# isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2019 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the September Preparatory Exams 2019, 16 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2019/cd8ecf93-0365-4cb7-91f8-da22a11ed080
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2019 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2019/cd8ecf93-0365-4cb7-91f8-da22a11ed080)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2019. Question paper, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                            NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                            IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2019

          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1

AMANQAKU:   70

IXESHA:     2 iiyure

                               *XHOHL1*

                       Olu viwo lunamaphepha ali-12.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1         (EC/SEPTEMBA 2019)

 IMIYALELO NENGCACISO

 1.     Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU angala:

        ICANDELO A: Uvavanyo lokuqonda                                 (30)
        ICANDELO B: Isishwankathelo                                    (10)
        ICANDELO C: Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi            (30)

 2.     Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

 3.     Phendula YONKE imibuzo.

 4.     Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

 5.     Krwela umgca ekupheleni kweCANDELO NGALINYE.

 6.     Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kweli
        phepha lemibuzo.

 7.     Shiya umgca emva kwempendulo nganye ukuze umsebenzi wakho
        ungaxinani.

 8.     Qwalasela ngeliso elibukhali upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

 9.     Yaba ixesha lakho ngolu hlobo:

         ICANDELO A: Imizuzu engama-50
         ICANDELO B: Imizuzu engama-30
        ICANDELO C: Imizuzu engama-40

 10.    Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                        3

  ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

  UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

  Funda ISICATSHULWA A, uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

  ISICATSHULWA A

                       IMALI YANGOKU IPHELEL' EZANDLENI

  1      Kumaxesha angaphambili imisebenzi ibinqongophele xa sithelekisa neli
         xesha siphila kulo ngoku. Leyo ifumanekayo ibisiba yimisebenzi enzima
         nekwarhabaxa. Intlawulo ebizuzwa ngumntu ngelo xesha singayifanisa
         necutyana     elincazelwa     umntu    onqanqathekileyo    ongenamali
         yokuzithengela elakhe. Iintsapho zangoko beziba nkulu kuba kaloku thina 5
         bantu baNtsundu sikholelwa ekubeni abazalanayo bahlale kunye
         ndaweninye. Ubufika emzini kuphangela utata wekhaya kuphela ibe
         ngulowo nalowo umzi onethamsanqa lokuba abekho owesibini umntu
         onesikorobho. Kuyo yonke loo nto indoda ibiwakha umzi wayo iwugqibe,
         yondle usapho lwayo, ilunxibe ize kuqwela ilufundise.                   10

  2      Bebephumelela njani abantu ngaphambili ekuzalisekeni iminqweno yabo
         ukanti nje imisebenzi nemali bezinqabile? Umgangatho wentlalo ngaloo
         maxesha ubuphantsi kakhulu, abantu bephila ubomi obungenazindleko
         zibhekephi. Bebelima, befuyile, bekhuthalele ukuzenzela izinto ngokwabo
         ngezandla ezi zabo bengaxhomekekanga kuqesheni mntu. Ezindlwini zabo        15
         bebengenazimpahla zinobunewunewu nabuyokoyoko yaye nabo impahla
         abebeyinxiba ibiyeyexabiso elisezantsi. Amaxabiso ezinto ebephantsi
         ngokungakholelekiyo xa siwathelekisa nala anamhlanje, into leyo
         ebimenza umntu akwazi ukuthenga izinto ezininzi ngomvuzwana nje
         ongephi. Ukutya bebekufumana ubukhulu becala emasimini okanye               20
         ezitiyeni kuba ukulima oku bebekuxabisile kakhulu. Besityiwa isidlo somqa
         wodwa, okanye umngqusho wodwa, iinkobe zodwa, umphokoqo wodwa
         okanye umvubo. Bekuthotywa ngamanzi okanye ngamasi okanye
         ngerhewu.

