# isiXhosa HL Grade 12 P1 2016 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 memorandum from the September Preparatory Exams 2016, 9 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept2016/ec129a6f-dce9-451f-a173-cc0c0aca0c1b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept2016/ec129a6f-dce9-451f-a173-cc0c0aca0c1b)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2016. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                 SENIOR CERTIFICATE

                    IBANGA 12

                  SEPTEMBA 2016

    ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1
                 MEMORANDAM

AMANQAKU:   70

                 Le memorandam inamaphepha asi-9.

### Page 2

2                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1            (EC/SEPTEMBA 2016)

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

 UMBUZO 1

 Qaphela oku kulandelayo xa umakisha uvavanyo lokuqonda:

    Eyona njongo yalo mbuzo kukuvavanya ukuqonda, ngoko ke umvavanywa
    makanganyityelwa manqaku ngeempazamo zopelo nezolwimi ngaphandle
    kokuba iimpazamo ezo zithi zitshintshe intsingiselo (itsho impendulo ingabiyiyo
    echanekileyo).

    Xa umvavanywa esebenzise amagama angengawo awesiXhosa ncakasana,
    ibe yona impendulo iyechanekileyo, makanikwe amanqaku apheleleyo
    ngempeendulo yakhe.

    Kwimibuzo evulelekileyo, makunganikwa manqaku ngo- EWE/HAYI,
    NDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI, YINYANI/BUBUXOKI/LULUVO.
    Amanqaku mawanikwe kujongwe ukuzixhasa kwakhe umvavanywa
    (makujongwe ukuzixhasa kwakhe/isizathu esibambekayo esibangela ukuba
    abhale ewe/hayi okanye yinyani/bubuxoki/luluvo,
    ndiyangqinelana/andingqinelani).

    Ukuba umvavanywa ubhale isivakalisi esipheleleyo endaweni
    yegama/ibinzana ebelilindelekile, makanyityelwe amanqaku xa
    engalikrwelelanga/engaliqaphulanga igama/ibinzana elo lilindelekileyo.

    Xa kulindeleke ukuba umvavanywa abhale amanqaku amabini/amathathu ze
    yena anike angaphezulu kwabelindelekile, makuhoywe la mabini/mathathu
    okuqala kuphela.

    Xa umvavanywa esebenzise IsiXhosa sengingqi makawanikwe amanqaku
    ukuba impendulo yechanekileyo.

    Xa kulindeleke ukuba umvavanywa akhethe impendulo echanekileyo
    kwazinikiweyo, makaphiwe amanqaku xa abhale unobumba nempendulo
    echanekileyo esecaleni konobumba/unobumba osecaleni kwempendulo
    echanekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2016)        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                            3

 ISICATSHULWA A
 1.1    1.1.1        Yimini yokubhalwa kweemviwo. √                                      (1)

        1.1.2        Asiyonyani, ‛...kuba kaloku utitshala akazi kubakho xa abantwana
                     babhalayo.’ √√                                                      (2)

        1.1.3        Kukwenzela ukuba kungabikho mfundi wozelayo nodubeka
                     ingqondo. √                                                         (1)

        1.1.4        Sinxulumana ngokuba ukuze abafundi baziphumelele iimviwo
                     zabo kufuneka bacele uncedo kuThixo. √√                             (2)

        1.1.5        Yahlabela ngelizwi elimyoli intombazana √√/ yahlabela ngelizwi
                     elimnandi intombazana. √√

                     (Nayiphi na kwezi)                                                  (2)

        1.1.6        Kukwenzela ukuba kungabikho mfundi unethuba lokulifumana
                     ngaphambi kokuba alibhale √√/ kwenzelwa ukuba bangakopi √√

                     (Nayiphi na kwezi)                                                  (2)

        1.1.7        ‛... wayiqhaqha imvulophu yemibuzo ...’ √                           (1)

        1.1.8        Kukukopa √/ Kukungena neencwadi kwigumbi loviwo √/
                     Kukungena neegqiza kwigumbi loviwo √/ Kukubhala iimpendulo
                     emathangeni.√

                     (Naziphi na iimpendulo ezimbini ezichanekileyo)                     (2)

        1.1.9        Azimakhi, kuba uphela engenalwazi ngale nto ibuzwayo. √√

                     (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                 (2)

