# isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2022 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the September Preparatory Exams 2022, 12 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-qp-sept-2022/fb3951c4-32ff-45fc-8863-6a323eeafbe9
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2022 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-qp-sept-2022/fb3951c4-32ff-45fc-8863-6a323eeafbe9)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2022. Question paper, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                           IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2022

          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)
               IPHEPHA LOKUQALA (P1)

AMANQAKU:   70

IXESHA:     iiyure 2

                        Olu viwo lunamaphepha ali-12.

### Page 2

2                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1   (EC/SEPTEMBA 2022)

 IMIYALELO NENGCACISO

 1.   Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

       ICANDELO A: Uvavanyo lokuqonda                           (30)
       ICANDELO B: Isishwankathelo                              (10)
       ICANDELO C: Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi      (30)

 2.   Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

 3.   Phendula YONKE imibuzo.

 4.   Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

 5.   Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

 6.   Nombola iimpendulo ngokuchanekileyo ngokwendlela ezinonjolwe ngayo
      kwiphepha lemibuzo.

 7.   Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

 8.   Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

 9.   Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

       ICANDELO A: Imizuzu engama-50
       ICANDELO B: Imizuzu engama-30
      ICANDELO C: Imizuzu engama-40

 10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2022)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                 3

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

 UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

 Funda IZICATSHULWA A no B ezingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.

 ISICATSHULWA A

                           INDAWO YOMFAZI EBOMINI

 1      ‘MANENEKAZI, MANYANANI! UBUNYE BAMANENEKAZI BUNGA-
        MANDLA!, UMZI KWINENEKAZI UYINTOLONGO! MAKUKHULULEKWE!’
        La ngamazwi athe kulo lonke ihlabathi ashunyayelwa ngabasetyhini
        abatsha ziintambo kukufuna inkululeko kwigunya lendoda. Mhlawumbi
        ungomnye wala manenekazi, okanye uneyakho indlela ovakalelwa ngayo 5
        ngale nkululeko ifunwayo.

 2      Kule mihla ibhinqa linokuba ngumlimi, linokuba ngusomajukujuku, linokuba
        ngumfundisi, linokuba ngumpolitiki. Ewe, ibhinqa leminyaka yoo-1990
        lingabonwa nakowuphi na umsebenzi, kunjalonje kungabikho mntu uthe
        nqa yiloo nto, kodwa kwakungasoloko kunjalo. Abafazi bafumaneka 10
        kwezona zikhundla ziphakamileyo zobupolitika kumazwe amaninzi.
        Amanye amazwe abalaseleyo ehlabathi – i - Indiya, elakwaSirayeli
        nelaseBhritani, xa sendisenza umzekelo – kutshanje ebekhokelwa
        ngabantu basetyhini. Simele sivume ukuba uninzi lweenguqu ezibangelwe
        ngumbutho wenkululeko yabafazi zibe luncedo kokubini kumabhinqa 15
        nakumadoda. Ehlabathini jikelele kuye kwakho intswela-bulungisa
        kwindlela abaye baphathwa ngayo abantu ababhinqileyo. Ngenene kuyinto
        entle ukuba abafazi bangabukulwa ngokucalulwa kwiindawo zemisebenzi,
        okanye naphi na. Abantu basetyhini abanakuphathwa ngokungathi
        abangobantu njengamadoda bona kwiminqweno yabo nakwimfuneko 20
        yokuba banconywe ngezinto abazenzayo.

 3      Imigudu yokufuna inkululeko yomntu wasetyhini ayizanga neentsikelelo
        kuphela. Kukho abathe bazibuza ukuba akungebi na kanti eminye
        yemigudu yokufuna inkululeko yomntu wasetyhini seyigabadele? Bona
        ngokwabo abafazi abathile baye bacinga nzulu ngengozi yokufuna 25
        ukukhululeka kwigunya lendoda. Khawucinge ngale migudu igabadeleyo
        ilandelayo yabafazi abafuna ukukhululeka ‘kubukhoboka basekhitshini’.
        Abafazi abalwela amalungelo abo bathi, ukuze ube ukhululekile
        ngokwenene umfazi ufanele abe negunya elipheleleyo ngomzimba wakhe,
        kuquka negunya lokusitshabalalisa isisu asithweleyo xa engasifuni. Lo 30
        mnqweno wabo 'wokufana namadoda’ ekuzaleni ube yenye yezinto
        ezibangele ukwanda kokuqhomfa. Nkqu neBhayibhile ayisindanga
        kwingqumbo yabalwela amalungelo abafazi. Bambi abalwela amalungelo
        wabafazi bayityhola iBhayibhile ngokuthi isesesona sixhobo sinamandla
        sokubagcina 'endaweni yabo' abafazi, kwaye bayayithandabuza ukuba into 35
        esetyenziswa ngaloo ndlela inokuba liLizwi likaThixo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 4

