# isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2016 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the September Preparatory Exams 2016, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-qp-sept2016/7430169d-ffeb-460e-a44f-37ba020279eb
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2016 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-qp-sept2016/7430169d-ffeb-460e-a44f-37ba020279eb)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2016. Question paper, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                            IBANGA 12

                        SEPTEMBA 2016

  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1

AMANQAKU:   70

IXESHA:     2 iiyure

                              *XHOHL1*

                        Olu viwo lunamaphepha ali-13.

### Page 2

2                         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1         (EC/SEPTEMBA 2016)

IMIYALELO NENGCACISO

1.   Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU angala:

      ICANDELO A: Uvavanyo lokuqonda                                (30)
      ICANDELO B: Isishwankathelo                                   (10)
      ICANDELO C: Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi           (30)

2.   Phendula YONKE imibuzo.

3.   Qala iCandelo ngalinye kwiphepha ELITSHA.

4.   Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

5.   Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kweli
     phepha lemibuzo.

6.   Shiya umgca emva kwempendulo nganye ukuze umsebenzi wakho
     ungaxinani.

7.   Qwalasela ngeliso elibukhali upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

8.   Yaba ixesha lakho ngolu hlobo:
      ICANDELO A: Imizuzu engama-50
      ICANDELO B: Imizuzu engama-30
     ICANDELO C: Imizuzu engama-40

9.   Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2016)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                            3

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

 UMBUZO 1

 1.1 Funda esi sicatshulwa uze uphendule imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA A

                                   EGUMBINI LOVIWO

 1     Imin’ifikile, imin’ekad’ixelwa, iintsuku ezimbalwa eziginya imihla emininzi. Le
       yimini yokuqala yeemviwo zokuphela konyaka. Egumbini loviwo zonke izinto
       zicwangciswe kakuhle. Iidesika zikrele kakuhle zashiya izithuba ukuze kube
       lula ukungena nokuphuma phakathi kwazo. Amaqhaga e-inki angamabini
       ezidesikeni, alatha ukuba nabantwana baza kuhlala ngababini banikane
       izithuba ezaneleyo ukuze kungabikho kulunguza komnye ephepheni lomnye.
       Etafileni yoMongameli-luviwo kwandlalwe ilaphu elimhlophe elikhrotshwe
       ngobugcisa obungummangaliso.              Esazulwini setafile kubekwe ivazi
       eneentyatyambo ezivumba limnandi. Iifestile zigengiwe kuheleza umoya
       ukuze kungabikho mntu wozelayo nodubeka inggqondo ngenxa yesifuthu-
       futhu. Ikhabhathi eneencwadi namaphepha amiswe kakuhle ivuliwe ukuze
       uMongameli-luviwo angaxakeki xa kukho into ayifunayo, kuba kaloku utitshala
       akazi kubakho kweli gumbi xa abantwana babhalayo.

 2     Intsimbi ibethile, bangena abantwana bengenzi ngxolo, neetitshala zangena
       noMongameli-luviwo sel’ekho.           Uthe utitshala ophetheyo akuthi,
       “Masithandaze”, yalitsho iculo ngelizwi elimpongampo intombazana ekucace
       ukuba yintlabeli yesi sikolo, balithatha abanye batsho ngentsholo emnandi,
       baya bee tya. Utitshala ufunde isicatshulwa seBhayibhile ekucace ukuba
       sikhethelwe le mini kuba kukho nendawo ethi, “Uncedo lwethu luseGameni
       leNkosi, uMenzi weZulu nomhlaba.”           Emva kwesifundo utitshala uye
       wawubeka umthandazo ochukumisa kunene, ebika aba bantwana
       kuSomandla, ebika nabakwezinye izikolo abaphezu kokubhala ezabo iimviwo
       kwangalo eli xesha. Uthe esithi “Amen”, yabe laa ntombazana iwuthi hlasi
       uMthandazo weNkosi kwangelo lizwi limnandi, yalandelisa ngoDumo.