        1.1.10       B. Wayenomdla kulo √/ B √/ wayenomdla kulo √                        (1)

        1.1.11       Sayixhwitha iintsiba intaka, sayosa.√/ Unomsa akakwazanga
                     ukuya kwisikolo semfundo ephakamileyo, kuba abazali bakhe
                     abanazo iintsiba. √

                     (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                 (1)

        1.1.12       Zazixakeke kwiphepha lemibuzo√                                      (1)

        1.13         Uthetha ukuba alinzimanga √√/ belibhaleka √√/ abafundi banakho
                     ukuliphumelela √√/ belilula √√

                     (Nayiphi na kwezi)                                                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha
                                                                                  Tyhila  iphepha

### Page 4

4                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1            (EC/SEPTEMBA 2016)

        1.1.14    Ubuncinane ngokomyinge.√                                              (1)

        1.1.15    Zithi zibancede ukumelana neemeko abahlangana nazo kwixa
                  elizayo.√√/ Zibenza abantu abaphucukileyo xa bethe
                  bazilandela.√√

                  (Nayiphi na impendulo eza nomfundi ebonakalisa ukwakheka)             (2)

 ISICATSHULWA B

 1.2    1.2.1     Abafundi bathweswa izidanga. √/ Abafundi babhiyozela
                  ukuphumelela iimviwo zabo.√/ Abafundi banikwa izatifiketi.√

                  (Nayiphi na kwezi)                                                    (1)

        1.2.2     Bonwabile √, kuba bancumile √/ bayavuya √ baveze amazinyo. √

                  (Nayiphi na kwezi)                                                    (2)

        1.2.3     Zifana ngokuba zozibini ezi zicatshulwa zithetha ngabafundi √

                  Zahluke ngokuba kwisicatshulwa A kuthethwa ngabafundi
                  ababhala iimviwo, kanti kwisicatshulwa B baphumelele iimviwo
                  zabo √                                                                (2)

        1.2.4     Ndinqwenela ukuba ngabafundi abakwisicatshulwa B, kuba kuba
                  mnandi xa sele uphumelele. √√/ Ndinqwenela ukuba ngabafundi
                  abakwisicatshulwa A, kuba kuba mnandi ukuzuza into
                  oyisebenzeleyo. √√

                  (Nayiphi na impendulo echanekileyo.)                                  (2)

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2016)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                          5

  ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

  UMBUZO 2

  UKUMAKISHWA KWESISHWANKATHELO

      Amanqaku abiwa ngolu hlobo lulandelayo:
        Amanqaku asi-7 ngeengongoma ezisi-7. (Ingongoma nganye linqaku)
        Amanqaku ama-3 olwimi.
        Amanqaku ewonke: 10

      Ulwabiwo lwamanqaku olwimi:
         1−3 iingongoma ezichanekileyo: Nika inqaku eli-1
         4−5 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-2
         6−7 iingongoma ezichanekileyo: Nika amanqaku ama-3

      Ulwabiwo lwamanqaku olwimi xa umlingwa ecaphule njengoko
      kubhaliwe kwisicatshulwa:
         6-7 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: 0 amanqaku olwimi (Akanikwa
         nqaku lolwimi umfundi)
         1-5 iingongoma ezicatshulweyo ngqo: nika inqaku eli-1 lolwimi

  QAPHELA

        Imo
        Nokuba isishwankathelo sibhalwe ngemo engachanekanga,
        masiphononongwe.

       Ubalo-magama
          Abakorekishi kulindeleke ukuba baliqinisekise inani lamagama
          asetyenzisiweyo.
          Musa ukuthabatha amanqaku ukuba umlingwa akalibonakalisanga
          inani lamagama asetyenzisiweyo okanye ukuba inani lamagama
          libonakaliswe ngokungachanekanga.
          Ukuba udlule kwinani eliqingqiweyo, funda de uye kusigqiba isivakalisi
          eso, ze ungakuhoyi okulandelayo.
          Izishwankathelo ezibhalwe zazifutshane kodwa zinazo zonke
          iingongoma ezifunekayo okanye ezilindelekileyo mazinganyityelwa
          manqaku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha
                                                                              Tyhila  iphepha

### Page 6

6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1             (EC/SEPTEMBA 2016)