4                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                         (EC/SEPTEMBA 2022)

 4      Cinga ngeziphumo eziye zabakho zokunkqangaza ukuba maku-
        khululekwe ngabafazi kwigunya lendoda. Iintlobo ezithile zomhlaza
        zazifudula zihlasela kakhulu amadoda kunabafazi ngenxa yomkhwa wawo
        wokutshaya nowokusela. Kodwa ekubeni ngoku abafazi emazweni 40
        amaninzi beye bakhululeka kwiminyaka yakutshanje, baza baziva
        bekhululekile ukuba nabo batshaye, basele kanye njengamadoda,
        umhlaza uye wamninzi kakhulu ebafazini. Kwowu! Kokungakanani oku
        ukuzimisela–ukuba umntu angade akufele kangako ukukhululeka
        endodeni? Ukunxanelwa inkululeko akubayekanga abafazi bengenazi- 45
        nkathazo, ingakumbi emizini yabo. Abafazi abathe balusabela ubizo
        lokuba baphume 'ebukhobokeni' bemizi yabo baye baqhawukelwa
        yimitshato, latsho lantinga inani lemitshato eqhawulwayo mihla le.
        Ngaphandle koko, baya besanda oomama abaphangela ngokupheleleyo,
        suka bazifumane bentsintsitheka phantsi kwemithwalo emibini 50
        yemisebenzi ejonge bona yonke – owasekhaya nowasempangelweni.

 5      Imeko yaphaya emsebenzini wempangelo ayimyeki ingamchukeli umfazi.
        Abanye abayithandi intlebendwane esisonka semihla ngemihla
        emsebenzini, abaluthandi uchuku lwase-ofisini, abaluthandi ukhuphiswano
        olulapho nokungathembeki okwenziwa ngabanye. Wambi amabhinqa aye 55
        azizisulu zokufunwa isondo emsebenzini, ekhathazwa ngamadoda
        asebenza nawo okanye ngabaqeshi ngokwabo. Abafazi abaninzi
        abaphangelayo bayivuma ngokuphandle inyaniso yokuba ukufunw' isondo
        emsebenzini kuyingxaki enkulu. Bathi wofika beqotyelw’ iliso ngamadoda,
        bedlaliswa ngokutswetywa, kuzikhuhlwa kubo ngokungeyomfuneko, 60
        basongelwe nangokugxothwa ngabaqeshi babo ukuba abavumi nesondo.

 6      Enye ingxaki yabafazi abaphangelayo kukuba umsebenzi ubaqoba
        badinwe babe yiqhiya. Kanti ungacingi ukuba ukuthwala kwabo omnye
        umsebenzi wangaphandle phaya empangelweni phezu kwalo wasendlwini
        kubenza abayeni babo bancedise kwimisebenzi yomfazi yasendlwini 65
        ngenxa yokuba naye umfazi ngoku uyaphangela. Ukuqobeka komfazi
        ngale ndlela kunokuzala lukhulu ukuba uqhubeka ewuthwala yedwa loo
        mthwalo ixesha elide. Abafazi abazamileyo ukukwenza oku bayivuma
        ngokuphandle inyaniso yokuba umsebenzi wasekhayeni ugqibela uyekiwe
        nje kwaphela. Xa ungumzali kufuneka ukuba ungaphangeleli abantwana 70
        bakho nje kuphela, kukwafuneka ube nexesha elaneleyo lokuba kunye
        nabo. Oomama abaphangelayo ke bazithethelela ngelithi okubalulekileyo
        asibobude bexesha olichitha ukunye nabantwana koko zizinto ozenza
        kunye nabo kwelo xeshana ulifumeneyo lokuba kunye nabo ekhayeni.

