# isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2018 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the September Preparatory Exams 2018, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2018-d/973be095-1be5-4189-a32c-87efaf9975a5
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2018
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2018 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2018-d/973be095-1be5-4189-a32c-87efaf9975a5)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2018. Question paper, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                            NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                          IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2018

  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1

AMANQAKU:   70

IXESHA:     liyure 2

                             *XHOHL1*

                        Olu viwo lunamaphepha ali-13.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1         (EC/SEPTEMBA 2018)

 IMIYALELO NENGCACISO

 1.     Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU angala:

        ICANDELO A: Uvavanyo lokuqonda                                 (30)
        ICANDELO B: Isishwankathelo                                    (10)
        ICANDELO C: Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi            (30)

 2.     Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

 3.     Phendula YONKE imibuzo.

 4.     Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

 5.     Krwela umgca ekupheleni kweCANDELO NGALINYE.

 6.     Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kweli
        phepha lemibuzo.

 7.     Shiya umgca emva kwempendulo nganye ukuze umsebenzi wakho
        ungaxinani.

 8.     Qwalasela ngeliso elibukhali upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

 9.     Yaba ixesha lakho ngolu hlobo:

         ICANDELO A: Imizuzu engama-50
         ICANDELO B: Imizuzu engama-30
        ICANDELO C: Imizuzu engama-40

 10.    Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                      3

 ICANDELO A: ISICATSHULWA SOKUQONDA

 UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

 Funda ISICATSHULWA A, uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

 ISICATSHULWA A

                                    UBUGWALA

 1      Apha kwaXhosa kukho intetho ethi: ‟Kulogwala kuyahlekwa, kodwa
        kulokroti kuyalilwa.” Maxa wambi xa usiva le ntetho ungaze ucinge ukuba
        kunconywa ubugwala, kanti eyona nto yenziwayo ngale ntetho kukuzama
        ukubonisa ubungozi bobukhalipha obungathiwanga sa sa intwana
        yengqondo. Kaloku ikhona into yokuba ubone umntu eqinise imixhadi, 5
        eqine enyaleni ngokokude azigxame kumsebenzi wegazi ongaphaya
        kwamandla akhe ngeenjongo zokubonisa ubukhalipha bakhe angenabo.
        Uthi onjalo akuhlelwa yingozi okanye kukufa kuqale kuthiwe, ‟Kulogwala
        kuyahlekwa, kodwa kulokroti kuyalilwa.” Ngamanye amazwi athe gca
        kuthiwa bekungasayi kubakho gxeke nokuba ubecele kwabasicatyana.        10

 2      Xa sibujongisisa kakuhle ubugwala siqaphela ukuba asinto umntu
        ayifumana apha ekukhuleni, nangona busenokuya buqandusela
        buzibonakalise ngeendlela ngeendlela njengokuba umntu esiya ekhula nje.
        Ubugwala umntu uzalwa nabo. Kambe ke kuyafuneka ukuba siwuqonde
        umahluko phakathi kobugwala noloyiko. Kuyenzeka ukuba athi umntu          15
        engenabugwala nje kubekho izinto ezithile azoyikayo. Kukho ukuba umntu
        oyike izilwanyana ezithile ezingenabungozi. Bangaphi abantu abathi
        beziziqwede eziziqa ziqulungeneyo boyike ikati le yakwakati, nempuku le
        yakwampuku? Andithethi ke ngamadoda oyika nesele eli. Noko asingetsho
        ukuthi bubugwala obu, singenako nokubabalela emagwaleni aba bantu.        20
        Olu loyiko maxa wambi lunako ukuchazeka intsusa nembangi yalo. Kule
        mihla yeenzululwazi kulula ukuba olu loyiko lunyangwe. Xa umntwana
        mhlawumbi enoloyiko lwezinja okanye lweekati bayakwazi abazali bakhe
        ukulunyanga olu loyiko ngokusuka bafuye ezi zilwanyana. Ngolo hlobo
        wothi lo mntwana aziqhele ezi zinto ade abone ukungabi nabungozi kwazo.   25
        Le nto ke isixelela ukuba nangona onke amagwala enoloyiko,
        abangomagwala bonke abanoloyiko.

