# isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2023 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 9 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                     SENIOR CERTIFICATE

                            IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2023

  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1
         ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   70

                 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha ali-9.

### Page 2

2                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1             (EC/SEPTEMBA 2023)

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1

Qaphela oku kulandelayo xa umakisha uvavanyo lokuqonda:

• Eyona njongo yalo mbuzo kukuvavanya ukuqonda, ngoko ke umvavanywa
  makanganyityelwa manqaku ngeempazamo zopelo nezolwimi ngaphandle
  kokuba iimpazamo ezo zithi zitshintshe intsingiselo (itsho impendulo ingabiyiyo
  echanekileyo).

• Xa umvavanywa esebenzise amagama angengawo awesiXhosa ncakasana, ibe
  yona impendulo iyechanekileyo, makanikwe amanqaku apheleleyo ngempendulo
  yakhe.

• Kwimibuzo     evulelekileyo,   makunganikwa     manqaku    ngo-EWE/HAYI,
  NDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI,               YINYANI/BUBUXOKI/LULUVO.
  Amanqaku mawanikwe kujongwe ukuzixhasa kwakhe umvavanywa
  (makujongwe ukuzixhasa kwakhe/isizathu esibambekayo esibangela ukuba
  abhale    ewe/hayi      okanye   yinyani/bubuxoki/luluvo, ndiyangqinelana/
  andingqinelani).

• Ukuba umvavanywa ubhale isivakalisi esipheleleyo endaweni yegama/ ibinzana
  ebelilindelekile, makanyityelwe amanqaku xa engalikrwelelanga/
  engaliqaphulanga igama/ibinzana elo lilindelekileyo.

• Xa kulindeleke ukuba umvavanywa abhale amanqaku amabini/amathathu ze
  yena anike angaphezulu kwabelindelekile, makuhoywe la mabini/mathathu
  okuqala kuphela.

• Xa umvavanywa esebenzise isiXhosa sengingqi makawanikwe amanqaku ukuba
  impendulo yechanekileyo.

• Xa kulindeleke ukuba umvavanywa akhethe impendulo echanekileyo
  kwazinikiweyo, makaphiwe amanqaku xa abhale unobumba nempendulo
  echanekileyo esecaleni konobumba/unobumba osecaleni kwempendulo
  echanekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2023)           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                              3

ISICATSHULWA A

1.1     Busekwe phezu komntu osisidalwa esinamabhongo aphakamileyo. √                 (1)

1.2     Ubomi kukuphila √
        Ubomi kukukhula √                                                             (2)

1.3     Kukungazi ukuba siqale phi na, sihambe phi na, siye kuthi ga phi na. √/
        Umbhali uxakwe kukungazi ukuba ubomi buqala phi, buhambe buyokuphela
        phi na. √                                                                     (1)

1.4     Uthetha ukuba asinalwazi ngelizwe labafileyo/akukho nto siyaziyo ngelizwe
        labafileyo. √√                                                                (2)

1.5     Ukubeka ingca. √√/ ukuhla nomcinga.√√                                         (2)

1.6     C √√/ Ukuzisokolisa √√ / C ukuzisokolisa. √√

        (Nayiphi na kwezi.)                                                           (2)

1.7     Luluvo kuba yindlela abubona ngayo yena mbhali ubomi. √√                      (2)

1.8     Sisifaniso. √                                                                 (1)

1.9     Umntu ongomnye √√ / umntu ongenguye lo uthetha le nyaniso √√ /mntu
        wumbi √√                                                                      (2)

1.10    Sibonakalisa ukumqwalasela. √√                                                (2)

1.11    Iingcinga √√/ukucinga√√/ ingcinga √√                                          (2)

1.12    Izinto ezingakholelekiyo √√/ izinto ezingaqondakaliyo √√/ izinto
        eziyimimangaliso. √√                                                          (2)

1.13    Yinkolo yobuKrestu √                                                          (1)

1.14    Ewe inako, kuba bakho abantu abacinga ukuba ubomi kukuphefumla
        kuphela. √√/ Inako, kuba ingamenza umntu azimisele ngakumbi kwizinto
        azenzayo, oko kukuthi ingamkhuthaza umntu. √√

                                         OKANYE

        Ayinako,  kuba  abantu     abangenaxesha            lankuthazo/oongantweni
        abanakubona kwamahluko. √√

        (NAYIPHI NA IMPENDULO ECHANEKILEYO.)                                          (2)

1.15    Ukwithala leencwadi √/ usesikolweni √/ usegumbini lokufundela√

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                          (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

4                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1         (EC/SEPTEMBA 2023)

1.16     Kukuxananaza kweencwadi phambi komfundi. √/ kukugxalathelana
         kweencwadi. √/ bubuninzi beencwadi phambi komfundi. √