 3     Ithe igqitywa le nkonzwana kwaba sekusele imizuzu emihlanu phambi kokuba
       kubhalwe, waza ke utitshala wabanika amaphepha okubhala, sel’ebhaliwe
       kakade amagama abantwana besikolo kwa nesikolo. Uthe akugqiba wee
       khwitshi. UMongameli-luviwo ubakhumbuze abantwana iindawa-ndawana
       azithunyiweyo malunga noviwo olu, waza wayiqhaqha imvulophu yemibuzo
       wababela wathi, “Bhalani.” Ibe ngulowo waqubuda ephepheni kungekho
       kuthetha, kurhashaza iphepha lodwa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila
                                                                                Tyhilaiphepha
                                                                                        iphepha

### Page 4

4                         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                    (EC/SEPTEMBA 2016)

4    Kwalile emzuzwini wavakala uMongameli-luviwo esithi, “Half time”, ebaxelela
     ke ngoko ukuba isiqingatha sexesha labo siphelile. Amava akhe amxelela
     ukuba kwesi siqingatha sokuqala wonke umntwana ufincelela awakhe amandla
     nolwakhe ulwazi. Kukwesi sesibini isiqingatha sexesha apho uSathana afika
     ngamandla kwabase bephelelwe, ababonise iindlela zokulunguza abanokuthi
     baphumelele ngazo. Ubonakele ngoku uMongameli-luviwo engenasizinzo,
     esihla enyuka kuloo hola uphakathi kweedesika ephosa iliso ngapha nangapha.
     Uvakele emzuzwini esithi, “Kusele imizuzu emihlanu.” Ekupheleni kwayo uthe,
     “Bekani phantsi iintsiba, nisukume.” Ubuzile ebantwaneni, ‟Niyayazi indlela
     yokulandelelana kwenu?” Bavuma abantwana esekukudala baqeqeshelwa olu
     viwo. “Yiza ke B”, uvakele esitsho uMongameli, walinikezela elakhe iphepha uB
     waya kuphuma emnyango elandelwa ngabanye bewanikezela ngendlela
     efanayo amaphepha engamxhamliyo uMongameli naxa sel’ewalungisa.

5    Bakuba bephume bonke ungene encumile utitshala, wabethwa ngephepha
     lemibuzo eli belibhalwa. Uye wema phaya walifunda lo gama uMongameli
     alungisa    amaphepha.        Akubanga     kudala   wangena    utitshalakazi
     engcangcazelisa esi sithebe saseMlungwini kuthiwa yitreyi, sinetipoti
     ekhazimlayo phakathi, nekomityi, nobisi neswekile namaqebengwana. Uyibeke
     phambi koMongameli, wathi ukulungalungisa watsibela iphepha lemibuzo. Uwe
     kule treyi kwa oko uMongameli, wathi xa aman’ukuluma ngapha anqwale
     ekomityini ngapha, wandikhumbuza esemini yetyala leekati ezimbini
     ezaziphambi komgwebi uSokhetye. Azimnanzanga nganto iititshala kuba
     zixakeke kweli phepha lemibuzo. Naxa abulelayo ube ngathi akaviwa mntu.
     Uvakele utitshala esithi, “Hayi noko alilibanga,” wabe noMistress ephuma
     nezitya.

6    Emva kwexeshana ubangenisile utitshala abantwana, kwaqhutywa ngolu hlobo
     kwada kwaya kufikelelwa kwiphepha lokugqibela laloo mini. Lo msebenzi
     udubule iintsuku zontathu, ekuthe kusuku lokugqibela bakuba begqibile
     abantwana ukubhala koko bengekaphumi, uMongameli wabizela iititshala kweli
     gumbi loviwo. Uncome, wabulela iititshala nabantwana ngoviwo oluthe cwaka
     olungabanga naziphazamiso. Uye wabanqwenelela impumelelo abantwana,
     wahambisa ebayala esithi, ‟Hambani ke bantwana bam niye kwezo ndawo niza
     kufunda kuzo, nazi ukuba niphethe igama elihle lesi sikolo senu. Ningalithobi
     ke elo gama ngokwenza izinto eziya kudala iintloni kubalingane benu aba
     nifunda nabo nasezititshaleni zenu.”
     [Sicatshulwe kwincwadi ethi ‘Amavo Amafutshane’ ebhalwe ngu A.Madala, amaphepha
     52-54, saze sahlelwa]

        1.1.1   Yeyiphi le mini kuthethwa ngayo kwesi sicatshulwa?                               (1)

        1.1.2   Yinyani okanye asiyonyani ukuba utitshalakazi uza kubakho
                egumbini loviwo xa abafundi bebhala. Zixhase ngokucaphula
                umqolo apha kwisicatshulwa.                                                      (2)

