# isiXhosa HL Grade 12 P1 2022 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 memorandum from the September Preparatory Exams 2022, 9 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2022/c0c13ec4-1667-495d-b805-e9c8ff9bc859
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2022/c0c13ec4-1667-495d-b805-e9c8ff9bc859)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2022. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                         NATIONAL
                    SENIOR CERTIFICATE

                         IBANGA 12

                    SEPTEMBA 2022

ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL) – IPHEPHA 1
         ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   70

                  Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha ali-9.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1         (EC/SEPTEMBA 2022)

 QAPHELA

 Esi sikhokelo sokumakisha senzelwe ukuba sibe sisikhokelo kubamakishi.
 • Asenzelwanga ukuba sibe ngummiselo ogqibeleleyo.
 • Iimpendulo zabafundi mazithathelwe ingqalelo ngokokuchaneka kwazo.
 • Iimpendulo mazihlolwe ngokupheleleyo namanqaku anikezelwe apho kufuneka
    anikezelwe khona ngokwezigqibo ezithatyathwe kwintlanganiso yokubeka
    umakisho emgangathweni.
 • Isikhokelo sokumakisha siya kuxoxwa phambi kokuba kuqalwe ukumakisha.

 IMIYALELO KUBAMAKISHI

 Umakisho lwesicatshulwa sokuqonda:

    • Ngenxa yokuba kugxininiswa ekufundeni ngokuqonda, akufanelekanga ukuba
      upelo olugwenxa neemposiso zolwimi kwiimpendulo zezivakalisi zinyityelwe
      amanqaku ngaphandle kokuba ezo ziphene zitshintsha intsingiselo yempendulo
      elindelekileyo. Iimposiso ezikhoyo maziqatshelwe ngokukrwelelwa.
    • Kubaviwa abasebenzisa amagama athatyathwe kolunye ulwimi ngobunjalo bawo,
      olungesiso isiXhosa, musa ukuwathathela ingqalelo lawo magama anjalo,
      kananjalo banganyityelwa manqaku xa ngaba iimpendulo ezinikiweyo zinembadla.
      Ngokunjalo ukuba igama elisuka kolunye ulwimi lusetyenziwe kwitekisi kwaye
      impendulo ifuna elo gama, oko kwamkelekile.
    • Kwimpendulo apho ziliqela iimpendulo ezichanekileyo akunikwa manqaku
      ngeempendulo ezingu-EWE/HAYI, NDIYAVUMA/ANDIVUMELANI kuphela.
      Anikwa kuphela ngesizathu/ukuxhasa/nokuzakuzelela impendulo.
    • AKUNIKWA manqaku ngeempendulo ezingu-YINYANI/BUBUXOKI, okanye
      YINYANI/LULUVO kuphela. Anikwa kuphela ngesizathu/ukuxhasa/nokuzakuzelela
      impendulo.
    • Apho kulindeleke iimpendulo ezigama linye aze umviwa anike isivakalisi, nika
      amanqaku ukuba ngaba igama elifanelekileyo likrwelelwe umgca ngaphantsi
      okanye ligqanyisiwe.
    • Kwimibuzo apho kulindeleke iimpendulo ezimbini/ezintathu, aze umviwa adwelise
      uluhlu lweempendulo, makisha kuphela ezimbini/ezintathu zokuqala.
    • Iilwimi zengingqi neziyelelani zesiXhosa zamkelekile.
    • Kwimibuzo ekulindeleke ukuba umviwa akhethe impendulo echanekileyo,
      makwamkelwe zombini, ukutsho oko unobumba ohambelana nempendulo
      echanekileyo KUNYE/OKANYE nempendulo echanekileyo ebhalwe ngokuzeleyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                   3

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

 UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

 1.1    Uyintolongo ✓                                                                  (1)

 1.2    Kukungxama kakhulu ✓/ kukungxamela into ngamandla ✓

        (Nayiphi na kwezi)                                                             (1)

 1.3    Umlimi ✓/ usomajukujuku ✓/ umfundisi ✓/ umpolitiki ✓

        (Nasiphi na isibini)                                                           (2)

 1.4    Silandela isenzi u-thi.                                                        (1)

 1.5    Amazwe abalaseleyo ehlabathi afana ne-Indiya, elakwaSirayeli nelaseBhritani
        ebekhe akhokelwa ngabantu basetyhini. ✓                                        (1)