 3      Ubugwala bona abunyangwa, kwaye abunyangeki. Kungafanelana kude
        kwayiwa kulandwa eyasezizweni yona inkintsela yegqirha, kungaphela
        ubuhlanti kukukhupha imilandu. Elona xesha buthi buqale ngalo             30
        ukuqandusela ubugwala kuxa kanye inkwenkwe ikule ntanga yokwalusa
        amathole. Kanene alingecaci eli xabiso kwabanye abafundi, kuba
        akusekho kwamathole lawo. Iinkomo zanqaba oku kwembeko. Xa sithetha
        ngenkwenkwe omnye wofuna ukwazi ukuba kanene ngaba ubugwala
        nobukhalipha zizinto zamadoda odwa na. Nakanye. Kodwa ezi zinto           35
        zizibonakalisa kakuhle apha kwaba basebuhlanti ngenxa yeengxingwa
        ngeengxingwa ezithi ziphunyelelwe ukuze ubudoda obu buthi do.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                         (EC/SEPTEMBA 2018)

    4    Ubugwala buthi buzibonakalise ngokuthi inkwenkwana isoloko ibonwa
         ikhala isiya kuxela mihla le, kungakhe kube yiyo elilisayo nexelwayo.
         Nangona kuyinto ebuhlungu ukubona umntwana wakho esoloko wabethwa, 40
         iye imkhathaze umzali le nto yomntwana ozibandezayo apha ekuphindiseni
         ngokokude umve umzali oyindoda ebuza, ‟Ke uth’ uz’ ungalwi wena kwaba
         kutheni? Asizongalo ezo, ngamaphiko?” Maxa wambi ungade ucinge ukuba
         lo mzali uthetha olu hlobo uzama ukuphemba umlilo, kanti hayi, ukhathazwa
         kukubona isigebenga esibubugwala sichwechwela usana lwakhe. Enye 45
         indlela obuzibonakalisa ngayo ubugwala kukuba le nkwenkwe isuke ithane
         mbende namantombazana, kube yinqaba ukuya kwamanye amakhwenkwe.
         Ide xa injalo iphiwe namaganyana ngamanye amakhwenkwe. Makabe
         phakathi kwala mantombazana ke unkatyana lo, asuke ajike mpela abe
         ngulowa wona umqhagi phakathi kwezikhukukazi.                             50

    5    Uza kukhula ke lo mphakathi de afikelele kwintanga yokuhamba ezindle.
         Njengokuba ekhula nje abumanga nabo ubugwala. Phofu ke bona
         buyagagaza. Phaya ezindle intliziyo kanina iyakhawuleza ukucaca. Kaloku
         ngoku umntu sukuba ekwinkalo yokugqibela phambi kokuba avelele laa
         mhlaba wakwaNdoda apho ke kudlan' iintsimbi. Isimanga kukuba lo mfo 55
         wayengafuni ukuba phakathi kwabelusi bamathole ngoku ufuna ukuya kubo.
         Kulapho lucaca khona olunye lweempawu zobugwala – ukuvuyelela. Wofika
         ke lo mngxu wenkwenkwe uphephezelisa iintshebe phakathi kwezi
         zithondotyana zalusa amathole. Uyathelekisa. Uyabetha. Oku kuvuyelela
         sisigqubuthelo esikhulu sobugwala kuba umvuyeleli yena akazilibali 60
         ezibonisa ubukhalipha ngokwenjenjalo.

