# isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2020 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2020, 13 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2020/f7058072-1709-4f98-b320-e6dd1d077404
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2020
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2020 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2020/f7058072-1709-4f98-b320-e6dd1d077404)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2020. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                        IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2020

  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1

AMANQAKU:   70

IXESHA:     iiyure 2

                       Olu viwo lunamaphepha ali-13.

### Page 2

2                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1         (EC/SEPTEMBA 2020)

 IMIYALELO NENGCACISO

 1.     Eli phepha lemibuzo linamaCANDELO AMATHATHU angala:

        ICANDELO A: Uvavanyo lokuqonda                                 (30)
        ICANDELO B: Isishwankathelo                                    (10)
        ICANDELO C: Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi            (30)

 2.     Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

 3.     Phendula YONKE imibuzo.

 4.     Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

 5.     Krwela umgca ekupheleni kweCANDELO NGALINYE.

 6.     Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kweli
        phepha lemibuzo.

 7.     Shiya umgca emva kwempendulo nganye ukuze umsebenzi wakho
        ungaxinani.

 8.     Qwalasela ngeliso elibukhali upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

 9.     Yaba ixesha lakho ngolu hlobo:

         ICANDELO A: Imizuzu engama-50
         ICANDELO B: Imizuzu engama-30
        ICANDELO C: Imizuzu engama-40

 10.    Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2020)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                     3

 ICANDELO A: ISICATSHULWA SOKUQONDA

 UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

 Funda ISICATSHULWA A, uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

 ISICATSHULWA A

                     I-HIV/ AIDS – INKQUBELA ESEYENZIWE

 1      Kungoku nje uMzantsi Afrika unabantu abaqikelelwa kuma-126 805
        ababulawa nguGawulayo ngonyaka. Amaziko empilo karhulumente
        nazimeleyo atyala imali eqikelelwa kwi-R19 bhiliyoni rhoqo ngonyaka
        kwiinkqubo zikaGawulayo. Kodwa ke kubekho inkqubela enkulu ekwenzeni
        abantu ukuba bavavanyelwe uGawulayo kusetyenziswa imibutho 5
        karhulumente nezimeleyo. Ngokokutsho kwe-Statistics South Africa
        ngabantu abangama-87 pesenti abazaziyo imo yabo kaGawulayo.
        Nanjengoko uMzantsi Afrika ulelona lizwe ekunikeni unyango lwe-Pre-
        exposure Prophylaxis (PrEP) litsho lehla inani labantu abosulelekayo.
        Impumelelo yale nkqubo ye-Antiretroviral Therapy (ART) iyabonakala 10
        kwiminyaka abantu abalindeleke ukuba bayayiphila, amabhinqa anyuke
        ukusuka kwiminyaka engama-56.6 ngo-2007 ukuya kutsho kwengama-
        67.7 ngo-2019 ukanti wona amadoda asuke kwiminyaka engama-52.3
        ukuya kwengama-61.5.

 2      Kukho izinto ezithile ezonyusa umngcipheko kaGawulayo kwabo 15
        bathengisa umzimba eziquka indlala, inani labantu abaxhomekeke kubo
        kwakunye nokunqaba kwemisebenzi. Ukuzitofa ngeziyobisi kuxhaphakile
        kubo, nto leyo ebenza babe semngciphekweni nangakumbi wokosuleleka
        nguGawulayo. Nangona nje uMgaqosiseko uwakhusela amalungelo
        wabantu besini esinye abalalanayo amadoda amaninzi adibana nemingeni 20
        emikhulu yokubukulwa nokuhlaselwa ngenxa yokuba eyinxalenye yeli qela.
        Oku kubangelwa yingqiqo yakudala yoluntu. Kananjalo abantu baluswele
        ulwazi lweemeko abajongana nazo, nto leyo eyenza kube nzima
        nangakumbi ukuba baveze ubuni babo kumagosa ezempilo ukuze
        bafumane unyango olufanelekileyo. Abantu abazitofa ngeziyobisi nabo 25
        basemngciphekweni ngokufanayo nabathengisi ngomzimba nababelana
        ngesondo ngaphandle kokhuseleko. Amabhinqa atshintshe isini athi abe
        semngciphekweni ngokuthi abukulwe luluntu, ngalo ndlela angayifumani
        inkathalo ayidingayo.