 1.6    Siveza ukuba imigudu yokufuna inkululeko yomntu wasetyhini size neziphumo
        ezihle nezingathandekiyo. ✓✓                                                   (2)

 1.7    Lityhila ukuba le migudu sele ibaxekile. ✓✓                                    (2)

 1.8    C. ✓ C. Abakrexezayo ✓/ abakrexezayo ✓

        (Nayiphi na kwezi)                                                             (1)

 1.9    Lizisa intsingiselo yokuyidinga inkululeko ✓✓/ ukufuna inkululeko
        ngamandla. ✓✓

        (Nayiphi na kwezi)                                                             (2)

 1.10 Yinyani, kuba abaqeshi bafuna ukuqala babelane ngesondo nabantu
      ababhinqileyo phambi kokuba babaqeshe. ✓✓/ Yinyani, kuba abantu
      abangamadoda babancwasa ngokungamkelekanga abantu ababhinqileyo
      emisebenzini. ✓✓

        (Nayiphi na impendulo eveza ukuxhatshazwa kwababhinqileyo
        ngezesondo.)                                                                   (2)

 1.11 Kukuba aye kuyichaza kwabasemagunyeni basemsebenzini. ✓/ kukuya
      kuyichaza kwicandelo lamapolisa elilwa ukuxhatshazwa kwababhinqileyo. ✓/
      kukuya kuyichaza kwiSebe Lezemisebenzi. ✓✓

        (Nasiphi na isibini)                                                           (2)

 1.12 Kunganeziphumo zokuba iqhawuke imitshato emininzi, kuba bafika bediniwe
      bangakwazi ukuyenza imisebenzi ekukholeleka ukuba yeyabo. ✓✓                     (2)

 1.13 Ukuphangela kwabafazi kubangele ukuba umsebenzi wasekhayeni ungabi
      namntu wakuwenza nexesha lokukhathalela abantwana liye lancipha. ✓✓              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1        (EC/SEPTEMBA 2022)

 1.14 Ewe singenza umahluko ngokuthi amadoda abone ukuba amanina nawo
      kufanele ukuba aphatheke ngokufanayo namadoda. ✓✓

                                         OKANYE

        Hayi, kuba kusekho amadoda asabambelele kwinto yokuba indawo yamanina
        isekhitshini. ✓✓

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                          (2)

 1.15 Kukho umntu ongumama obonakala enika imiyalelo kubantu abangootata. ✓          (1)

 1.16 Ewe banomdla, kuba bancumile yaye bajonge kule nto ayenzayo/kuye
      ngqo. ✓✓                                                                       (2)

 1.17 Umbhali umsebenzise umntu wasetyhini wabonakala enolawulo,
      ubungangamsha negunya ngaphezu kwamadoda amamele ngomdla
      nekubonakala emthobela. ✓✓                                                     (2)

 1.18 Umfanekiso wesicatshulwa B ungqinelana nomhlathi wesi-2 wesicatshulwa
      A, ✓ kuba kwisicatshulwa B siboniswa umntu ongumama obonakala
      ekwisikhundla solawulo kanti kumhlathi wesi-2 wesicatshulwa A kugxininiswa
      ukuba oomama banako ukuba kwizikhundla zolawulo. ✓                             (2)

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:            30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                   5

 ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

 UMBUZO 2

 UKUMAKISHWA KWESISHWANKATHELO

 • Amanqaku abiwa ngolu hlobo lulandelayo:

    o Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezisi-7. (Ingongoma nganye linqaku)
    o Amanqaku ama-3 olwimi
    o Amanqaku ewonke: 10

 • Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa abalingwa besebenzise amazwi abo

    o 1−3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1
    o 4−5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2
    o 6−7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3

 • Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umlingwa ecaphule njengoko kubhaliwe
   kwisicatshulwa:

    o 6−7 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: 0 amanqaku olwimi (Akanikwa nqaku
      lolwimi umfundi)
    o 1−5 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: nika inqaku eli-1 lolwimi

 QAPHELA

 • Imo
   o Nokuba isishwankathelo sibhalwe ngemo engachanekanga, masiphononongwe.