  3      Xa sith' ukujonga namhlanje siphawula ukuba iimeko zitshintshile, izinto 25
         azisafani nangaphambili. Nangona izithuba zemisebenzi zikho nje zizininzi,
         abantu abafuna umsebenzi baninzi bona kuqala ngaphaya lee kwezo
         zithuba zikhoyo. Le nto yenza ukuba ubonakale ingathi unqongophele
         umsebenzi kanti akunjalo. Mininzi imisebenzi kwaye ihlawula imivuzo
         encumisayo xa sithelekisa naleyo ibisakuhlawulwa ngaphambili. Bekumele 30
         ke ngoko ukuba abantu bangoku bakwazi lula ukuyiqabelisa imicimbi yabo
         efuna imali njengoko befumana imivuzo ephakamileyo. Iintsapho zeli xesha
         zithande ukuba nganeno kakhulu kwezo zangaphambili, into leyo ethetha
         ukuba kumele kube lula ukuzondla, ukuzinxibisa nokuzifundisa.
         OoRhulumente bayazama ukuhlangabezana nabazali ngokuthi benze 35
         imfundo ifumaneke felefele ukuze basale abazali benemali eninzi
         yokwenza ezinye izinto. Imali yenkxaso xa umntu efuna ukuthenga indlu
         okanye inqwelo iyafumaneka xa ubani esebenzela inkampani ethile.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                       (EC/SEPTEMBA 2019)

4      Xa kanti kukho inyhweba engaka enjengale ichazwe apha ngentla, yintoni
       le ibangela ukuba abantu kule mihla babe nobunzima obungaka kwicala 40
       lemali? Ukhona apho ukhoyo undonakele nokuba kuphi na. Xa sizama
       ukuphanda masiqale apha emalini kanye uqobo lwayo sikhe siyipeculule,
       siyibhence, siyiqondisise ukuba imo yayo injani na. Imali le siyisebenzisayo
       ingamaphepha ayibubo obona butyebi koko nje ngumqondiso wobutyebi
       obukhoyo obumbiwa ngaphantsi komhlaba obugcinwe koovimba abakhulu 45
       bemali kweli. Le imenyezelayo yona iziinkozo yenziwe ngamatye exabiso
       ngoko ke yona ibubutyebi ngokwayo ayingomqondiso.

5      Ubunzima ngokuphathelele kwicala lemali sibufumana ngenxa yokuba
       ixabiso lemali yethu lihlile kwinto ebelikade liyiyo ngaphambili. Xa kusithiwa
       ixabiso lemali lihlile sukuba lithelekiswa nexabiso lezinye iimali zamanye 50
       amazwe, le nto isenziwa kwiimalike zemali ezinjengezo ziseRhawutini,
       eLondon, eNew York ekuthiwa xa zikhunyushwa si'Stock Exchange'.
       Kulapho amazwe avavanyana khona amandla awo kwezemali ilelo lifuna
       ukubanga ukuba 'ndim omkhulu'. Ngenxa yokuba liphantsi ixabiso lemali,
       kuyanyanzeleka ukuba xa sithenga nokuba yinto nje encinane sikhuphe 55
       intlawulo enkulu. Ngento umntu acingela ukuba ebemele ukubhatala iirandi
       ezilishumi uye afike ixabiso libiza iirandi ezilishumi elinane nangaphezulu.
       Eyona mali ikhonyayo kungokunje yi'dollar' yaseMerika.

6      Uninzi lwabantu, ingakumbi abasebenzi bakwaRhulumente, luzifumana
       iitshekhi zalo sezitsaliwe izavenge ezo zifunekayo. Le nto ithetha ukuba 60
       umntu uwufumana umvuzo wakhe ngoku sowuyitshintshi. Yintoni ke
       ebonakalayo onokuyithenga ngetshintshi? Khawufane ucinge nawe xa
       uza kufumana itshintshi endaweni yomvuzo opheleleyo iminyaka
       iqengqeleke ukuba yintoni na ebhadlileyo onokuyenza. Ngalo lonke elo
       xesha iindleko zomzi nezosapho azimanga ndaweninye koko ziyakhula 65
       zifuna imali. Ngaphandle kwezi zavenge zendlu zikwakho nezinye
       izavenge zezinye izinto ezixhuzulwayo emivuzweni yamanene
       namanenekazi ngenxa yokuphakama komgangatho wentlalo kule mihla
       nangenxa yokuba sasoloko sicetyiswa ukuba masihlale siqulile kuba
       amangomso asa esihogweni.