 UMFUNDI ANGACANGCATHA KWEZI NGONGOMA

                  UCAPHULO                                    IINGONGOMA
 1.   Kufanelekile kaloku ukuba kube         1.   Kuyinto efanelekileyo ukuba kuxakekwe
      lixhaphetshu, kuxakekwe                     kwezemfundo kuba imfundo lilifa
      kwezemfundo kuba alikho ilifa               elibalulekileyo, elingenamkhethe. √
      elibaluleke njengemfundo. Eli lifa
      alikhethe bani, libathatha
      ngokufanayo.
 2.   Wakukhangela ezikolweni                2.   Wakujonga kwizikolo zoonomngqushwana
      zabantwana abancinane, ufika                wofika abazali becelela abantwana babo
      kuxakekiwe ngabazali kude kuhambe           izikolo . √
      unyaka kufunelwa abantwana izikolo.
 3.   Kwizikolo eziphakamileyo kuzele qhu,   3.   Izikolo zemfundo ephakamileyo zizele
      amagumbi okufundela ami                     ngabafundi, kude kubuya nababesishiye
      ngeembambo. Wofumanisa ukuba                kudala isikolo. √
      kubuya nabo babesishiye ngopewula
      isikolo ...
 4.   Andisathethi ngemeko yasezikholejini   4.   Kumaziko emfundo enomsila indawo
      nasemayunivesithi apho kude                 yokufunda nokuhlala inqongophele
      kusweleke neendawo zokuhlala                ngenxa yamanani aphezulu. √
      nezokufundela ngenxa yobuninzi
      babantu abanxanelwe imfundo.
 5.   Avela ngokuvela amaziko emfundo        5.   Kuvela amaziko emfundo yabucala
      yabucala. Kukho leyo ibizwa                 ukuzama ukufundisa abantu izakhono
      ngokuba yeyabadala eqala                    abazidingayo.√
      kumabanga aseprayimari ukuya
      kweleshumi ...
 6.   Ungajonga kuzo zonke iindidi zabantu   6.   Uninzi lwabantu abasemisebenzini
      ezikwimisebenzi ngemisebenzi, uya           bamaxhaphetshu bazama ukuphucula
      kufumanisa into yokuba bonke                leyo imfundo sele benayo. √
      baxakekile bazamana nemfundo
      engcono kunaleyo babefudula
      benayo.
 7.   Akukho nto ingenaziphumo zihle         7.   Imfundo ineziphumo ezihle nezibi, kuba
      nezibi. Sele sizibona ezihle kwabo          abanye bayaphumelela kwiinzame zabo
      bathe baphumelela kumalinge abo.            kuphinde kuvele nokumonelana. √
      Zikho nezibi iziphumo zokumonelana.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2016)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                     7

  UKUBHALA NGOKOMHLATHI

  Kuyinto efanelekileyo ukuba kuxakekwe kwezemfundo, kuba imfundo lilifa
  elibalulekileyo, elingenamkhethe. Wakujonga kwizikolo zoonomngqushwana
  wofika abazali becelela abantwana babo izikolo.         Izikolo zemfundo
  ephakamileyo zizele ngabafundi, kude kubuya nababesiyeke kudala isikolo.
  Kumaziko emfundo enomsila indawo yokufunda nokuhlala inqongophele
  ngenxa yamanani aphezulu. Kuvela amaziko emfundo yabucala ukuzama
  ukufundisa abantu izakhono abazidingayo. Uninzi lwabantu abasemisebenzini
  bamaxhaphetshu bazama ukuphucula lo mfundo sele benayo. Imfundo
  ineziphumo ezihle nezibi, kuba abanye bayaphumelela kwiinzame zabo
  kuphinde kuvele nokumonelana.
                                                                       (70)

                                                  AMANQAKU ECANDELO B:        10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha
                                                                        Tyhila  iphepha

### Page 8

8                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1      (EC/SEPTEMBA 2016)

 ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

 UKUMAKISHA ICANDELO C

       Upelo
       o Iimpendulo eziligama elinye mazimakishwe njengezichanekileyo
          nokuba upelo aluchanekanga, ngaphandle kokuba isiphene silahla
          intsingiselo efunwayo yegama.
       o Kwiimpendulo ezizizivakalisi ezipheleleyo, upelo olungachanekanga
          luya kohlwayelwa xa isiphene sikweso sakhi solwimi sivavanywayo.
       o Xa kuvavanywa izifinyezi, impendulo mayifakwe iziphumlisi
          ngokuchanekileyo.
       o Ulwakhiwo lwezivakalisi kufuneka luchaneke ngokwemigaqo yolwimi
          kwaye lusetyenziswe kwizivakalisi ezipheleleyo njengoko umbuzo
          uyalela.
       o Ngokubhekiselele kwimibuzo ekhethisa impendulo echanekileyo,
          yamkela ZOMBINI, unobumba ohambelana nempendulo echanekileyo
          KUNYE/OKANYE impendulo ebhalwe ngokupheleleyo.