 7      Akuthandeki ukubona abafazi becinezelwa, kodwa ke amadoda nabafazi 75
        abamele babe selugqatsweni. Omnye uvala indawo ethile kubomi bomnye.

        [Sicatshulwe kwincwadi ethi RHWEBA UBULUMKO, ebhalwe ngu O.S. Dzingwa, amaphepha 59–
                                                                            63, saze sahlelwa]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                     Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2022)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                          5

 ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

                                               [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com]

 IMIBUZO: ISICATSHULWA A

 Jonga kumhlathi woku-1.

 1.1    Chonga igama elibonakalisa ukubopheleleka kwamanenekazi emizini.                          (1)

 1.2    Kukuthini ukutsha ziintambo?                                                              (1)

 Jonga kumhlathi wesi-2.

 1.3    Xela izinto zibe-2 anokuba zizo umntu olibhinqa kule mihla ngokwalo mhlathi.              (2)

 1.4    Xela umsebenzi wesifanekiso-zwi kweli binzana lilandelayo:

        ‘... mntu uthe nqa ...’                                                                   (1)

 1.5    Ngqina ukuba abantu basetyhini banaso isakhono sokukhokela ilizwe.                        (1)

 Jonga kumhlathi wesi-3.

 1.6    Siveza ntoni esi sivakalisi silandelayo ngemigudu yokufuna inkululeko yomntu
        wasetyhini?

        ‘Imigudu yokufuna inkululeko yomntu wasetyhini ayizanga neentsikelelo
        kuphela.’                                                                                 (2)

 1.7    Lityhila ntoni igama elibhalwe ngqindilili ngendlela avakalelwa ngayo umbhali
        ngeminye imigudu yenkululeko yabafazi?

        'Khawucinge ngale migudu igabadeleyo ilandelayo yabafazi abafuna ...'                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 6

6                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1          (EC/SEPTEMBA 2022)

 Jonga kumhlathi wesi-4.

 1.8    Khetha impendulo engangqinelaniyo:

        Ukukhululeka kwabafazi kwandise inani labafazi:

        A     Abatshayayo
        B     Abaselayo
        C     Abakrexezayo
        D     Abaqhawula imitshato                                                  (1)

 1.9    Lizisa ntsingiselo ni igama elikrwelelwe umgca kulo mhlathi?                (2)

 Jonga kumhlathi 5.

 1.10   YINYANI okanye BUBUXOKI into yokuxhatshazwa ngezesondo kwabantu
        ababhinqileyo? Xhasa impendulo yakho.                                       (2)

 1.11   Ngcebiso ni onokuyinika umntu obhinqileyo oxhatshazwa ngezesondo
        emsebenzini? Nika zibe mbini.                                               (2)

 Jonga kumhlathi 6.

 1.12   Ucinga ukuba kunganaziphumo zini ukuqobeka kwabafazi emisebenzini
        baphinde bamelwe ngumsebenzi wekhaya? Cacisa.                               (2)

 1.13   Shwankathela lo mhlathi ngesivakalisi esinye.                               (2)

 Jonga kwitekisi yonke.

 1.14   Ucinga ukuba esi sicatshulwa singenza umahluko ekuguquleni iingqondo
        zamadoda axhaphaza amanina? Xhasa impendulo yakho.                          (2)

 IMIBUZO: ISICATSHULWA B

 1.15   Kwenzeka ntoni kulo mfanekiso ukwesi sicatshulwa?                           (1)

 1.16   Ingaba abantu abangootata banomdla koko bakuxelelwa ngumntu
        ongumama kulo mfanekiso? Xhasa impendulo yakho.                             (2)

 1.17   Phawula ngendlela umzobi womfanekiso amsebenzise ngayo umntu
        ongumama ukulwa ucalucalulo ngokwesini emisebenzini.                        (2)

 ISICATSHULWA A no B

 1.18   Ucinga ukuba lo mfanekiso ukwisicatshulwa B ungqinelana nowuphi
        umhlathi wesicatshulwa A? Xhasa impendulo yakho.                            (2)