           [Sicatshulwe kwincwadi ethi ‘AMAXESHA EMPUCUKO, SISINGISE PHI NA?’ ebhalwe ngu M.
                                                       Yekela, amaphepha 58–60, saze sahlelwa]

JONGA KUMHLATHI WOKU-1

1.1    Yimisebenzi enjani ebifumaneka kumaxesha angaphambili?                                        (1)

1.2    Nika intsingiselo yegama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisivakalisi
       esilandelayo.

       'Intlawulo ebizuzwa ngumntu ngelo xesha singayifanisa necutyana elincazelwa
       umntu onqanqathekileyo...'                                                                    (2)

1.3    Caphula isivakalisi esibonisa ukuba kumaxesha angaphambili indoda ibikwazi
       ukuzenza ngokupheleleyo iingxaki zayo.                                                        (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                     Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                          5

 JONGA KUMHLATHI WESI-2

 1.4    Xela isizathu ebesibangela ukuba abantu ngaphambili baphile ubomi
        obungenazindleko.                                                                   (2)

 1.5    Inaluncedo luni into yokutya ukutya okulinywe emasimini nasezitiyeni?               (2)

 JONGA KUMHLATHI WESI-3

 1.6    Thelekisa imivuzo ebihlawulwa abasebenzi bamaxesha angaphambili
        nemivuzo ehlawulwa abasebenzi banamhlanje.                                          (2)

 JONGA KUMHLATHI WESI-4

 1.7    Yintoni injongo yokusetyenziswa kwegama elibhalwe ngqindilili kumhlathi
        wesiNE?                                                                             (2)

 1.8    Ithini ingcamango ephambili evezwa ngumbhali kumhlathi wesi-4?                      (2)

 JONGA KUMHLATHI WESI-5

 1.9    Uthetha ukuthini umbhali xa esithi ixabiso lemali lihlile?                          (1)

 1.10   Avavanywa phi amandla emali yamazwe ngamazwe?                                       (1)

 JONGA KUMHLATHI WE-6

 1.11   Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo.

        Isaci 'amangomso asa esihogweni' sithetha:

        A       Iitshomi zikusa kwantshabalala.
        B       Ukuyibekela ukuyenza ngomso into kuyingozi.
        C       Ukungakhonzi kukusa kwasathana.
        D       Ukwenza okungendawo kukusa esihogweni.                                      (2)

 1.12   Ingaba kulungile ukuba abasebenzi basoloko befumana imivuzo eyitshintshi?
        Xhasa impendulo yakho.                                                              (2)

 JONGA KWITEKISI YONKE

 1.13   Ufunde ntoni kwesi sicatshulwa?                                                     (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                    (EC/SEPTEMBA 2019)

 ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

 Phendula imibuzo esekwe kulo mfanekiso ungezantsi.

                                        [Ucatshulwe kwi-intanethi www.footage.framepool.com]

 1.14   Ucinga ukuba abantu abasemfanekisweni ngabantu abaphila impilo
        ephantsi okanye ekumgangatho ophezulu?                                                 (2)

 1.15   Xela izinto zibe-2 ezixhasa impendulo oyinike kuMBUZO 1.14.                            (2)

 ISICATSHULWA A no B

 1.16   Caphula umqolo kumhlathi wesi-2 wesicatshulwa A, onentsingiselo etolika
        okusemfanekisweni.                                                                     (2)

 1.17   Xa uthelekisa impilo ephilwa ngabantu athetha ngabo umbhali kumhlathi
        wesi-6 wesicatshulwa A kunye nempilo ephilwa ngabantu
        abakwisicatshulwa B, ungathi yeyiphi engcono? Xhasa impendulo yakho.                   (2)

                                                          AMANQAKU ECANDELO A:                 30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                            7

 ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

 UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAMAZWI AKHO

 ISICATSHULWA C

  Funda ngocoselelo esi sicatshulwa singezantsi uze ushwankathele ngamazwi
   akho ungacaphuli kwitekisi.

