# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2020 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2020, 9 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2020/16c17085-b655-43df-acfc-d4077ef5979c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2020
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2020/16c17085-b655-43df-acfc-d4077ef5979c)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2020. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                   SENIOR CERTIFICATE

                        IBANGA 12

                   SEPTEMBA 2020

 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1
        ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   70

                 Le memorandam inamaphepha asi-9.

### Page 2

2                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1             (EC/SEPTEMBA 2020)

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

 UMBUZO 1

 Qaphela oku kulandelayo xa umakisha uvavanyo lokuqonda:

     Eyona njongo yalo mbuzo kukuvavanya ukuqonda, ngoko ke umvavanywa
      makanganyityelwa manqaku ngeempazamo zopelo nezolwimi ngaphandle
      kokuba iimpazamo ezo zithi zitshintshe intsingiselo (itsho impendulo ingabiyiyo
      echanekileyo).

     Xa umvavanywa esebenzise amagama angengawo awesiXhosa ncakasana,
      ibe yona impendulo iyechanekileyo, makanikwe amanqaku apheleleyo
      ngempendulo yakhe.

     Kwimibuzo evulelekileyo, makunganikwa manqaku ngo-EWE/HAYI,
      NDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI, YINYANI/BUBUXOKI/LULUVO.
      Amanqaku mawanikwe kujongwe ukuzixhasa kwakhe umvavanywa
      (makujongwe ukuzixhasa kwakhe/isizathu esibambekayo esibangela ukuba
      abhale ewe/hayi okanye yinyani/bubuxoki/luluvo,
      ndiyangqinelana/andingqinelani).

     Ukuba umvavanywa ubhale isivakalisi esipheleleyo endaweni
      yegama/ibinzana ebelilindelekile, makanyityelwe amanqaku xa
      engalikrwelelanga/engaliqaphulanga igama/ibinzana elo lilindelekileyo.

     Xa kulindeleke ukuba umvavanywa abhale amanqaku amabini/amathathu ze
      yena anike angaphezulu kwabelindelekile, makuhoywe la mabini/mathathu
      okuqala kuphela.

     Xa umvavanywa esebenzise isiXhosa sengingqi makawanikwe amanqaku
      ukuba impendulo yechanekileyo.

     Xa kulindeleke ukuba umvavanywa akhethe impendulo echanekileyo
      kwazinikiweyo, makaphiwe amanqaku xa abhale unobumba nempendulo
      echanekileyo esecaleni konobumba/unobumba osecaleni kwempendulo
      echanekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2020)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                         3

 ISICATSHULWA A

 1.1    NguGawulayo. √                                                                 (1)

 1.2    Amaziko empilo karhulumente nazimeleyo atyala imali eqikelelwa kwi-R19
        bhiliyoni rhoqo ngonyaka kwiinkqubo zikaGawulayo√√/ kubekho inkqubela
        enkulu ekwenzeni abantu ukuba bavavanyelwe uGawulayo kusetyenziswa
        imibutho karhulumente nezimeleyo. √√

        (Nayiphi na kwezi)                                                             (2)

 1.3    Inani leminyaka alindeleke ukuba ayayiphila amabhinqa linyuke ukusuka
        kwiminyaka engama-56.6 ngo-2007 ukuya kutsho kwengama-67.7 ngo-2019
        ukanti wona amadoda asuke kwiminyaka engama-52.3 ukuya kwengama-
        61.5. √√                                                                       (2)

 1.4    Sibonakalisa ukuzenza. √√                                                      (2)

 1.5    Yingqiqo yakudala yoluntu. √√                                                  (2)

 1.6    Iimbedlenge ngabantwana abaselula abangathathi ntweni √√/ ngabantu
        abangenanto nabaxhomekeke kwabanye ukuze batye. √√

        (Nayiphi na kwezi)                                                             (2)

 1.7    Ndiyangqinelana, kuba amadoda amadala kudala ethandana kwaye elala
        nabantu ngabantu abe wona amantombazana aselula eqala ukulala nabantu
        ngala madoda madala. √√