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2022)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                 7

 ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

 UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAMAZWI AKHO

 ISICATSHULWA C

 QAPHELA:

 1.    Funda ngocoselelo esi sicatshulwa singezantsi singeendlela zokuphucula
       igalelo lamanina kwinkqubela-phambili yeLizwe, uze usishwankathele
       ngamazwi akho ungacaphuli kwitekisi.
 2.    Impendulo yakho mayingadluli kumagama angama-70.
 3.    Shwankathela ngokomhlathi kuphela, kodwa isishwankathelo sakho
       masiquke iingongoma ezi-7.
 4.    Bhala inani lamagama owasebenzisileyo kwizibiyeli.
 5.    Akulindelekanga ukuba ubhale isihloko sesishwankathelo.
 6.    Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu zobhalo
       nococeko.

                     UKUPHUCULA INDIMA YOOMAMA ELIZWENI

 1     Kufanelekile ukuba abantu abangoomama badlale indima ebalulekileyo
       ekuphuculeni inkqubela-phambili ehlabathini jikelele. Oku kubangelwa kukuba
       ngabona banamandla nexesha elininzi ekuphuculeni izimo zabo basakhulayo,
       kuquka amakhwenkwe namantombazana eLizwe. Kubalulekile ke ngoko ukuba
       oomama bafumane inkxaso yokuba babe namalungelo wokuncedisa
       ngokukhululekileyo kwinkqubela-phambili yeHlabathi.

 2     Oku kungenzeka ngokuba banikwe ilungelo elipheleleyo lokuzithabathela
       izigqibo nabo njengabantu, ngaphandle kwefuthe lamadoda. Oomama ngabantu
       abadalwe bohluka kootata kodwa oko akutsho ukuba ingqondo yabo ingaphantsi
       kweyootata. Uya kufumanisa ukuba izigqibo ezininzi kuninzi lwemizi zivela
       koomama. Imizi emininzi inesidima ngenxa yokuba kukho abantu abangoomama
       abancedisa abayeni babo ekwakheni nasekuthabatheni izigqibo ezizizo.

 3     Oyena ndoqo kukunika abantwana abangamantombazana imfundo ekwizinga
       lomntu wonke kungajongwanga sini. Oko kuya kumkhuthaza umntwana
       oyintombazana ukuba naye azibone enenxaxheba enkulu ekufuneka ayidlale
       eLizweni. Amaxesha amaninzi ikwangawo amantombazana athi abe nezakhono
       kanye kule misebenzi bekufudulwa kusithiwa yeyamadoda.

 4     Xa sijonga inani lamakhosikazi kwizikhundla eziphezulu lisephantsi kakhulu.
       Amakhosikazi aphangelayo mawanikwe amathuba wokuphucula izakhono zawo
       ukuze nawo akwazi ukukhuphisana ngokulinganayo nootata kwiimeko
       zemisebenzi. Lo nto iya kunceda ukuba nawo akwazi ukubamba izikhundla
       eziphezulu emisebenzini.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

8                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                       (EC/SEPTEMBA 2022)

    5   Inkululeko namalungelo wamabhinqa mawabekwe phambili xa kuchotshelwe
        imicimbi edla iLizwe. Oko kuyakuhlala kukhumbuza abo basabambelele
        kundalashe ukuba amaxesha aguqukile. Amabhinqa mawahlonitshwe nawo
        njengabantu, angajongelwa phantsi kuba engamabhinqa. Intlonipho izala enye
        intlonipho. Siya kukhula isizwe esihlonipha amanina waso, kuba nawo aya
        kuziva enelunda ngesizwe sawo.

    6   Kubalulekile ukuba amanina athabathe inxaxheba kwimibutho yezopolitiko,
        angacalulwa ngokwesini. Imibutho yezopolitiko inenxaxheba yokuthabatha
        izigqibo ezichaphazela intlalo yoluntu. Amanina ngawona anamanani aphezulu
        kule mibutho, kodwa anikwa izikhundla ezingabalulekanga. Kusekho amazwe
        ehlabathi angazange akhokelwa ngumntu ongumama. Oko kungumnqa xa
        sijonge indima edlalwa ngamanina kule mibutho.