    UMBUZO 3: UKUCAZULULA ISIBHENGEZO-NTENGISO

 3.1    Ligama lesi sikolo sibhengezwayo. √                                         (1)

 3.2    Kugxininiswa ukuba sisikolo samakhwenkwe. √√                                (2)

 3.3    ‛S   U U A A AK W NKW AB N A A                  A ’√                        (1)

 3.4    ‛Zuza ikamva eliqaqambileyo neziphumo ezikumgangatho ophezulu’ √/
         ngaba ufuna ukuba ngumdlali wodumo? √

        (Nayiphi na kwezi)√                                                         (1)

 3.5     inene. √                                                                   (1)

 3.6    Nxibelelana √/    ibana √

        (Nayiphi na kwezi)                                                          (1)

 3.7    C.Kubafundi abangamakhwenkwe √/ C √/ Kubafundi
        abangamakhwenkwe √

        (Nayiphi na kwezi)                                                          (1)

 3.8    Ewe, kuba kulapho aza kugqama khona engaphazanyiswa
        ngamantombazana. √√
        Hayi, kuba uMgaqo-siseko awuluvumeli ucalucalulo ngokwesini. √√

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                        (2)
                                                                                  [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2016)      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                               9

 UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

 4.1    Sisincoko. √                                                                      (1)
 4.2     Mna √                                                                            (1)
 4.3    Akanalo, kuba umthetho olawula izikolo awukuvumeli ukubethwa
        kwabantwana √√/ Akanalo, kuba u gaqo-siseko weli awukuvumeli
        ukubethwa kwabantwana. √√

        (Nayiphi na kwezi)                                                                (2)
 4.4     Ukungabi nasimilo √, akafanelanga ukuthi ‛lo’ xa ebhekisa kutitshala.’√          (2)
 4.5    UTinini uthi ngelishwa akanaye√ yena√ uGawulayo.                                  (2)
 4.6    Ayilunganga, kuba akunyanzelekanga ukuba umntu ichaphazele yena
        ngqo into ukuze abe nolwazi ngayo. √√/ Ayilunganga, kuba uvakala
        ngokungathi uyamgwexa utitshalakazi.√√

        (Nayiphi na impendulo echanekileyo)                                              (2)
                                                                                        [10]

 UMBUZO 5: ISICATSHULWA
 5.1      phangaleleyo √                                                                  (1)

 5.2    Phambi kwesibizo √/ ikhokele isibizo √/ andulela isibizo √

        (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)

 5.3    B √/ B. sikhomokazi √/ sikhomokazi √

        (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)
 5.4    Kukuhamba ngeenyawo.√√                                                            (2)
 5.5     salathandawo √/ sihlomelo sendawo √

        (Nayiphi na kwezi)                                                                (1)
 5.6    Umgangatho wenziwa ngesiduli esigutyiweyo.√                                       (1)
 5.7    YayingamaKrestu ambalwa awayenxiba iimpahla zakwamLungu. √                        (1)

 5.8    Igatya eliyintloko              Umsi wawuphuma eluphahleni √
        Igatya lobalulo                  suka eziko √                                    (2)
                                                                                        [10]
                                                  AMANQAKU ECANDELO C:                    30
                                              AMANQAKU EWONKE EPHEPHA:                    70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha
                                                                                   Tyhila  iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/f833ea25-b11d-47c3-b6ca-78f297dfdcc0) — isiXhosa HL · Memo · 2016
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2022](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2022/c0c13ec4-1667-495d-b805-e9c8ff9bc859) — isiXhosa HL · Memo · 2022
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2021/5befd4cc-e35d-4680-a4ee-6a24871242da) — isiXhosa HL · Memo · 2021
- [XHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2017/fbaae63e-a141-46ac-aae3-bf3d1c3567b1) — isiXhosa HL · Memo · 2017
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2016/36dae255-7dc3-4a53-890f-14a109047f80) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2016/364feb43-38d1-436e-afdb-9c8161885aac) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