    6    Kunjani ukuzincoma kulo mntu? Amabali ezenzo zobukhalipha abuthwa
         ngezitya. Abantu abakha boyiswa nabanokoyiswa ngulo mhlekazi
         abanganganto ubuninzi. Kambe ke ukuba kunokuphandwa ubunyani bala
         mabali kungafumaniseka ukuba usenga nje kwezimithiyo.             65

         [Sicatshulwe kwincwadi ethi ‘IMFINCAMFINCANE’ ebhalwe ngu Z.S. Zotwana, amaphepha 14–16,
                                                                                    saze sahlelwa]

    1.1 Caphula ibinzana elibonisa ukuba apho kukho ikhalipha akonwatywanga.
        (Umgca 1–2)                                                                                       (1)

    1.2 Ngokoluvo lombhali yintoni injongo yentetho yesiXhosa ethi, ‟Kulogwala
        kuyahlekwa, kodwa kulokroti kuyalilwa?” (Umgca 3–5)                                               (2)

    1.3 Kulinceda njani igwala ukuwubaleka umlo ongaphaya kwamandla alo?                                  (2)

    1.4 Nika intsingiselo yegama ‛buqandusela’ njengoko lisetyenziswe ngumbhali.
        (Umgca 12)                                                                                        (2)

    1.5 Xela umahluko phakathi kobugwala noloyiko. (Umhlathi wesi-2)                                      (2)

    1.6 Kukuthini ukuphela kobuhlanti? Cacisa. (Umgca 29)                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                         Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                         5

 1.7      Chonga isafobe kulo mqolo ulandelayo, wandule uxelele udidi lwaso:

          ‛Iinkomo zanqaba oku kwembeko.’ (Umgca 33)                                       (2)

 1.8      Ngqina ngokunika umzekelo apho kuthi kuphuhle ukuba nabasetyhini
          banabo ubukhalipha.                                                              (2)

 1.9      Ubugwala bubonakala njani kumntwana oyinkwenkwe? (Umgca 39–40)                   (1)

 1.10     Bunafuthe lini ubugwala bomntwana kumzali oyindoda? (Umgca 42)                   (1)

 1.11     Uthetha ukuthini umbhali xa esithi ubugwala ‛buyagagaza’? (Umgca 55)
          Khetha impendulo echanekileyo.

          A     Buyaziveza.
          B     Buyacaca.
          C     Bukhula ngamandla.
          D     Buthetha kakhulu.                                                          (2)

 1.12     Ungenza ntoni xa unokuzibona ukwimeko yokuphathwa gadalala ngulo
          mvuyeleli ukhankanywe kumhlathi wesi-5?                                          (2)

 1.13     Ingaba uyavumelana okanye awuvumelani noluvo lombhali ngegwala
          kumhlathi wesi-6? Xhasa impendulo yakho.                                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                 (EC/SEPTEMBA 2018)

 ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

 Phendula imibuzo esekwe kulo mfanekiso ungezantsi.

                                        [Ucatshulwe kwi-intanethi www.canstockphoto.com]

 1.14    Kwenzeka ntoni kulo mfanekiso ungasentla?                                          (2)

 1.15    Xela into ibe NYE enokubangela ukuba le ntombazana ikulo mfanekiso
         ibe kule meko ikuyo.                                                               (1)

 1.16    Ucinga ukuba ingayisombulula njani imeko ekuyo le ntombazana ikulo
         mfanekiso?                                                                         (2)

 1.17    Kwezi zicatshulwa zibini sesiphi esona siyiphuhlisa ngokukuko injongo
         yombhali? Cacisa.                                                                  (2)

                                                      AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                          7

 ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

 UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAMAZWI AKHO

 ISICATSHULWA C

 x    Funda ngocoselelo esi sicatshulwa singezantsi uze ushwankathele ngamazwi
      akho ungacaphuli kwitekisi.

 x    Impendulo yakho mayingadluli kumagama angama-70.

 x    Shwankathela ngokomhlathi kuphela, kodwa isishwankathelo sakho masiquke
      iingongoma ezi-7.                                                                     (7)

 x    Bhala inani lamagama owasebenzisileyo kwizibiyeli.

 x    Akulindelekanga ukuba ubhale isihloko sesishwankathelo.

 x    Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu zobhalo
      nococeko.                                                                             (3)

                                        UKOYIKA

 1       Umntu endalweni yakhe uyinikiwe le ndawo yokoyika okanye uvalo. Yintoni
         ukoyika? Yimo ethile apha emntwini emenza ukuba anxube xa ecinga ngayo,
         umzekelo, wonke umntu uyakoyika ukufa, ukushiya abantwana beselula, imali
         baza kuyifumana phi? Abantu bayayoyika intolongo apho kutshixwa
         ngeengcango zentsimbi.