         (Nayiphi na kwezi.)                                                      (1)

1.17     Lo mntu ubonakala enoxinzelelo, ediniwe, oyisakele kuba ulele oneke
         izandla phezu kweencwadi esanxibe iintanyongo. √√

         (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                     (2)

1.18     ‘Eyona nto ibangela ukuba ubomi bubemnandi, yile yokuba kufuneka
         sizabalaze siwe sivuka sicwangcise sizama ukuphuma phayaa, size
         kufumana laa nto.’ √√                                                    (2)

                                                   AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2023)           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                           5

ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

UMBUZO 2

UKUMAKISHWA KWESISHWANKATHELO

• Amanqaku abiwa ngolu hlobo lulandelayo:

    o Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezisi-7. (Ingongoma nganye linqaku)
    o Amanqaku ama-3 olwimi
    o Amanqaku ewonke: 10

• Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa abalingwa besebenzise amazwi abo:

    o 1−3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1
    o 4−5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2
    o 6−7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3

• Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umlingwa ecaphule njengoko
  kubhaliwe kwisicatshulwa:

    o 6−7 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: 0 amanqaku olwimi (Akanikwa
      nqaku lolwimi umfundi)
    o 1−5 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: nika inqaku eli-1 lolwimi

QAPHELA

•   Imo
    o Nokuba    isishwankathelo         sibhalwe   ngemo     engachanekanga,
      masiphononongwe.

•   Ubalo-magama
    o Abakorekishi kulindeleke ukuba baliqinisekise inani lamagama
       asetyenzisiweyo.
    o Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibonakalisanga inani
       lamagama asetyenzisiweyo okanye ukuba inani lamagama libonakaliswe
       ngokungachanekanga.
    o Ukuba udlule kwinani eliqingqiweyo, funda de uye kusigqiba isivakalisi
       eso, ze ungakuhoyi okulandelayo.
    o Izishwankathelo ezibhalwe zazifutshane kodwa zinazo zonke iingongoma
       ezifunekayo okanye ezilindelekileyo mazinganyityelwa manqaku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 6

6                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1               (EC/SEPTEMBA 2023)

UMFUNDI ANGACANGCATHA KWEZI NGONGOMA

               UCAPHULO                                       IINGONGOMA
1.    Qiniseka ukuba indlela oziphatha 1.         Indlela oziphethe nowenza ngayo izinto
      nowenza ngayo izinto ilungile.              ibalulekile kwaye mayibe yefanelekileyo.
2.    Abantu abanondiliseko basoloko 2.           Izihlonipheki      okanye        abantu
      bezolile     kwaye         abazenzi         abahloniphekileyo basoloko bebonisa
      ngokungxama izinto.                         umoya opholileyo kwabanye abantu,
                                                  kwaye abatyhuthuzeli xa besenza
                                                  imisebenzi yabo.
3.    Kubalulekile ukuhleka empilweni        3.   Ukuhleka kudlala indima enkulu kubomi
      yomntu kodwa akufunekanga ukude             bethu, kodwa akulunganga ukuba ude
      uhleke isiqhazolo sentsini.                 ukubaxe oko.
4.    Zifundise     ukuhlonipha     abanye   4.   Zama ukuba ubanike isidima nesithozela
      abantu kunye nezinto zabo.                  abantu kwanezinto zabo.
5.    Xa uhleli okanye uncokola nomntu       5.   Bonakalisa ukuba umnika inkathelo
      kubalulekile                ukumhoya        epheleleyo umntu ohleli noncokola naye.
      ngokupheleleyo
6.    Nxiba      iimpahla    ezicocekileyo   6.   Indlela onxiba ngayo phakathi kwabantu
      ezikwenza uzive undilisekile kwaye          mayibe yebukelekayo nefanelekileyo,
      ubukeka.                                    ikunike isidima.
7.    Yiba nomoya ophantsi ohamba            7.   Yiba ngumntu obonakalisa ukuzithoba
      nokuzimisela.                               nozinikelayo emsebenzini.

                               UKUBHALA NGOKOMHLATHI

Indlela oziphethe nowenza ngayo izinto ibalulekile kwaye mayibe yefanelekileyo.
Izihlonipheki okanye abantu abahloniphekileyo basoloko bebonisa umoya opholileyo
kwabanye abantu, kwaye abatyhuthuzeli xa besenza imisebenzi yabo. Ukuhleka kudlala
indima enkulu kubomi bethu, kodwa akulunganga ukuba ude ukubaxe oko. Zama ukuba
ubanike isidima nesithozela abantu kwanezinto zabo. Bonakalisa ukuba umnika inkathelo
epheleleyo umntu ohleli noncokola naye. Indlela onxiba ngayo phakathi kwabantu mayibe
yebukelekayo nefanelekileyo, ikunike isidima. Yiba ngumntu obonakalisa ukuzithoba
nozinikelayo emsebenzini.
                                                                                 (70)