 3      Lehlile inani lokosuleleka kwabantwana ngenxa yenkqubo yokunqandwa       30
        kokosuleleka kwabantwana ngoomama babo. Abantwana badla
        ngokuchatshazelwa nguGawulayo xa kuthe kwasweleka ilungu losapho.
        Iimbedlenge zisemngciphekweni ngenxa yendlala; ziba semngciphekweni
        wokunyanzelwa ukuba zilale nomntu ukuze zifumane inkxaso, zize ziqhele
        ukulala nomntu. Ukuthandana kwamadoda amadala namantombazana             35
        aselula ngomnye unobangela wokosuleleka. Kungenzeka ukuba la
        madoda afumene uGawulayo kumabhinqa alingana nawo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 4

4                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                  (EC/SEPTEMBA 2020)

 4    Kule minyaka igqiba kuphela uMzantsi Afrika uye wanenkqubela enkulu
      ekukhuthazeni abantu abaninzi ukuba bavavanyelwe uGawulayo
      ngeenjongo zokuba ama-90 eepesenti abo banaye bazazi ze bafumane 40
      unyango. Amaqumrhu azimeleyo adlala indima enkulu, kwaye kumele
      bukhuliswe ubudlelwane norhulumente ukuze kuqinisekiswe ukuba
      kuyafikwa kwi-100 leepesenti. Kufumaniseka ukuba ngamabhinqa ikakhulu
      avavanywayo kunamadoda. Oku kubangelwa kukuba ngawo athi
      avavanywe rhoqo ngexa ekhulelwe. Uphando lubonisa ukuba uninzi 45
      lwamadoda alufuni ukuvavanywa, oyika ihlazo nokuba oku kwaziwe
      ngumntu wonke. Kumele kuqwalaselwe le ndlela yokuzivavanya ngokwakho
      kuba ingathi yeyona ihamba phambili. Lukhona unxibelelwano phakathi
      kwemeko yomntu yezoqoqosho nenokubangela ukuba angayi kuvavanywa.
      Abo basaziyo isimo sabo sikaGawulayo uye ufumanise ukuba bafundile, 50
      bayasebenza, banolwazi oluthe ngqo ngoGawulayo kwaye bawazi kakuhle
      umngcipheko.

 5    UMzantsi Afrika ufuna ukucutha ukosuleleka ngonyaka kube ngaphantsi
      kwekhulu lamawaka ngo-2022. Ukwazimisele ekubeni kungabikho mama
      wosulela usana lwakhe ngoGawulayo. Iinkqubo zokufikeleleka kwee- ARV's 55
      ebantwini ziye zaphucuka. Iikhondom zamadoda nezamabhinqa
      mazisasazwe, ingakumbi kwiilali neelokishi. Ezinye zeemfundiso kumele
      zibethelele into yokusetyenziswa kweekhondom ngendlela eyiyo. Uphando
      lubonisa ukuba kungehla ngama-60 eepesenti ukosulelwa kwamadoda
      ngamabhinqa xa kunokuthi koluswe amadoda.                              60

 6    Ngama-59 eepesenti kuphela ulutsha olunolwazi oluthe vetshe ngeendlela
      zokuthintela uGawulayo. Sisihlanu seepesenti kuphela izikolo ezifundisa
      ngokwabelana ngesondo. Ulwazi ngamandla. Ukufundisa abantwana
      ngokuthe gabalala ngokwabelana ngesondo kuza kwehlisa umngcipheko
      wokosulelana ngezinye izifo zesondo, kwehlise ukudlwengulwa kwamadoda 65
      aselula kuze kuphinde kwehlise namathuba okuba bafune ukulala nabantu
      njee. Imiqobo yokufundisa ngokupheleleyo ngesondo ezikolweni iquka
      izinga eliphezulu lokuyeka ukufunda, ukungaqeqeshwa ngokukuko
      kootitshala   nokungafuni     ukufundisa   ngenxa    yokucinga   ukuba
      akufanelekanga oku.                                                     70

 7    UMzantsi Afrika uneyona nkqubo ye-ART inkulu kwihlabathi. Ngomnyaka
      ka-2018 ingxelo edityaniswe yiNkqubo yeZizwe eZimanyeneyo yathi zizigidi
      ezine zabantu ezifumana unyango eMzantsi Afrika. Lo nto ifikelela kuma-60
      eepesenti wabantu abanentsholongwane kaGawulayo. Ngomnyaka ka-
      2016 uMzantsi Afrika waqalisa iphulo elibizwa ‘vavanywa uze unyangwe’, 75
      nalapho bekukhuthazwa abantu abafunyaniswe benentsholongwane
      kaGawulayo ukuba banyangelwe yona. Oku kwenyuse inani labo
      bafanelekileyo ukuba banyangwe ngezigidi eziyi-3.39 ukusuka ngomnyaka
      ka-2015 zaba zizigidi eziyi-7.1 ngomnyaka ka-2016. Liphindwe kabini eli
      nani kwisithuba nje esingaphezulu konyaka. Liyancumisa eli nani xa ucinga 80
      ngomthwalo weSebe lezeMpilo.