 2       Ukoyika kuyathanda ukuphazanyiswa nobugwala. Ukoyika kukuba woyike loo
         nto ithile okanye loo meko ithile, maxa wambi ude waziwe ngokoyika into ethile.
         Umhlobokazi wam ndiyamazi ukuba uyoyika ukunyuka ngeleli aye phezulu,
         akadibani nokuya kwiindawo eziphezulu.

 3       Ubugwala bona abudibene nokoyika kuba umntu oligwala ngumntu owaziwa
         njengodalwe wanentaka. Kubhekiselwa ekulweni xa kusithiwa uligwala kanti ke
         nasekubethweni. Igwala ngumntu othi xa kufuneka ajongane notshaba lwakhe,
         suka acele kwabasicatyana kuba akanaso isibindi sokulwa okanye
         ukuziphindezela.

 4       Abanye abantu boyika izigulo ezithile, ukugula ngezifo ezinjengoGawulayo
         nokugula ngengqondo. Ezinye izigulo ngathi azisuleli kodwa usuke ubone
         ikhaya liphela lonke sisifo esinye, uxakwe ke ukuba uthini na. Bayaphela
         abantu sisifo uGawulayo, loo nto akukabikho chiza limchanayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                   (EC/SEPTEMBA 2018)

5      Kuninzi nje okoyikwayo ngumntu, omnye umntu oyike ukuboleka imali. Phofu
       imali yinto engaqhelekiyo ukuba ubone abantu benemali eninzi. Ubuhlobo
       buyaphela yimali. Abantu abaninzi bafika babe yimigewu ngenxa yemali.
       Yiloo nto kungelula ukuboleka imali emntwini.

6      Kuyacaca izinto ezoyikwa ngumntu zininzi, kodwa kuyafuneka abantu
       bazame ukuhlala bezilindele ezi zinto kuba siyaphila nazo. Loo nto idaliwe.
       Abantu bayoyika ukuhamba ebusuku, ukugaxeleka kwizigebenga
       nakwizithunzela. Abantwana besikolo phofu nabazali bayoyika ukutshona
       iimviwo. Asinto imnandi ukutshona komntwana xa ubala inkcitho.

7      Kulungile ukuba ikhe ibekho into eyoyikwayo ngamanye amaxesha.
       Kuyakruqula ukubona abantu bengoo-asikhathali kuyo yonke into.
       Ayiqhelekanga kuthi loo nto sizwe sakwaNtu, kuba kwasendulo bezikho izinto
       ezoyikwayo nabantu aboyikayo kuba bekuye kufanekiswe ukoyika nentlonelo.

             [Sicatshulwe kwincwadi ethi ‛ZIPHUTHUME‛ ebhalwe ngu S. Sishuba no N.V. Mkonto,
                                                           amaphepha 16−17, saze sahlelwa]

                                                           AMANQAKU ECANDELO B:                 10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                               9

 ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

 UMBUZO 3: UKUHLALUTYA INTENGISO

 Funda le ntengiso ingezantsi (ISICATSHULWA D) uze uphendule imibuzo esekwe
 kuyo.

 ISICATSHULWA D

                                  KWAMAQHAWE

                Isikolo sokuzikhusela esikumgangatho ophezulu

                                  Sinyanga ubugwala

                Sitsalele umnxeba ngoku ufumane isifundo sokuqala MAHALA

                                         073 605 2120
                                        maq@gmail.com

                                [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com, saze sahlelwa]

 3.1     Ijoliswe koobani le ntengiso?                                                            (1)

 3.2     Kutheni libhalwe ngefonti enkulu igama 'kwaMaqhawe'?                                     (1)

 3.3     Sinika ntsingiselo ni isakhi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kweli binzana
         lingezantsi?