 • Ubalo-magama
   o Abakorekishi kulindeleke ukuba baliqinisekise inani lamagama asetyenzisiweyo.
   o Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibonakalisanga inani
     lamagama asetyenzisiweyo okanye ukuba inani lamagama libonakaliswe
     ngokungachanekanga.
   o Ukuba udlule kwinani eliqingqiweyo, funda de uye kusigqiba isivakalisi eso, ze
     ungakuhoyi okulandelayo.
   o Izishwankathelo ezibhalwe zazifutshane kodwa zinazo zonke iingongoma
     ezifunekayo okanye ezilindelekileyo mazinganyityelwa manqaku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1            (EC/SEPTEMBA 2022)

 UMFUNDI ANGACANGCATHA KWEZI NGONGOMA

                 UCAPHULO                                     IINGONGOMA
 1.   Oku kungenzeka ngokuba banikwe           1. Amanina mawabe nelungelo
      ilungelo elipheleleyo lokuzithabathela      lokuthabatha izigqibo ngokwawo,
      izigqibo nabo njengabantu,                  angalindeli kootata.
      ngaphandle kwefuthe lamadoda.
 2.   Oyena ndoqo kukunika abantwana           2. Kubalulekile ukuba amantombazana
      abangamantombazana imfundo                  asakhulayo afumane imfundo
      ekwizinga lomntu wonke                      esemgangathweni ngaphandle
      kungajongwanga sini.                        kocalucalulo.
 3.   Amakhosikazi aphangelayo                 3. Oomama abasele besebenza
      mawanikwe amathuba wokuphucula              mabawafumane amathuba okuphucula
      izakhono zawo ukuze nawo akwazi             izakhono emisebenzini, ukuze bakwazi
      ukukhuphisana ngokulinganayo                ukuba negalelo njengamadoda.
      nootata kwiimeko zemisebenzi.
 4.   Inkululeko namalungelo wamabhinqa        4. Makuqwalaselwe amalungelo
      mawabekwe phambili xa                       nokukhululeka kwamanina xa kuxoxwa
      kuchotshelwe imicimbi edla iLizwe.          imicimbi echaphazela iLizwe.
 5.   Amabhinqa mawahlonitshwe nawo            5. Amanina mawafumane intlonipho
      njengabantu, angajongelwa phantsi           elindelekileyo kumntu wonke,
      kuba engamabhinqa.                          angasingelwa phantsi kuba engamanina.
 6.   Kubalulekile ukuba amanina               6. Oomama mababe nendima enkulu
      athabathe inxaxheba kwimibutho              abayidlalayo kwimibutho yepolitiki,
      yezopolitiko, angacalulwa                   bangabekelwa bucala kuba
      ngokwesini.                                 bengoomama.
 7.   Ukhuseleko lwamanina kufanele lube       7. Kubalulekile ukuba abantu ababhinqileyo
      luxanduva lomntu wonke.                     bafumane ukhuseleko ngandlela zonke
                                                  kumntu wonke.

 UKUBHALA NGOKOMHLATHI

 Amanina mawabe nelungelo lokuthabatha izigqibo ngokwawo, angalindeli kootata.
 Kubalulekile ukuba amantombazana asakhulayo afumane imfundo esemgangathweni
 ngaphandle kocalucalulo. Oomama abasele besebenza mabawafumane amathuba
 okuphucula izakhono emisebenzini, ukuze bakwazi ukuba negalelo njengamadoda.
 Makuqwalaselwe amalungelo nokukhululeka kwamanina xa kuxoxwa imicimbi
 echaphazela iLizwe. Amanina mawafumane intlonipho elindelekileyo kumntu wonke,
 angasingelwa phantsi kuba engamanina. Oomama mababe nendima enkulu abayidlalayo
 kwimibutho yepolitiki, bangabekelwa bucala kuba bengoomama. Kubalulekile ukuba
 abantu ababhinqileyo bafumane ukhuseleko ngandlela zonke kumntu wonke.
                                                                             (70)

                                                        AMANQAKU ECANDELO B:             10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                7

 ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

 UKUMAKISHA ICANDELO C

 • Upelo
   o Iimpendulo eziligama elinye mazimakishwe njengezichanekileyo nokuba upelo
     aluchanekanga, ngaphandle kokuba isiphene silahla intsingiselo efunwayo
     yegama.
   o Kwiimpendulo ezizizivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga luya
     kohlwayelwa xa isiphene sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
   o Xa kuvavanywa izifinyezi, impendulo mayifakwe iziphumlisi ngokuchanekileyo.
   o Ulwakhiwo lwezivakalisi kufuneka luchaneke ngokwemigaqo yolwimi kwaye
     lusetyenziswe kwizivakalisi ezipheleleyo njengoko umbuzo uyalela.
   o Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo, yamkela
     ZOMBINI, unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo KUNYE/OKANYE
     impendulo ebhalwe ngokupheleleyo.