        1.1.3   Xela isizathu sokugengwa kweefestile kweli gumbi loviwo.                         (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2016)         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                                  5

         1.1.4       Isifundo seBhayibhile esithi, ‟Uncedo lwethu luseGameni
                     leNkosi, uMenzi weZulu nomhlaba.” sinxulumana njani nale mini
                     kuthethwa ngayo kwesi sicatshulwa?                                        (2)

         1.1.5       Nika intsingiselo yalo mqolo ungezantsi.

                     ‛... yalitsho iculo ngelizwi elimpongampo intombazana ...’                (2)

         1.1.6       Ucinga ukuba yintoni isizathu esasibangela ukuba nabanye
                     abafundi abakwezinye izikolo babhale ngaxesha linye naba
                     kuthethwa ngabo kwesi sicatshulwa?                                        (2)

         1.1.7       Chonga ibinzana elibonakalisa ukuba imvulophu yemibuzo
                     yayivaliwe phambi kokuba babhale abafundi.                                (1)

         1.1.8       Ngokolwakho ulwazi zeziphi iindlela zokuphumelela uSathana
                     athi azibonise abafundi. Xela zibe mbini.                                 (2)

         1.1.9       Ingaba ezi ndlela zokuphumelela zikhankanywe ku-1.8 ngasentla
                     ziyamakha umfundi othe wazisebenzisa? Cacisa                              (2)

         1.1.10      Ukutsibela iphepha kukatitshalakazi kubonakalisa ukuba:

                     A    Wayedikiwe lilo
                     B    Wayenomdla kulo
                     C    Akanambeko
                     D    Wayeza kuliphendula                                                  (1)

         1.1.11        ebenzisa igama, ‛iintsiba kwisivakalisi esiphuhlileyo sinike
                     intsingiselo eyahlukileyo kule ikwesi sivakalisi silandelayo.

                     ‟Bekani iintsiba, nisukume”                                               (1)

         1.1.12      Yintoni eyabangela ukuba iititshala zingamva uMongameli-luviwo
                     xa abulelayo?                                                             (1)

         1.1.13      Uthetha ukuthini utitshala xa esithi iphepha alilibanga?                  (2)

         1.1.14      Isimamva esibhalwe ngqindilili kwigama ‛kwexeshana’
                     sibonakalisa ntoni?                                                       (1)

         1.1.15      Ucinga ukuba iziyalo ezithi zinikwe ngabadala ziba nafuthe lini
                     kubantu abatsha?
                                                                                               (2)
                                                                                              [23]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila
                                                                                       Tyhilaiphepha
                                                                                               iphepha

### Page 6

6                         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                   (EC/SEPTEMBA 2016)

 ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

 1.2    Phendula imibuzo esekwe kulo mfanekiso ingezantsi:

                                          [Uthatyathwe kwi-intanethi www.shutterstock.com]

        1.2.1      Kwenzeka ntoni kulo mfanekiso?                                             (1)

        1.2.2      Bavakalelwa njani aba bantu bakulo mfanekiso? Xhasa
                   impendulo yakho.                                                           (2)

        1.2.3      Xela ukuba isicatshulwa A sifana ngantoni nomfanekiso oku-B.
                   Ziphinde zahluke ngantoni?                                                 (2)

        1.2.4      Ingaba wena unqwenela ukuba ngabafundi abakwisicatshulwa A
                   okanye kumfanekiso oku-B?. Cacisa.                                         (2)

                                                       AMANQAKU ECANDELO A:                   30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2016)        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                            7

 ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

 UMBUZO 2

 ISICATSHULWA C

      Funda ngocoselelo esi sicatshulwa singezantsi uze ushwankathele
      ngamazwi akho ungacaphuli kwitekisi.

      Impendulo yakho mayingadluli kumagama angama-70.

      Shwankathela ngokomhlathi kuphela. Bhala inani lamagama
      owasebenzisileyo kwizibiyeli.

      Iingongoma zakho mazibe-7                                                     (7)

      Akulindelekanga ukuba ubhale isihloko sesishwankathelo.

      Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu zobhalo
      nococeko.                                                                     (3)

                            KUSHIYWANA NGOTYEFEZO

 1       Kufanelekile kaloku ukuba kube lixhaphetshu, kuxakekwe kwezemfundo
         kuba alikho ilifa elibaluleke njengemfundo.    Eli lifa alikhethe bani,
         libathatha ngokufanayo abantu.      Engumntwana wesityebi okanye
         ihlwempu, kweli lifa bayalingana yaye akukho uza kodlulwa ngomnye
         ngenxa yemvelaphi yakhe, koko uya kuzodlulela ngenxa yomxhino
         wakhe.