         ‛Isikolo sokuzikhusela ...’                                                              (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1             (EC/SEPTEMBA 2018)

     3.4   Yintoni injongo yokuba igama 'mahala' libhalwe ngoonobumba abakhulu
           kule ntengiso?

           ‘Sitsalele umnxeba ngoku ufumane isifundo sokuqala MAHALA.’                     (2)

     3.5   Ucinga ukuba kutheni umzobi wale ntengiso esebenzise umfanekiso
           onentombi kunye nenkwenkwe kule ntengiso yakhe?                                 (2)

     3.6   Ibinzana ‘... esikumgangatho ophezulu’ elisetyenziswe kule ntengiso
           libhekiselele kwi:

           Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo:

           A    Ibakala.
           B    Kwindlu ephezulu.
           C    Kwinqanaba eliphakamileyo.
           D    Izinga.                                                                    (1)

     3.7   Sinxulumana njani isivakalisi esithi ‘Sinyanga ubugwala’ nomfanekiso
           okule ntengiso?                                                                 (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                                11

UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

ISICATSHULWA E

Kha ujongisise okwenzeka kule khathuni ingezantsi wandule ukuphendula
imibuzo esekwe kuyo.

                1    Uza kutya                                    2     Uncede ungasiphi
                     ntoni tata?                                              ukutya
                                                                        okunamafutha. Lo
                                                                         tata uneswekile.

                                      3      Uthethile
                                            unkosikazi!

                               [Icatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com, yaze yahlelwa]

4.1      Baphi aba bantu bakule khathuni?                                                         (1)

4.2      Nika isizathu sempendulo oyinike kuMBUZO 4.1 ngasentla.                                  (2)

4.3      Ntsingiselo ni enikwa ligama 'Uthethile' njengoko lisetyenziswe kwiqam
         lesi-3?                                                                                  (2)

4.4      Sisetyenziswe njani isikhombisi esikrwelelwe umgca kwesi sivakalisi
         silandelayo esikwiqam lesi-2?

         'Lo tata uneswekile'                                                                     (1)

4.5      Ingaba kulungile ukuthatyathelwa izigqibo ngento oza kuyitya njengoko
         sisenza isithethi kwiqam lesi-2? Zathuza.                                                (2)

4.6      Yintoni injongo yomzobi ngale khathuni?                                                  (2)
                                                                                                 [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                   (EC/SEPTEMBA 2018)

 UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

 Funda ISICATSHULWA F, esineempazamo ezithile ezenziwe ngenjongo, uze
 uphendule imibuzo esekwe kuso.

 ISICATSHULWA F

                     UBUNDLOBONGELA BUMI NGEENYAWO

 1       Zithi izifundo zeBhayoloji umntu lo untlantlu-mbini; ikho le ndawo
         ingumntu apha kuye iyeyona ikhonyayo kanti ikwakho nale isisilwanyana
         kwakuye ethi yona ivele ngamaxesha athile anzima. Masikhumbule
         ukuba ngokwenzululwazi umntu lo uyazalana nezilwanyana ntonje yena
         uthathwa njengesona ‛silwanyana’ sikumgangatho ophezulu ngenxa                         5
         yokuchubeka kwengqondo nangenxa yobuchule nobugcisa athi
         abubonakalise ngokuthetha nangokwenza. Isilwanyana ke siyasazi xa
         sivukwe bubulwanyana baso. Akukayiboni into ungekayiboni ingonyama
         elambileyo isukela, ixhakamfula, iqwenga inyamakazi. Abakwalizwi bathi
         bona ngamampunge yonke into ezama ukuzalanisa umntu nesilwanyana                      10
         kuba umntu lo wenziwa ngokomfuziselo wengelosi waza waphefumlelwa
         nguYehova ubuqu emathatheni akhe.