 UMBUZO 3: UKUCAZULULA INTENGISO

 3.1   Yi-Vaseline ✓                                                                (1)

 3.2   Kukuthambisa isikhumba. ✓                                                    (1)

 3.3   Linxulumana ngokuba lithi ‘Khangeleka umhle’ ibe nentombazana
       esemfanekisweni ikhangeleka intle. ✓✓                                         (2)

 3.4   Kukubonakalisa ukuba le mveliso yenziwe ngesityalo sendalo. ✓✓               (2)

 3.5   Utsalela umthengi kula mazwi ukuze naye abe nethemba lokuba
       ngokusebenzisa le mveliso uya kukhangeleka emhle. ✓✓                         (2)

 3.7   Andingqinelani, kuba nokuba ungayisebenzisa kangakanani le mveliso
       ayinakuze iguqule inkangeleko yendlela odalwe ngayo. ✓✓

       (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                          (2)
                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1           (EC/SEPTEMBA 2022)

UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

4.1   Bakwigumbi lokuhlala/lokuphumla. ✓                                                (1)

4.2   Kukho isitulo segumbi lokuhlala/ lokuphumla. ✓                                    (1)

4.3   Umama kaLutho ubonakalisa intlonipho nothando kwindlela anxibelelana
      ngayo nonyana wakhe, kanti yena uLutho akabonakalisi kuhlonipha. ✓✓               (2)

4.4   Ayingqinelani, kuba uthe kulungile kodwa uzisuse nje wazibeka kwalapha
      ecaleni lesitulo endaweni yokuba azise ekhitshini njengoko bekulindelekile. ✓✓    (2)

4.5   A. ✓ / A. Uncamile ✓ uncamile ✓

      (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)

4.6   Kusetyenziswe iqam leengcinga. ✓                                                  (1)

4.7   Uphumelele kuba endaweni yokuba uLutho athathe izitya aye kuzibeka
      ekhitshini uzishiya kwalapha egumbini lokuhlala/lokuphumla kunjalo nje
      akaboni nto ingalunganga kuloo nto kuba ude athi ugqibile. ✓✓

      (Nayiphi na impendulo ebonakalisa ukuphumelela)                                   (2)
                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2022)            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1               9

 UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

 5.1   Sandulela isibizo ✓/ siphambi kwesibizo. ✓

       (Nayiphi na kwezi)                                                          (1)

 5.2   Sibonakalisa isenzo esenzeka macala. ✓                                      (1)

 5.3   Siyabanga. ✓                                                                (1)

 5.4   Balambe. ✓                                                                  (1)

 5.5   Libonakalisa indawo. ✓                                                      (1)

 5.6   Ngokunjalo nasezinkunini uyayazi ukuba makabe negoqo apha ekhaya. ✓✓        (2)

 5.7   Umama uthanda ukutya inyama amaxesha amaninzi. ✓✓

       (Nasiphi na isivakalisi esisebenzise ukutya njengesenzi)                    (2)

 5.8   'Ngokukhululwa komfazi kule misebenzi inzima yangaphandle kokukhona
       ubomi bekhaya buya kulungelana nangaphezulu bube mnandi kananjalo. ✓       (1)
                                                                                 [10]

                                                    AMANQAKU ECANDELO C:           30
                                                AMANQAKU EWONKE EPHEPHA:           70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOHL P2 GR12 MEMO SEPT2022](https://www.hlayiso.com/library/xhohl-p2-gr12-memo-sept2022/4b4edcf0-840e-4e56-8f8f-622dc966133e) — isiXhosa HL · Memo · 2022
- [XHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2022](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2022/3950d2b4-4f70-45df-bbac-1400b9c0b350) — isiXhosa HL · Memo · 2022
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2021/5befd4cc-e35d-4680-a4ee-6a24871242da) — isiXhosa HL · Memo · 2021
- [XHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2017/fbaae63e-a141-46ac-aae3-bf3d1c3567b1) — isiXhosa HL · Memo · 2017
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2019/cd8ecf93-0365-4cb7-91f8-da22a11ed080) — isiXhosa HL · QP · 2019

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