           [Sicatshulwe kwimagazini iBONA eyoMnga 2019, amaphepha 60–69, saze sahlelwa]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2020)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                            5

 ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

                                           [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com]

 ISICATSHULWA A

 Jonga kumhlathi woku-1.

 1.1 Khankanya igama lesifo esigqugqisa uMzantsi Afrika.                                      (1)

 1.2 Chaza igalelo likarhulumente nemibutho ezimeleyo ekuncediseni ukulwa esi
     sifo.                                                                                    (2)

 1.3 Nika ubungqina obubonakalisa ukuba inkqubo ye-Antiretroviral Therapy (ART)
     yenze umahluko kwiimpilo zabantu abanesi sifo.                                           (2)

 Jonga kumhlathi wesi-2.

 1.4 Sibonakalisa ntoni isakhi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisivakalisi
     esingezantsi?

       ‘Ukuzitofa ngeziyobisi kuxhaphakile kubo, nto leyo ebenza babe
       semngciphekweni nangakumbi wokosuleleka nguGawulayo.’                                  (2)

 1.5 Xela isizathu sokubukulwa nokuhlaselwa kwamadoda esini esinye alalanayo.                 (2)

 Jonga kumhlathi wesi-3.

 1.6 Nika intsingiselo yegama, ‘iimbedlenge’.                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 6

6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1             (EC/SEPTEMBA 2020)

 1.7     Ingaba uyangqinelana noluvo lombhali kwesi sivakalisi singezantsi? Xhasa
         impendulo yakho.

         ‘Ukuthandana kwamadoda amadala namantombazana aselula ngomnye
         unobangela wokosuleleka.’                                                        (2)

 Jonga kumhlathi wesi-4.

 1.8     Cacisa owona mxholo uphambili walo mhlathi.                                      (2)

 Jonga kumhlathi wesi-5.

 1.9     Nika isithethantonye segama elibhalwe ngqindilili.                               (1)

 1.10    Ingaba umbhali ubethelela ngcinga ni ngokwesini ngokusebenzisa esi
         sivakalisi silandelayo?

         ‘Uphando lubonisa ukuba kungehla ngama-60 eepesenti ukosulelwa
         kwamadoda ngamabhinqa xa kunokuthi koluswe amadoda.’                             (2)

 Jonga kumhlathi wesi-6.

 1.11    Chaza indlela esisetyenziswe ngayo isifanekisozwi esikrwelelwe umgca
         ngaphantsi kwesi sivakalisi silandelayo:

         ‘... ulutsha olunolwazi oluthe vetshe ngeendlela zokuthintela uGawulayo.’        (1)

 1.12    Khetha impendulo engangqinelaniyo kwezi zilandelayo:

         Imiqobo yokufundisa ngokupheleleyo ngesondo ezikolweni iquka:

         A     Ukubethwa kwabafundi ngootitshala
         B     Izinga eliphezulu lokuyeka isikolo
         C     Ukungaqeqeshwa ngokukuko kootitshala
         D     Ukungafuni ukufundisa ngenxa yokucinga ukuba akufanelekanga
               oko.                                                                       (1)

 Jonga kumhlathi wesi-7.

 1.13    Cacisa ifuthe lephulo, ‘vavanywa ze unyangwe’ kwimpilo yabantu
         abanesifo uGawulayo.                                                             (1)

 1.14    Yintoni injongo yombhali ngokusebenzisa igama elikrwelelwe umgca
         ngaphantsi kwesi sivakalisi singezantsi?

         ‘Liyancumisa eli nani xa ucinga ngomthwalo weSebe lezeMpilo.’                    (1)

 Jonga isicatshulwa sonke.

 1.15    Ufunde ntoni kwesi sicatshulwa?                                                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2020)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                  7

 ISICATSHULWA B

 1.16     Kwenzeka ntoni kulo mfanekiso? Xhasa impendulo yakho.                    (2)

 1.17     Phawula ngokunzulu ngokwenzeka kulo mfanekiso ukwisicatshulwa B.         (2)

 ISICATSHULWA A no B

 1.18     Ingaba ISICATSHULWA B siyawuxhasa umyalezo wesicatshulwa A?
          Xhasa impendulo yakho.                                                   (2)

                                                       AMANQAKU ECANDELO A:        30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 8

8                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1              (EC/SEPTEMBA 2020)

 ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

 UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAMAZWI AKHO

 ISICATSHULWA C

       Funda ngocoselelo esi sicatshulwa singezantsi singeengcebiso
        ngomawungakwenzi xa ukhulelwe, uze usishwankathele ngamazwi akho
        ungacaphuli kwitekisi.

       Impendulo yakho mayingadluli kumagama angama-70.