    7   Ukhuseleko lwamanina kufanele lube luxanduva lomntu wonke. Oku
        kunganqanda ukuxhatshazwa nokubethwa kwamanina. Isizwe esixhaphaza
        amanina sisemngciphekweni wokulahlekelwa ngabona bantu babalulekileyo
        ekukhuleni kwezoqoqosho lweLizwe.

              [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch saguqulelwa esiXhoseni, saze sahlelwa]

                                                              AMANQAKU ECANDELO B:                 10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2022)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                             9

 ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

 UMBUZO 3: UKUHLALUTYA INTENGISO

 Funda le ntengiso ingezantsi (ISICATSHULWA D) uze uphendule imibuzo esekwe
 kuyo.

 ISICATSHULWA D

                     [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com, saguqulelwa saze sahlelwa]

 3.1 Xela igama lemveliso ethengiswa kule ntengiso.                                                 (1)

 3.2 Yintoni umsebenzi wale mveliso?                                                                (1)

 3.3 Linxulumana njani ibinzana ‘Khangeleka umhle’ nomfanekiso wentombazana
     kule ntengiso?                                                                                 (2)

 3.4 Ucinga ukuba yintoni injongo yokuba umyili wentengiso asebenzise isityalo
     esilikhala kule ntengiso?                                                                      (2)

 3.5 Cacisa unobangela wokuba umyili wale ntengiso asebenzise ifonti enkulu xa
     ebhala amazwi ‘Khangeleka umhle ngokusebenzisa le mveliso, rhoqo’.                             (2)

 3.7 Ingaba uyangqinelana nomyili wentengiso xa esithi ungakhangeleka umhle xa
     uyisebenzisa rhoqo le ntengiso? Xhasa uluvo lwakho.                                            (2)
                                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 10

10                     ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                       (EC/SEPTEMBA 2022)

 UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

 ISICATSHULWA E

 Funda le khathuni ingezantsi ingoLutho nonina uze uphendule imibuzo esekwe kuyo.

                     [Icatshulwe kwi-intanethi www.zitscartoons.com, yaguqulelwa yaze yahlelwa]

 4.1   Ungathi xa ujongile baphi aba bantu bakule khathuni?                                        (1)

 4.2   Nika isizathu sempendulo eku-4.1.                                                           (1)

 4.3   Chaza umahluko kwindlela abanxibelelana ngayo uLutho nomama wakhe
       kwisakhelo soku-1?                                                                          (2)

 4.4   Ingaba iyangqinelana impendulo kaLutho ekwisakhelo soku-1 nesenzo sakhe
       kwisakhelo sesi-2? Xhasa impendulo yakho.                                                   (2)

 4.5   Khetha impendulo echanekileyo.

       Ingcingane kamama kaLutho kwisakhelo sesi-2 ibonakalisa ukuba:

       A      Uncamile
       B      Ubethiwe
       C      Ukruqukile
       D      Udikiwe                                                                              (1)

 4.6   Nika ubungqina bokuba umama kaLutho uyacinga kwisakhelo sesi-2.                             (1)

 4.7   Ucinga ukuba umyili wekhathuni uphumelele ukubonisa ukuba abantwana
       abangamakhwenkwe balubona iluxanduva loomama ukuhoya izitya? Xhasa
       impendulo yakho.                                                                            (2)
                                                                                                  [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2022)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                              11

 UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

 Funda ISICATSHULWA F, uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

 ISICATSHULWA F

                     UMSEBENZI WABAFAZI KWISIZWE ESINTSUNDU

 1      Le nto ingumzi kukuvumelana komntu oyindoda noyinkazana ukuba bahlale
        kunye, bejonge ukuncedana nokondla usapho lwabo ngokufanelekileyo
        nangokwesiko, lungahleleleki ngokweenkedama. Le mvumelwano ke iza
        nezinye iintsikelelo ezinje ngokwahlulelana ngomsebenzi ophathelele
        kwintlalo-ntle yekhaya. Kwizizwe eziNtsundu amadoda anomsebenzi wawo                    5
        othe geqe njengokuba nabafazi benowabo, esingathi siwuqwalasele.