 2       Wakukhangela ezikolweni zabantwana abancinane, ufika kuxakekiwe
         ngabazali kude kuhambe unyaka kufunelwa abantwana izikolo. Kwezinye
         iindawo kuqalwa izikolo ezitsha ngenxa yokwanda kwenani labantwana
         ezikolweni, zimbi zide zivulwe naphakathi enyakeni. Abazali batshintsha-
         tshintsha iintsana zabo bazisa kwezinye izikolo kuba befuna imfundo
         echanekileyo.

 3       Kwizikolo eziphakamileyo kuzele qhu, amagumbi okufundela ami
         ngeembambo. Wofumanisa ukuba kubuya nabo babesishiye ngopewula
         isikolo, abanye sele bengabazali abanemizi yabo abaye babona ukuba
         kolunga ukuba babuyele esikolweni kwakhona.
         Andisathethi ngemeko yasezikholejini nasemayunivesithi apho kude
         kusweleke neendawo zokuhlala nezokufundela ngenxa yobuninzi babantu
         abanxanelwe imfundo. Kwakhiwa izakhiwo ezitsha, kwandiswa nezo
         bezikho,kodwa akukho nto icacayo mpela.       Kuveliswa amacandelo
         amatsha emfundo ukuzama ukonelisa imfundo neminqweno yabantu.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila
                                                                              Tyhilaiphepha
                                                                                      iphepha

### Page 8

8                         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                      (EC/SEPTEMBA 2016)

4       Avela ngokuvela amaziko emfundo yabucala. Kukho leyo ibizwa ngokuba
        yeyabadala eqala kumabanga aseprayimari ukuya kweleshumi, ikho leyo
        yembalelwano, ikho leyo yenziwa ziinkampani ngeenkampani ethi ibe
        namaxesha athile evekini okufundisa abantu ngezinto ezithile ezifana
        nokufundela ukuba ngumabhalane, ukuba ngusochwepheshe kwezokubala,
        ezekhompyutha nezinye ke. Ungajonga kuzo zonke iindidi zabantu
        ezikwimisebenzi ngemisebenzi, uya kufumanisa into yokuba bonke
        baxakekile bazamana nemfundo engcono kunaleyo babefudula benayo.
        Yiya kubongikazi, oogqirha, nabomthetho wofika bonke bexakekile befunda
        beqhubela phambili.       Oosomashishini bethu bayazama ukufunda
        ngeendlela zokutsala abantu ukuze baxume amashishini abo.

5       Akukho nto ingenaziphumo zihle nezibi. Sele sizibona ezihle kwabo bathe
        baphumelela kumalinge abo, bafumana imisebenzi emihle, bafumana
        unyuselo emisebenzini, benza izinto ezintle zokwakha isizwe. Zikho nezibi
        iziphumo    zokumonelana    ngemisebenzi       nangezikhundla,   uchuku,
        amayelenqe, kunye nokubulalana. Phofu ke yonke lo nto ibangelwa
        kukunqaba kwemisebenzi.

          [Sicatshulwe kwincwadi ethi ‘Amaqhekezana ethu’ ebhalwe nguN.V. Mkonto, amaphepha
                                                                          1−5, saze sahlelwa]

                                                           AMANQAKU ECANDELO B:                 10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2016)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                              9

 ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

 UMBUZO 3: UKUCAZULULA ISIBHENGEZO-NTENGISO

 ISICATSHULWA D

 Funda esi sibhengezo singezantsi uze uphendule imibuzo elandelayo.

                                    SELBORNE COLLEGE
                     SIGUQULA AMAKHWENKWE ABE NGAMADODA!!!

                         Ingaba ufuna ukuba ngumdlali wodumo?
                           Gxabha-gxabhisa amanani aqingqiwe.

            Zuza ikamva eliqaqambileyo neziphumo ezikumgangatho wehlabathi.

