile kwaye nathi          nexatyiswe njengexesha.
     silixabisile.'
5.   'Iingxaki neenkathazo ezithi        5.   Zonke izinto ezixakekisa umphefumlo
     zihluphe umphefumlo                      ziye zibe nefuthe ekucingeni
     ziyayichaphazela intliziyo kuba          nasekubetheni kwentliziyo.
     zimenza umntu asoloko ecinga
     nzulu.'
6.   'Impilo yethu iyonzakala lolu       6.   Ukuhamba ngesantya esiphezulu
     xheshondini kuba sigqibela               kwezinto kubangela abantu babe nezifo
     sinezifo ezinjengezi: isifo              ngezifo ezinxulumene noxinzelelo
     sentliziyo, ...'                         lwegazi.
7.   'Impucuko asikwazi kwaye            7.   Kunyanzelekile impucuko ikho kuba ize
     asinqweneli ukwahlukana nayo             nendlela ephucukileyo yokwenza izinto
     kuba isizele nokhanyo nezinye            nobomi obulula.
     izinto ezenze ukuba sibufumane
     ubomi bulula.'

UKUBHALA NGOKOMHLATHI

Ngexesha lakudala abantu babengangxami xa besenza izinto.              Undwendwe
beluhlonitshwa kuba bekuncazwa kulo konke okuqhubeka kwelo cala luvela kulo.
Mandulo bezingekho ezi zinto zikhwelwayo zihamba ngesantya esiphezulu, abantu
bebexhomekeke kwiinyawo namahashe. Kwezi ntsuku ayikho into ebaluleke nexatyiswe
njengexesha. Zonke izinto ezixakekisa umphefumlo ziye zibe nefuthe ekucingeni
nasekubetheni kwentliziyo. Ukuhamba ngesantya esiphezulu kwezinto kubangela abantu
babe nezifo ngezifo ezinxulumene noxinzelelo lwegazi. Kunyanzelekile impucuko ikho
kuba ize nendlela ephucukileyo yokwenza izinto nobomi obulula.

                                                                       [70 amagama]

                                                    AMANQAKU ECANDELO B: 10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2019)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                          7

 ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

 UKUMAKISHA ICANDELO C

      Upelo
       o Iimpendulo eziligama elinye mazimakishwe njengezichanekileyo
          nokuba upelo aluchanekanga, ngaphandle kokuba isiphene silahla
          intsingiselo efunwayo yegama.
       o Kwiimpendulo ezizizivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga
          luya kohlwayelwa xa isiphene sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
       o Xa kuvavanywa izifinyezi, impendulo mayifakwe iziphumlisi
          ngokuchanekileyo.
       o Ulwakhiwo lwezivakalisi kufuneka luchaneke ngokwemigaqo yolwimi
          kwaye lusetyenziswe kwizivakalisi ezipheleleyo njengoko umbuzo
          uyalela.
       o Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo,
          yamkela ZOMBINI, unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo
          KUNYE/OKANYE impendulo ebhalwe ngokupheleleyo.

 UMBUZO 3: UKUCAZULULA INTENGISO

 3.1   3 circle funding.                                                            (1)

 3.2   Kubantu abadinga imali / kubantu abafuna ukuboleka imali / kubantu
       ababolekisa ngemali / koomatshonisa. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                            (1)

 3.3   Kukufuna ukubhatala amatyala / kukufuna ukuthenga oko angenako /
       kukufuna ukubhatalela umntwana iimali zesikolo / kukuba athenge oko
       akunqwenelayo. 

       [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                           (1)

 3.4   Kukudlwengula umxhelo / kukwenza umdla / kukutsala iliso. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                            (2)

 3.5   Yingcinga yokuba akanamali / yingcinga yokuba uphucekile. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                            (2)

 3.6   B. / B. Dola yaseMerika / Dola yaseMerika. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                            (1)

 3.7   Unxulumana ngokuba umfanekiso uveza umntu obonakalisa ukungabi
       namali ngokuthi akhuphe ipokotho yebhulukhwe ngaphandle, ube umbuzo
       ubuza ngokungabi namali yoneleyo. / unxulumana ngokungabi
       namali. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                           (2)
                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha
                                                                              Tyhila  iphepha

### Page 8

8                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1       (EC/SEPTEMBA 2019)

 UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

 4.1   Unxibe ngokwahlukileyo kwabanye / sisinxibo / nguye oza nomba
       wentlanganiso. 

       [Nasiphi na isibini]                                                           (2)

 4.2   Kukugxothwa kwabanye abasebenzi / ukudendwa kwenani elithile
       labasebenzi. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                             (2)

 4.3 Iphuhlisa ingcinga yokuba oomama abamelwanga ngokukuko kule
      ntlanganiso.                                                                  (2)

 4.4   Ibonakalisa ukungamthembi / ibonakalisa ukungamthandi / ibonakalisa
       ukumcaphukela / ibonakalisa ukungamginyi ncam / ibonakalisa
       ukungamboneli ntweni. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                             (1)

 4.5   Inganesiphumo esibi kuba umbona njengenja.                                    (1)

 4.6   Luluvo, kuba akho amadoda akwaziyo ukuphatha imali ukodlula abanye
       abafazi / luluvo, akanabungqina bupheleleyo bale ntetho yakhe. 

       [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                           (2)
                                                                                    [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2019)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                        9

 UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

 5.1   'Kuthi kusakukhankanywa uqoqosho iingqondo zikhawuleze zicinge
       ngokulondolozwa kwemali ezibhankini nakwezinye iindawo zokugcina
       imali.'                                                                      (1)

 5.2   Phambi kwesibizo / sandulela isibizo / sikhokele isibizo. 

       (Nayiphi na kwezi)                                                           (1)

 5.3   'Injongo yoqoqosho asikokulungiselela imini engaziwayo ...'                 (1)

 5.4   Abantwana abancinci baphulukwa ngumchamo xa belele / sasivene
       ukuba ze singayithethi le nto, basuka bona abafundi baphulukwa
       bayithetha. 

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                          (2)

 5.5   'Nokuba kungayiphi indlela uya kuvuya  lowo uya kuthi loo mhla wemvula
       umfikele ewulungiselele.'                                                    (1)

 5.6   Libonakalisa ukungaqiniseki.                                               (2)

 5.7   Liphuhlisa ukuthatha ngokungacengiyo / liphuhlisa ukuthatha kungekho
       mnandi / liphuhlisa ukuthatha ngolunya / liphuhlisa ukuthatha
       ngokungenavelwano/ liphuhlisa ukuthatha ngokungenalusini / liphuhlisa
       ukuthatha kabuhlungu. 

       (Nayiphi na kwezi)                                                           (1)

 5.8   Ukuzenza wena ngokunokwakho / ukuzenza. 

       (Nayiphi na kwezi)                                                           (1)
                                                                                   [10]

                                                 AMANQAKU ECANDELO C:               30
                                             AMANQAKU EWONKE EPHEPHA:               70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha
                                                                            Tyhila  iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/66f1fd20-146b-4bfb-8460-ee40dba6324c) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019-memo/11ce1754-257a-46aa-b26b-638f40b4a356) — isiXhosa HL · Memo · 2019 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 GR12 MEMO SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2023 final](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2020/16c17085-b655-43df-acfc-d4077ef5979c) — isiXhosa HL · Memo · 2020
- [Xhosa HL P1 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo/e2fb0136-ceee-4d38-a6e9-562e6fac712b) — isiXhosa HL · Memo · 2018

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