 2      Umsebenzi womfazi kwaXhosa phakathi kwekhaya ekungathiwa ube
        uyintloko kukupheka, ukuze indoda yakhe nabantwana bangalambi. Ibe isithi
        ke yonke eminye imisebenzi ezalwa ngulo msebenzi yamkelwe ngumfazi
        ivunywe ukuba yeyakhe. Njengokuba engenakho ukupheka ngaphandle 10
        kwamanzi ubeyazi into yokuba ufanele athwale ingqayi imihla ngemihla aye
        kukha amanzi emthonjeni. Ngokunjalo nasezinkunini ubeyazi ukuba makabe
        negoqo apha ekhaya. Zingekho ke iinkuni kuthiwa licimi kuloo mzi. Loo nto ke
        ithetha ukuba akuphekwa nokuba ukutya kona kuzalise uvimba.

 3      Ngokukhululwa komfazi kule misebenzi inzima yangaphandle kokukhona 15
        ubomi bekhaya buya kulungelana nangaphezulu bube mandi kananjalo. Indlu
        iza kucocwa icokiswe nabantwana bahlanjwe bafundiswe ukuziphatha
        nokwenza imisetyenzana ebalingeneyo. Umfazi woba ke ngoku uyinkosikazi
        apha emzini wakhe.

          [Sicatshulwe kwincwadi ethi AMAVO ebhalwe ngu: J.J.R. Jolobe, amaphepha 14–18, saze
                                                                                    sahlelwa]

 5.1    Sisetyenziswe njani isikhombisi esibhalwe ngqindilili kumhlathi woku-1?                     (1)

 5.2    Sibonakalisa ntoni isimamva u-ana esikrwelelwe umgca ngaphantsi kumhlathi
        woku-1?                                                                                     (1)

 5.3    Lenze msebenzi mni igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisivakalisi
        esingezantsi?

        ‘Kwizizwe eziNtsundu amadoda anomsebenzi wawo othe geqe njengokuba
        nabafazi benowabo ...’                                                                      (1)

 5.4    Guqula igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi sivakalisi silandelayo
        libe kwimo evumayo:

        ‘... ukuze indoda yakhe nabantwana bangalambi.’                                             (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 12

12                     ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1              (EC/SEPTEMBA 2022)

 5.5    Libonakalisa ntoni igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi?

        ‘... aye kukha amanzi emthonjeni.’                                                (1)

 5.6    Guqula esi sivakalisi silandelayo sibe kwixesha langoku:

        ‘Ngokunjalo nasezinkunini ubeyazi ukuba makabe negoqo apha ekhaya.’               (2)

 5.7    Sebenzisa igama elibhalwe ngqindilili ngezantsi kwisivakalisi libe kwimo
        yesenzi:

        ‘Loo nto ithetha ukuba akuphekwa nokuba ukutya kona kuzalise uvimba.’             (2)

 5.8    Lungisa isiphene sobhalo kwesi sivakalisi silandelayo:

        ‘Ngokukhululwa komfazi kule misebenzi inzima yangaphandle kokukhona
        ubomi bekhaya buya kulungelana nangaphezulu bube mandi kananjalo.’               (1)
                                                                                        [10]

                                                      AMANQAKU ECANDELO C:                30
                                                         AMANQAKU EWONKE:                 70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2022](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2022/c0c13ec4-1667-495d-b805-e9c8ff9bc859) — isiXhosa HL · Memo · 2022
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2022](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2022/0fd65c73-0d5c-4165-a383-54f554b1173f) — isiXhosa HL · QP · 2022 · isiXhosa
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2019/cd8ecf93-0365-4cb7-91f8-da22a11ed080) — isiXhosa HL · QP · 2019
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2018/fe682c7a-a410-437d-8a98-a9cafed86103) — isiXhosa HL · QP · 2018
- [XHOHL P2 GR12 MEMO SEPT2022](https://www.hlayiso.com/library/xhohl-p2-gr12-memo-sept2022/4b4edcf0-840e-4e56-8f8f-622dc966133e) — isiXhosa HL · Memo · 2022
- [XHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2022](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2022/3950d2b4-4f70-45df-bbac-1400b9c0b350) — isiXhosa HL · Memo · 2022

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