                                                       AMANQAKU ECANDELO B: 10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2023)           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                           7

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UKUMAKISHA ICANDELO C

•     Upelo
      o Iimpendulo eziligama elinye mazimakishwe njengezichanekileyo nokuba
         upelo aluchanekanga, ngaphandle kokuba isiphene silahla intsingiselo
         efunwayo yegama.
      o Kwiimpendulo ezizizivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga
         luya kohlwayelwa xa isiphene sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
      o Xa kuvavanywa izifinyezi, impendulo mayifakwe iziphumlisi
         ngokuchanekileyo.
      o Ulwakhiwo lwezivakalisi kufuneka luchaneke ngokwemigaqo yolwimi
         kwaye lusetyenziswe kwizivakalisi ezipheleleyo njengoko umbuzo
         uyalela.
      o Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo,
         yamkela ZOMBINI, unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo
         KUNYE/OKANYE impendulo ebhalwe ngokupheleleyo.

UMBUZO 3: UKUCAZULULA INTENGISO

3.1     Lubisi √ / ubisi √                                                        (1)

3.2     Entsha. √                                                                 (1)

3.3     Kukomelela kwamathambo. √√                                                (2)

3.4     Kukutsala abathengi babone ukuba le mveliso igqibelele.√/ igqibelele
        ngengqolowa.√/ ukutsala abathengi. √                                      (1)

3.5     Olungeloloqobo. √√                                                        (2)

3.6     C √/ C. Zengqolowa √/ Zengqolowa. √                                       (1)

3.7     Kungakuncedisa,     kuba     umfanekiso      uveze    ngokucacileyo/
        ngokungafihlakalanga/ngendlela etsala umdla okungaphakathi kwibhokisi
        yobisi. √√

                                        OKANYE

        Akunokuncedisa, kuba umthengi angathandabuza ukuthenga ubisi
        oludityaniswe nengqolowa. √√/ Akunokuncedisa, kuba ukutya ingqolowa
        akuhambelani nempilo yabanye abathengi. √√

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                      (2)
                                                                                [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

8                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1            (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

4.1   Basegumbini lokuphekela √ kuba kukho imbiza netoti yokutya evuliweyo √/
      Basekhitshini √ kuba uMa unxibe ifaskoti. √

      (Nayiphi na kwezi.)                                                            (2)

4.2   Ukhamise kakhulu. √                                                            (1)

4.3   Kwisakhelo sokuqala uXola ubonakala emncinane kwaye esoyika, kanti,
      kwisakhelo sesibini mkhulu kwaye uphendula ngokuzithemba. √√                   (2)

4.4   Umsebenzi obe imali ugxothiwe. √√

      (Nayiphi na impendulo enika intsingiselo eyahlukileyo iyamkeleka.)             (2)

4.5   Kugoogle √                                                                     (1)

4.6   Abantu mabohlukane nokuthatha iimpendulo zikagoogle ngobunjalo
      bazo. √√

      (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                          (2)
                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2023)           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                             9

UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

5.1    Ibixhaphakile √                                                               (1)

5.2    Sibonakalisa ubuncinane ngokomyinge √√/ sibonakalisa ubuncinane
       ngokobungakanani. √√                                                          (2)

5.3    Siphuhlisa ukuba asinguye wonke umntu onethamsanqa. √√ /Bambalwa
       abantu abanethamsanqa. √√/Iphuhlisa ukuba kugqalwe abantu abathile. √√        (2)

5.4    Sisebenze njengesakhi sihlomelo sendawo. √                                    (1)

5.5    Uthemba uphawula izihlangu zakhe ngombala obomvu. √√/ Utata uphawula
       iigusha. √√

       (Nasiphi na isivakalisi esiphuhlisa intsingiselo eyahlukileyo kule
       ikwisicatshulwa iyakwamkeleka.)                                               (2)

5.6    Inkumbula √ /Inginginya √ /Inyambalala √/ inkitha.√

       (Nayiphi na kwezi )                                                           (1)

5.7    Ngokukholelekayo. √                                                           (1)
                                                                                    [10]

                                                   AMANQAKU ECANDELO C:               30
                                               AMANQAKU EWONKE EPHEPHA:               70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA FAL P1 GR12 MEMO SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept2023/fc696ecc-d81a-46e0-9900-97d1b269ffdd) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2023/c4929b62-64a7-490d-8853-5432e85e2ce1) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2020/16c17085-b655-43df-acfc-d4077ef5979c) — isiXhosa HL · Memo · 2020
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2019/81098661-51d5-4c1d-b144-b3f11250d82c) — isiXhosa HL · Memo · 2019

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