  Impendulo yakho mayingadluli kumagama angama-70.

  Shwankathela ngokomhlathi kuphela, kodwa isishwankathelo sakho masiquke
   iingongoma ezi-7.                                                                          (7)

  Bhala inani lamagama owasebenzisileyo kwizibiyeli.

  Akulindelekanga ukuba ubhale isihloko sesishwankathelo.

  Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu zobhalo
   nococeko.                                                                                  (3)

                                        ISANTYA

 1       Kumaxesha amandulo, kusadliwa ngendeb' endala, umntu ubelithatha ixesha
         lakhe xa ethetha naxa esenza. Kwa ukubuza impilo oku, kungekangenwa
         emxholweni wencoko, bekuthatha ixesha elide kakhulu. Qonda kakuhle ukuba
         ngezo mini bezingekabikho iiwotshi, abantu bexhomekeke elangeni ukuqonda
         ukuba imini sele ihambe kangakanani na.

 2       Umhambi ebexatyiswe kakhulu kuba kaloku kuy' apha bekuncwaswe iindaba
         zelo cala avela kulo. Khumbula kaloku ukuba kuloo mihla ebengekho
         amaphepha-ndaba,      bebengekho    oonomathotholo      noomabonakude.
         Bekungelula ke ngoko ukuba umntu azazi izinto ezenzekayo kwiindawo ezithe
         qelele kuleyo yakhe.

 3       Izithuthi ezikhawulezayo bezingekho kuloo maxesha, kuhanjwa ngeenyawo
         okanye ngamaqegu. Beziqengqeleka iintsuku abantu besendleleni, behamba
         bephumla, belalisa, babuye bathabathise. Bebewenza ke loo msina-ndozele
         wabo bade baye kufika kuloo ndawo bebesiya kuyo. Lilonke bebethatha ixesha
         elide kakhulu ukuhamba umgama esiwuhamba thina ngexeshana nje
         elifutshane kwezi mini.

 4       Kule mihla siphila kuyo thina ixesha libalulekile kwaye nathi silixabisile. Yonke
         imisebenzi esiyenzayo nesiseza kuyenza siyisikela ixesha elithile. Sisoloko
         sixhinile sisukela kwiindawo ngeendawo. Asinalo ixesha lokube sibuzana
         impilo iyure yonke kuba mininzi imicimbi ekufuneka siyilungisile.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                             Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                  (EC/SEPTEMBA 2019)

 5      Iingxaki neenkathazo ezithi zihluphe umphefumlo ziyayichaphazela intliziyo
        kuba zimenza umntu asoloko ecinga nzulu. Ukwenza izinto ngesantya
        esiphezulu kuyayinyanzela intliziyo ukuba impompe igazi ngamandla. Ixhala,
        uxhino, umsindo, uloyiko, zonke ezi zinto siba nazo mihla le kolu phithizelo
        lwethu silwenzayo sizama iindlela zokuphila. Ngelishwa zonke ezi zinto
        zibangela intliziyo.

 6      Impilo yethu iyonzakala lolu xheshondini kuba sigqibela sesinezifo
        ezinjengezi: isifo sentliziyo, isifo sokumpontshwa kwegazi ngamandla
        emithanjeni, ukuqhawuka komthambo wegazi entloko, ukugula ngengqondo
        nezinye. Ezi zifo zibangelwa kukuba ngalo lonke ixesha abantu basoloko
        becinga nzulu ngokuphathelene nenkqubela.

 7      Siza kuthini ke ngoku ngesi santya siphezulu kuba kaloku sihambelana
        nempucuko? Impucuko asikwazi kwaye asinqweneli ukwahlukana nayo kuba
        isizele nokhanyo nezinye izinto ezenze ukuba sibufumane ubomi bulula.
        Impucuko ayikhangeleki ingqinelana nesantya esiphantsi.
         [Sicatshulwe kwincwadi ethi ‛AMAXESHA EMPUCUKO, SISINGISE PHI NA?‛ ebhalwe ngu
                                                 M. Yekela, amaphepha 16−17, saze sahlelwa]

                                                          AMANQAKU ECANDELO B:                  10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                                 9

 ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

 UMBUZO 3: UKUHLALUTYA INTENGISO

 Funda le ntengiso ingezantsi (ISICATSHULWA D) uze uphendule imibuzo esekwe
 kuyo.