                        Malunga nendawo yokuhlala kunye nentlawulo?
 Qhagamshelana nathi kule dilesi:

 Selborne College
 Dawson Road
 East London
 Inombolo: 043-7437746/www.selborne.co.za

                     [Sicatshulwe kwi-intanethi www.selborne.co.za saze sahlelwa]

 3.1    Ucinga ukuba kutheni amagama ‛ elborne College’ ebhalwe ngqindilili
        kwesi sibhengezo?                                                                    (1)

 3.2    Ingaba sithini isizathu sokudwelisa amakhwenkwe phambi kweholo
        yesikolo kulo mfanekiso?                                                             (2)

 3.3    Chonga isilogani sesi sibhengezo.                                                    (1)

 3.4    Ngawaphi amazwi angakulukuhlela ekubeni ufune ukufunda kwesi sikolo?                 (1)

 3.5    Gqibezela le ntetho ilandelayo:
        Umntu oyinkwenkwe okanye indoda enomfaneleko ibizwa ngokuba li ...                   (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila
                                                                                     Tyhilaiphepha
                                                                                             iphepha

### Page 10

10                        ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1               (EC/SEPTEMBA 2016)

 3.6   Nika isithetha-ntonye segama elibhalwe ngqindilili kwesi sivakalisi
       silandelayo:
       Qhagamshelana nathi kule dilesi.                                                 (1)

 3.7   Sijoliswe koobani esi sibhengezo? Khetha kwezi mpendulo:

       A       Kumakhwenkwe namantombazana
       B       Kumantombazana
       C       Kubafundi abangamakhwenkwe
       D       Kumadoda                                                                 (1)

 3.8   Ucinga ukuba kufanelekile ukuba amakhwenkwe abe nezikolo zawo
       wodwa? Xhasa impendulo yakho.                                                    (2)
                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2016)            ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                                       11

 UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

 ISICATSHULWA E

 Kha ujongisise okwenzeka kule khathuni ingezantsi wandule ukuphendula
 imibuzo esekwe kuyo.

              1    Bhala lo msebenzi          ISINCOKO                Ngelishwa            2
                   Tinini                                             andinaye mna
                   ndingekakubethi!!!         UGAWULAYO               uGawulayo.

                                                                            Kubalulekile
                                                                            ukuba wonke
                                                                            umntu azi
                                                                            ngoGawulayo.
  UGawulayo sisifo
  esichaphazela wonke                      Uza
                                                                                           3
  ubani.                                 kubetha
                                        bani ke lo?

          4
                                                      5
                  [Le khathuni ithatyathwe kwi-intanethi-www.condenaststore.com, yaze yahlelwa]

 4.1    Ngowuphi umsebenzi onikwa abafundi kule khathuni?                                               (1)

 4.2    Chonga isimelabizo kwiqam lesi-2.                                                               (1)

 4.3    Ingaba utitshalakazi unalo ilungelo lokumbetha uTinini xa engafuni
        kuwenza umsebenzi wesikolo? Zixhase.                                                            (2)

 4.4    Ingcingane yomfundi ekwiqam lesi-5 ibonakalisa ntoni ngesimilo sakhe?
        Xhasa impendulo yakho.                                                                          (2)

 4.5    Guqula le ntetho uyise kwingxelo-ntetho:

        UTinini uthi, “Ngelishwa andinaye mna uGawulayo.”                                               (2)

 4.6    Ngokoluvo lwakho ucinga ukuba ilungile impendulo enikwa nguTinini
        kwiqam lesi-2? Cacisa.                                                                          (2)
                                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                          Tyhila
                                                                                                Tyhilaiphepha
                                                                                                        iphepha

### Page 12

12                         ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                        (EC/SEPTEMBA 2016)

 UMBUZO 5

 ISICATSHULWA F

 Funda lo mhlathana ukule bhokisana ingezantsi wandule ukuphendula imibuzo
 elandelayo:

 Ilali yaseQunu yayithe zinzi kuhle kwintili emxinwa , eshinyeneyo yingca
 netyakatyiweyo ukucandwa oku ziintlanjana nemifulana, phantsi kwezo ntaba
 ziluhlaza. Yayinabantu abangamawaka mawaka ambalwa ababehlala kwizindlu
 zasemakhaya ezazingamanqugwala andonga zenziwe ngodaka, kukho intsika
 yomthi eyayiyiyo ebambe olo phahla lubheke phezulu lufulelwe ngengca.
 Umgangatho wawenziwe ngesiduli esigutyiweyo, le ndawo kanye ilukhuni
 iyingqumba ethe gqi ngaphandle kwendlu yeentubi, ekwakusetyenziswa ngokuthe
 gqolo ubulongo obutsha ukuwusinda ukuze uhlale ugudile. Umsi osuka eziko
 wawuphuma eluphahleni, yaye intunja ekwakukuphela kwayo yayingumnyango
 omfutshane kangangokuba kufuneke ukuba umntu athobe xa angena kuwo.
 Izindlu   zazithande     ukucukwa    ndawonye   kummandla    ohlala   abantu
 owawumganyana emasimini.           Kwakungekho zindlela kuphela kwakukho
 iindledlana zeenyawo ezazibangelwa kukuxangxatheka kwengca eyayide yaphela
 kukunyathelwa ngamakhwenkwe nabasetyhini ababetha ngezikaTshiwo.
 Amakhosikazi nabantwana besi sixeko babesambatha iingubo eziqatywe imbola;
 kuphela ingamaKrestu ambalwa apha esixekweni awayenxiba             iimpahla
 zakwamLungu.        Iinkomo, iigusha, iibhokhwe namahashe zazisitya kunye
 kumadlelo kawonke-wonke. Ilizwe eliphahle iQunu lalithande kuba ngummandla
 ongenawo nomthi lo ngaphandle kwesigcume seepampuliya (poplars) kwindulana
 ejongene nelali leyo.

       [Sicatshulwe kwincwadi ethi ndlela ende e a enkululekweni ebhalwe nguN. . Mandela, aze
                            yaguqulelwa esiXhoseni ngu P.T. Mtuze, iphepha lesi-7,saze sahlelwa]

 5.1    Nika isichasi segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi sivakalisi
        singezantsi:
        Ilali yaseQunu yayithe zinzi kuhle kwintili emxinwa.                                        (1)

 5.2    Xela ukuba igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi lisetyenziswe njani na?
        Le ndawo kanye ilukhuni iyingqumba ethe gqi ngaphandle kwendlu
        yeentubi.                                                                                   (1)

 5.3    Ingaba isimamva esibhalwe ngqindilili kwigama elikwisivakalisi esingezantsi
        sibonisa ntoni? (Khetha impendulo echanekileyo) :
        Amakhosikazi nabantwana babesambatha iingubo eziqatywe imbola.

        A       Isandiso
        B       Isikhomokazi
        C       Uzalwano
        D       Ubukhulu                                                                            (1)

 5.4    Kukuthini ukubetha ngezikaTshiwo?                                                           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2016)           ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA – IPHEPHA 1                          13

 5.5    Xela isigaba sentetho esikrwelelwe umgca ngaphantsi.

        Izindlu zazithande ukucukwa ndawonye kummandla ohlala abantu
        owawumganyana emasimini.                                                          (1)

 5.6    Guqula esi sivakalisi silandelayo sibe kwixesha langoku.

        Umgangatho wawenziwe ngesiduli esigutyiweyo.                                      (1)

 5.7    Lungisa isiphene sobhalo esikwesi sivakalisi singezantsi:

        YayingamaKrestu ambalwa awayenxiba iimpahla zakwamlungu.                          (1)

 5.8    Hlahlela esi sivakalisi silandelayo ukhuphe igatya eliyintloko negatya
        lobalulo:

        Igatya eliyintloko

        Igatya lobalulo

        Umsi osuka eziko wawuphuma eluphahleni.                                           (2)
                                                                                         [10]

                                                      AMANQAKU ECANDELO C:                30
                                                         AMANQAKU EWONKE:                 70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila
                                                                                  Tyhilaiphepha
                                                                                          iphepha

## Related documents

- [IsiXhosa HL P1 May-June 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2016/36dae255-7dc3-4a53-890f-14a109047f80) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2016/364feb43-38d1-436e-afdb-9c8161885aac) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 Feb-March 2016](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-feb-march-2016/c233f628-281c-432a-ae78-c49cdbc2cb6d) — isiXhosa HL · QP · 2016 · isiXhosa
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2019/cd8ecf93-0365-4cb7-91f8-da22a11ed080) — isiXhosa HL · QP · 2019
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2018/fe682c7a-a410-437d-8a98-a9cafed86103) — isiXhosa HL · QP · 2018
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/f833ea25-b11d-47c3-b6ca-78f297dfdcc0) — isiXhosa HL · Memo · 2016

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