                                         OKANYE
        Andingqinelani, kuba kweli xesha nawo amantombazana aselula sele
        ethandana kwaye alala nabantu abaninzi. √√

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                            (2)

 1.8    Kulo mhlathi umxholo ungokuba abantu mabavavanyelwe uGawulayo ukuze
        bazazi ze bafumane unyango. √√                                                 (2)

 1.9    Ukuphungula √/ ukunciphisa √/ ukwehlisa √/ ukuthoba. √

        (Nayiphi na kwezi)                                                             (1)

 1.10   Ubethelela ingcinga yokuba ngamabhinqa osulela amadoda ngoGawulayo.√√          (2)

 1.11   Sisetyenziswe emva ko-thi. √                                                   (1)

 1.12   A √/ A. Ukubethwa kwabafundi ngootitshala √/ ukubethwa kwabafundi
        ngootitshala. √√

        (Nayiphi na kwezi)                                                             (1)

 1.13   Eli phulo libe nefuthe ngokuthi kwenyuke inani labantu abafanele
        ukunyangwa ngokuphindwe kabini kwisithuba nje esingaphezulu konyaka. √         (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha
                                                                             Tyhila  iphepha

### Page 4

4                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1           (EC/SEPTEMBA 2020)

1.14   Kukuncoma urhulumente woMzantsi Afrika ngegalelo analo ekuncediseni
       ukulwa nesifo uGawulayo.√                                                        (1)

1.15   Ndifunde ukuba ukuvavanyelwa ugawulayo kubalulekile ukuze uzazi,
       uzokufumana unyango noncedo.√√

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                             (2)

1.16   Kukho umntu ozitofa ngeziyobisi, √ kuba kukho ingalo nenaliti kunye
       neziyobisi √/ kusetyenziswa iziyobisi, √ kuba kukho ingalo ebotshiweyo
       nenaliti kunye neziyobisi. √

       (Nayiphi na kwezi)                                                               (2)

1.17   Ukusebenzisa iziyobisi akulunganga, kuba kungayibeka emngciphekweni
       impilo yakho ngokuthi wosuleleke zizifo.√√/ Ukusebenzisa iziyobisi
       kubulala ikamva lolutsha kwilizwe lonke. √√

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

1.18   Asiwuxhasi, kuba kwisicatshulwa A kuyagxekwa ukuzitofa ngeziyobisi
       kanti kwisicatshulwa B sibona umzekelo wokusetyenziswa kweziyobisi.√√

                                        OKANYE

       Siyawuxhasa kuba kwisicatshulwa A kugxekwa ukuzitofa ngeziyobisi kanti
       nalapha kwisicatshulwa B kuvezwe ingalo yomntu osebenzisa iziyobisi
       sele engathi akasaphili. √√

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)

                                                   AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2020)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                      5

ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

UMBUZO 2

UKUMAKISHWA KWESISHWANKATHELO

 Amanqaku abiwa ngolu hlobo lulandelayo:

    o Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezisi-7. (Ingongoma nganye linqaku)
    o Amanqaku ama-3 olwimi
    o Amanqaku ewonke: 10

 Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa abalingwa besebenzise amazwi abo:

    o 1−3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1
    o 4−5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2
    o 6−7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3

 Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umlingwa ecaphule njengoko
  kubhaliwe kwisicatshulwa:

    o 6−7 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: 0 amanqaku olwimi (Akanikwa
      nqaku lolwimi umfundi)
    o 1−5 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: nika inqaku eli-1 lolwimi

QAPHELA

   Imo
    o Nokuba isishwankathelo sibhalwe ngemo engachanekanga,
      masiphononongwe.