 ISICATSHULWA D

                               [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com, saze sahlelwa]

 3.1 Xela igama lomzi mveliso okule ntengiso.                                                     (1)

 3.2 Ijoliswe koobani le ntengiso?                                                                (1)

 3.3 Xela isizathu esinokubangela ukuba umntu azibhaqe eboleka imali.                             (1)

 3.4 Nika isizathu sokuba uphawu lombuzo lubhalwe ngonobumba omkhulu.                             (2)

 3.5 Xela ingcinga edluliswa ngumfanekiso womntu okhuphe ipokotho yebhulukhwe
     ngaphandle.                                                                                  (2)

 3.6 Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Uphawu lwemali
     olukwichaphaza lophawu lombuzo luphawu lwe:

       A     Randi yoMzantsi Afrika.
       B     Dola yaseMerika.
       C     Pula yaseBotswana.
       D     Ponti yaseNgilane.                                                                   (1)

 3.7 Unxulumana njani umbuzo okule ntengiso kunye nomfanekiso womntu?                             (2)
                                                                                                 [10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10                             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                     (EC/SEPTEMBA 2019)

 UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

 ISICATSHULWA E

 Kha ujongisise okwenzeka kule khathuni ingezantsi wandule ukuphendula
 imibuzo esekwe kuyo.

                           1                                       2        Bendicebisa ukuba
       Bendicinga
                                                                             siphungule inani
     ukuba sizame
                                                                               labasebenzi.
      kangangoko
      ukonga imali
      kulo nyaka.

                                                                                                 4
     3
                                                             Nina madoda anikwazi kuphatha
         Imali yeli shishini
                                                              imali, yiyekeleni kuthi imicimbi
          ihleli ityiwa yile
                                                                          yemali.
            nja kakade.

                                   [Icatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com, yaze yahlelwa]

 4.1       Nika izizathu eziBINI ezibonisa ukuba isithethi esithetha kwiqam loku-1
           ngumphathi weshishini.                                                                          (2)

 4.2       Nika intsingiselo yebinzana elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwiqam lesi-2.                        (2)

 4.3       Iphuhlisa ngcinga ni into yokuba oomama babe babini kuphela kule
           ntlanganiso?                                                                                    (2)

 4.4       Ibonakalisa ntoni indlela acinga ngayo ngomphathi weshishini umntu
           onengcinga ekwiqam lesi-3?                                                                      (1)

 4.5       Ucinga ukuba kunganesiphumo esinjani ukusetyenziswa kwesikweko
           kwingcingane ekwiqam lesi-3?                                                                    (1)

 4.6       Ingaba YINYANI okanye LULUVO intetho yesithethi ekwiqam lesi-4?
           Xhasa impendulo yakho.                                                                         (2)
                                                                                                         [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                            Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2019)           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                            11

 UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

 Funda ISICATSHULWA F, esineempazamo ezithile ezenziwe ngenjongo, uze
 uphendule imibuzo esekwe kuso.

 ISICATSHULWA F

                                   LUQOQOSHO OLO

 1     Kuthi kusakukhankanywa uqoqosho iigqondo zikhawuleze zicinge
       ngokulondolozwa kwemali ezibhankini nakwezinye iindawo zokugcina imali.
       Le ngcamango ifika ngokuyimfanelo kuba imali sisiseko sentlalo-mnandi yalo
       mhlaba kwakunye nezinongo zobomi. Injongo yoqoqosho kukulungiselela
       imini engaziwayo, le abeLungu bathi ngumhla wemvula.                                     5