 2       Namhlanje ehamba nje umntu emini nasebusuku ubomi bakhe
         busesichengeni ngenxa yokugunya koburhalarhume ebantwini. Behamba
         nje abantu bajongene ngeenkophe zamehlo kuba akukho kuthembana,                       15
         ingulowo ucingela omnye ukuba angasisigwinta. Ubundlobongela
         obuqhubeka phandl' apha buxhomisa amehlo kunjalo nje buya bukhula
         endaweni yokuba buthothe. Buqala kanye apha phakathi kwekhaya
         butyhutyhe izikolo, iicawe, imibutho, iidolophu buye kufikelela naphakathi
         kwezizwe. Kumakhaya amaninzi kulawula induku, impama, inqindi                         20
         nomkhono wekati.

          [Sicatshulwe kwincwadi ethi ̔AMAXESHA EMPUCUKO: Sisingise phi na? ̛ ebhalwe ngu-
                                                M. Yekela, amaphepha 63–64, saze sahlelwa]

 5.1    Luhlobo luni lwesakhi olukrwelelwe umgca ngaphantsi kwibinzana
        elilandelayo?

        ‛Zithi izifundo zeBhayoloji umntu lo untlantlu-mbini ....’ (Umgca 1)                  (1)

 5.2    Sebenzisa igama ‛ukuchubeka’ elikrwelelwe umgca ngaphantsi
        kwisivakalisi liphuhlise intsingiselo engeyiyo le ikwisicatshulwa. (Umgca 6)          (1)

 5.3    Bhala ingxelo-ntetho yesi sivakalisi silandelayo. Qala ngolu hlobo:
        Umbhali uthe ...
        ‟Isilwanyana ke siyasazi xa sivukwe bubulwanyana baso.” (Umgca 7–8)                   (1)

 5.4    Lungisa isiphene sobhalo kweli binzana lilandelayo.
        ‛Abakwalizwi bathi bona ngamampunge yonke into ...’ (Umgca 9–10)                      (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                      13

 5.5     Bhala eli binzana lilandelayo libe kwixesha elidlulileyo.

         ‛... umntu lo wenziwa ngokomfuziselo wengelosi ...’ (Umgca 11)               (1)

 5.6     Lithetha ukuthini ibinzana elibhalwe ngqindilili apha ngezantsi?

         ‛... yokugunya koburhalarhume ...’ (Umgca 14)                                (2)

 5.7     Libonakalisa ntoni igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwibinzana
         elilandelayo?

         ‛... ingulowo ucingela omnye ukuba angasisigwinta.’ (Umgca 16)               (1)

 5.8     Guqula esi sivakalisi silandelayo sibe kwimo elandulayo.

         ‛Kumakhaya amaninzi kulawula induku, impama, inqindi nomkhono
         wekati.’ (Umgca 20–21)                                                       (2)
                                                                                     [10]

                                                        AMANQAKU ECANDELO C:           30
                                                           AMANQAKU EWONKE:            70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com

## Related documents

- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2018/fe682c7a-a410-437d-8a98-a9cafed86103) — isiXhosa HL · QP · 2018
- [XHOSA HL P3 QP GR12 SEPT2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-qp-gr12-sept2018/8a43c215-8e99-407c-a330-4d3d7160b141) — isiXhosa HL · QP · 2018
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2018](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2018/741a3eb3-d73f-4669-b0bd-936c33e1ec34) — isiXhosa HL · QP · 2018 · isiXhosa
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2019/cd8ecf93-0365-4cb7-91f8-da22a11ed080) — isiXhosa HL · QP · 2019
- [Xhosa HL P3 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo/be2fbfc7-119c-4c1e-8c35-03d7e3002422) — isiXhosa HL · Memo · 2018
- [Xhosa HL P1 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo/e2fb0136-ceee-4d38-a6e9-562e6fac712b) — isiXhosa HL · Memo · 2018

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