   Ubalo-magama
    o Abakorekishi kulindeleke ukuba baliqinisekise inani lamagama
       asetyenzisiweyo.
    o Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibonakalisanga inani
       lamagama asetyenzisiweyo okanye ukuba inani lamagama libonakaliswe
       ngokungachanekanga.
    o Ukuba udlule kwinani eliqingqiweyo, funda de uye kusigqiba isivakalisi
       eso, ze ungakuhoyi okulandelayo.
    o Izishwankathelo ezibhalwe zazifutshane kodwa zinazo zonke iingongoma
       ezifunekayo okanye ezilindelekileyo mazinganyityelwa manqaku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha
                                                                          Tyhila  iphepha

### Page 6

6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1       (EC/SEPTEMBA 2020)

UMFUNDI ANGACANGCATHA KWEZI NGONGOMA

                UCAPHULO                                IINGONGOMA
1.   Ukusela utywala nokuba                1. Ukusebenzisa utywala akulunganga
     bungakanani kuyingozi elusaneni          empilweni yosana lomntu okhulelweyo.
     olukhulelweyo.
2.   Kuyingozi ukutshaya ukhulelwe kuba    2. Akulunganga ukutshaya xa ukhulelwe
     kungenza usana uluzale luluncinane       kuba loo nto ingabangela ukuba usana
     kakhulu.                                 luzalwe luluncinane kakhulu.
3.   Unganayo ikati kodwa ungalicoci       3. Akukho nto ingalunganga xa unqwenela
     ilindle layo kuba linentsholongwane      ukuba nayo ikati kodwa
     ekuthiwa yi-toxoplasmosis                ungazihlanganisi nelindle layo kuba
     engakwenza ubeleke phambi                linentsholongwane i-toxoplasmosis
     kwexesha.                                enokubangela ubeleke phambi
                                              kwexesha.
4.   Musa ukutya ukutya okungalubeka       4. Akufanele kutya ukutya okungabeka
     emngciphekweni usana lwakho              impilo yosana olukhulelweyo engozini.
     olukhulelweyo.
5.   Ungasebenzisi amayeza, izinto         5. Akufanelekanga ukuba usebenzise
     ezongeza iivithamini okanye              naluphi na uhlobo lwamayeza
     amayeza esintu xa ukhulelwe              ngaphandle kokucela imvume kagqirha.
     ungakhange ufumane iingcebiso
     zikagqirha.
6.   Ungayiphathi ipeyinti nezibulala-     6. Akulunganga ukusebenzisa ipeyinti
     zinambuzane.                             nezibulala-zinambuzane.
7.   Musa ukuhlamba ngamanzi ashushu       7. Phambi kokuhlamba qinisekisa ukuba
     kakhulu.                                 amanzi awakho shushu kakhulu.

UKUBHALA NGOKOMHLATHI

Ukusebenzisa utywala akulunganga empilweni yosana lomntu okhulelweyo.
Akulunganga ukutshaya xa ukhulelwe kuba loo nto ingabangela ukuba usana luzalwe
luluncinane kakhulu. Akukho nto ingalunganga xa unqwenela ukuba nayo ikati kodwa
ungazihlanganisi nelindle layo kuba linentsholongwane i-toxoplasmosis enokubangela
ubeleke phambi kwexesha.       Akufanele kutya ukutya okungabeka impilo yosana
olukhulelweyo engozini.     Akufanelekanga ukuba usebenzise naluphi na uhlobo
lwamayeza ngaphandle kokucela imvume kagqirha. Akulunganga ukusebenzisa ipeyinti
nezibulala-zinambuzane. Phambi kokuhlamba qinisekisa ukuba amanzi awakho shushu
kakhulu.
                                                                              (70)

                                                    AMANQAKU ECANDELO B: 10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2020)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                       7

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UKUMAKISHA ICANDELO C

     Upelo
      o Iimpendulo eziligama elinye mazimakishwe njengezichanekileyo
         nokuba upelo aluchanekanga, ngaphandle kokuba isiphene silahla
         intsingiselo efunwayo yegama.
      o Kwiimpendulo ezizizivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga
         luya kohlwayelwa xa isiphene sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
      o Xa kuvavanywa izifinyezi, impendulo mayifakwe iziphumlisi
         ngokuchanekileyo.
      o Ulwakhiwo lwezivakalisi kufuneka luchaneke ngokwemigaqo yolwimi
         kwaye lusetyenziswe kwizivakalisi ezipheleleyo njengoko umbuzo
         uyalela.
      o Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo,
         yamkela ZOMBINI, unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo
         KUNYE/OKANYE impendulo ebhalwe ngokupheleleyo.