 2     Loo mhla ufika ngokufika kubantu ngabantu. Abanye ubafikela ngokuthi
       baluphale bangakwazi ukusebenza, abanye ubafikele ngokwaphuka kwempilo,
       abanye baphulukwa ngumsebenzi, abanye kukufa. Nokuba kungayiphi na
       kwezi ndlela uyavuya lowo uya kuthi loo mhla wemvula umfikele
       ewulungiselele.                                                                         10

 3     Abantu abakwimisebenzi ezizigxina, abaziyo ukuba abanakukhutshwa kuyo
       ngaphandle kokuba bazonele ngokwabo bamelwe kukulondoloza imali yabo
       kwezi ndawo ziyisikela ixesha imali ezinje ngee-Building Society, ii-Insurance
       nezinye; kuba kuzo uyazi umntu ukuba emva kweminyaka ethile woba enemali
       ekunga.                                                                                 15

 4     Abantu abasemisebenzini esengaphelayo, nabangxungxayo bamelwe
       kukulondoloza imali yabo ePosini, eBhankini nakwezinye iindawo ezingasiki
       xesha, ezithi ke ngoko zingabuzi ukuba kutheni na le nto ungahlawulanga
       kwinyanga efileyo. Kaloku le nto iluqoqosho kukuziqhelisa ukuhluntsula ubeke
       bucala kuloo mvuzo wakho nokuba mkhulu nokuba mncinane, kodwa
       ungazikhami.

        [Sicatshulwe kwincwadi ethi ̔AMAVO AMAFUTSHANE ̛ ebhalwe ngu-A. Madala, amaphepha
                                                                      34–35, saze sahlelwa]

 5.1 Lungisa isiphene sobhalo kwesi sivakalisi silandelayo.

       'Kuthi kusakukhankanywa uqoqosho iigqondo zikhawuleze zicinge
       ngokulondolozwa kwemali ezibhankini nakwezinye iindawo zokugcina imali.'                (1)

 5.2 Sisetyenziswe njani isimelabizo sokukhomba kwesi sivakalisi silandelayo?

       'Le ngcamango ifika ngokuyimfanelo ...'                                                 (1)

 5.3 Bhala esi sivakalisi silandelayo sibe kwimo elandulayo.

       'Injongo yoqoqosho kukulungiselela imini engaziwayo ...'                                (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                  (EC/SEPTEMBA 2019)

 5.4 Sebenzisa igama elibhalwe ngqindilili kwisivakalisi, linike intsingiselo
     eyahlukileyo kuleyo ikwisicatshulwa.                                                      (2)

 5.5 Guqula esi sivakalisi silandelayo sibe kwixesha eliya kuza.

      'Nokuba kungayiphi indlela uyavuya lowo uya kuthi loo mhla wemvula
      umfikele ewulungiselele.'                                                                (1)

 5.6 Libonakalisa ntoni igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kweli binzana
     lilandelayo?

      'Abantu abasemisebenzini esengaphelayo ...'                                              (2)

 5.7 Liphuhlisa ntsingiselo ni igama 'ukuhluntsula' kumhlathi wesi-4?                          (1)

 5.8 Sibonakalisa ntoni isakhi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi sivakalisi
     silandelayo?

      '... ubeke bucala kuloo mvuzo wakho nokuba mkhulu nokuba mncinane,
      kodwa ungazikhami.'                                                                     (1)
                                                                                             [10]

                                                        AMANQAKU ECANDELO C:                   30
                                                           AMANQAKU EWONKE:                    70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com

## Related documents

- [XHOSA HL P2 QP GRADE 12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-grade-12-sept-2019/2f3fba07-ee3a-42f5-89a4-ec5012ec3178) — isiXhosa HL · QP · 2019
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019/3bd6700c-024d-4baf-ad56-5a18c7c1a8f0) — isiXhosa HL · QP · 2019 · isiXhosa
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2018/fe682c7a-a410-437d-8a98-a9cafed86103) — isiXhosa HL · QP · 2018
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/5aca9b47-9025-4c6a-a811-f95bec041e41) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2019/81098661-51d5-4c1d-b144-b3f11250d82c) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2019-memo/11ce1754-257a-46aa-b26b-638f40b4a356) — isiXhosa HL · Memo · 2019 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