UMBUZO 3: UKUCAZULULA INTENGISO

3.1    Ziziqhamo. √                                                               (1)

3.2    Kumntu wonke. √                                                            (1)

3.3    Igama iziqhamo linxulumana nomfanekiso ngokuba ikiwi
       elisemfanekisweni lizotywe ngeziqhamo. √√                                  (2)

3.4    ‘Yitya’ √                                                                  (1)

3.5    Kubethelela ingcinga yokuba eli kiwi libukeka lisempilweni ngenxa
       yokondliwa ngeziqhamo. √√                                                  (2)

3.6    B √/ B. Intaka √/ intaka. √

       (Nayiphi na kwezi)                                                         (1)

3.7    Ndiyangqinelana, kuba iziqhamo zidume ngokuba nezakha mzimba
       ezikugcina usempilweni. √√

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                       (2)
                                                                                [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha
                                                                           Tyhila  iphepha

### Page 8

8                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1        (EC/SEPTEMBA 2020)

UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

4.1    Basegumbini likaLiyema, √ kuba kukho ucango. √/ Basegumbini lokulala, √
       kuba kukho umqamelo. √

       (Nayiphi na kwezi)                                                          (2)

4.2    Lisetyenziswe emva kwesibizo √/ Lilandela isibizo. √

       (Nayiphi na kwezi)                                                          (1)

4.3   Uphuhlisa ukuba akayazi into emnandi ethandwa nguLiyema. √√                  (2)

4.4    Abonakalisa ukuba uLiyema akagqibanga ukuthetha √/ abonakalisa ukuba
       intetho isaqhubeka. √

       (Nayiphi na kwezi)                                                          (1)

4.5    Iveza ukuba akalindelanga enye impendulo √√/ iveza ukuba ugqibile
       ukuthetha naye. √√

       (Nayiphi na kwezi)                                                          (2)

4.6    Akulunganga, kuba kubalulekile ukumnika ithuba elaneleyo umntu aveze
       ezakhe iimbono. √√

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                         (2)
                                                                                  [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2020)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                          9

 UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

 5.1   Libonakalisa indawo. √                                                         (1)

 5.2   Sizisa intsingiselo yobuncinane ngokuzalwa. √                                  (1)

 5.3   Ukufikisa kukufikelela kwinqanaba lobudala lobuntombi okanye
       lobukhwenkwe apho kuye kubekho iimpawu emzimbeni ezibonakalisa
       ukukhula. √√                                                                   (2)

 5.4   ‘Kananjalo ulahlekiwe yinto yokuba nenkwenkwe leyo ikudidi lwengozi
        emntwaneni oyintombazana ...’ √                                               (1)

 5.5   Luhlobo lokuqondisa. √                                                         (1)

 5.6   Kugxothwe umfundi omnye kwesi sikolo, kodwa bebemoshe bebabini. √

       (Nasiphi na isivakalisi esibonakalisa u-nye olinani)                           (1)

 5.7   Libhongo √/ liqhayiya.√

       (Nayiphi na kwezi)                                                             (1)

 5.8   Uyise uthi xa ayiyalayo, ‟U√ze w√azi into yokokuba ngoku u√vuthiwe.”

       (Nasiphi na isibini)                                                           (2)
                                                                                     [10]

                                                AMANQAKU ECANDELO C:                  30
                                            AMANQAKU EWONKE EPHEPHA:                  70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha
                                                                              Tyhila  iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2020/f7058072-1709-4f98-b320-e6dd1d077404) — isiXhosa HL · QP · 2020
- [XHOSA FAL P1 GR12 MEMO SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2023 final](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2019/81098661-51d5-4c1d-b144-b3f11250d82c) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [Xhosa HL P1 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo/e2fb0136-ceee-4d38-a6e9-562e6fac712b) — isiXhosa HL · Memo · 2018
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT2015](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept2015/2d67c1f3-e1b2-4832-ab48-9784ba9fc0da) — isiXhosa HL · Memo · 2015

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