       Shwankathela ngokomhlathi kuphela, kodwa isishwankathelo sakho masiquke
        iingongoma ezi-7.                                                                    (7)

       Bhala inani lamagama owasebenzisileyo kwizibiyeli.

       Akulindelekanga ukuba ubhale isihloko sesishwankathelo.

       Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu zobhalo
        nococeko.                                                                            (3)

                        OMAWUNGAKWENZI XA UKHULELWE

 1        Wakuzazi ukuba ukhulelwe ufuna ukulunonophela kangangoko unako usana
          oluthweleyo. Nangona usana lukhuselekile esiswini, zininzi izinto ezingabeka
          ukhuseleko lwalo esichengeni. Ukusela utywala nokuba bungakanani
          kuyingozi elusaneni olukhulelweyo. Kungalwenza lube ne-Fetal Alcohol
          Syndrome, elwenza luzalwe luneziphene emzimbeni, lungakhululeki, lube
          neengxaki kumalungu omzimba, kunye neengxaki zentliziyo. Akukho
          mlinganiselo wotywala okhuselekileyo xa ukhulelwe.

 2        Kuyingozi ukutshaya ukhulelwe kuba kungenza usana uluzale luluncinane
          kakhulu. Kungenza kubekho ihlwili legazi kwisibeleko nelingenza siphuncuke
          isisu. Kungakwenza nokuba ubeleke phambi kwexesha okanye ube nezinye
          iingxaki. Ukungatshayi xa ukhulelwe kuya kusindisa usana lwakho kwiingxaki
          zempilo ezingenzeka sele luludala.

 3        Unganayo ikati, kodwa ungalicoci ilindle layo. Ilindle lekati linentsholongwane
          ekuthiwa yi-toxoplasmosis engakwenza ubeleke phambi kwexesha, ubeleke
          usana oluncinane, okanye olunengxaki yamehlo nobuchopho. Eyona nto imbi
          ngetoxoplasmosis kukuba ibhinqa lingazibonisi iimpawu kodwa iyagqitha
          egazini lalo iye kusulela usana.

 4        Musa ukutya ukutya okungalubeka emngciphekweni usana olukhulelweyo.
          Inyama ekrwada okanye engavuthwanga isenokuba nentsholongwane
          yetoxoplasmosis neSalmonella. Ungasulelwa lula yityhefu yokutya xa
          ukhulelwe, ngoko qiniseka ukuba ivuthiwe. Intlanzi iyingozi kusana
          olusakhulayo esiswini kuba inemercury. Amaqanda akrwada anobungozi
          kusana olusesiswini.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2020)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                               9

 5       Ungasebenzisi amayeza, izinto ezongeza iivithamini okanye amayeza esintu
         xa ukhulelwe ungakhange ufumane iingcebiso zikagqirha. I-aspirin iyingozi
         kusana olukhulelweyo, ingakumbi kwiinyanga ezintathu zokuqala. Ngoko
         thetha nogqirha ngaphambi kokuba uyisebenzise.

 6       Izibulala-zinambuzane ezenziwe ngamachiza kutshizwa ngazo izityalo
         nemfuyo, kwaye zayanyaniswa neziphako ezenzeka entliziyweni
         nakumalungu omzimba. Ungayiphathi ipeyinti nezibulala-zinambuzane.
         Ivumba lepeyinti linobungozi kuwe nakusana olukhulelweyo. Xa kufuneke
         usebenzise isibulala-zinambuzane emzini wakho fumana umntu oza
         kusitshiza.

 7       Xa ukhulelwe kufuneka ubushushu bakho bungabi ngaphezulu kuka-39°C.
         Musa ukuhlamba ngamanzi ashushu kakhulu. Ukuhlamba nje imizuzu eli-10
         ukuya kwengama-20 ngamanzi ashushu kunyusa ubushushu bomzimba
         wakho. Kaloku xa ukhulelwe umzimba wakho usebenza ngamandla, ngoko
         ukunyuka kobushushu bawo kuyingozi kusana olukhulelweyo, kwaye
         kunokwenza siphuncuke isisu. Oku kwenzeka kakhulu kwiinyanga ezintathu
         zokuqala.

                     [Sicatshulwe kwimagazini iBONA kaFebhruwari 2010, iphepha 63, saze sahlelwa]

                                                               AMANQAKU ECANDELO B:                  10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 10

10                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                     (EC/SEPTEMBA 2020)

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: UKUHLALUTYA INTENGISO

Funda le ntengiso ingezantsi (ISICATSHULWA D) uze uphendule imibuzo esekwe kuyo.

ISICATSHULWA D

                       [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com, saguqulelwa saze sahlelwa]

3.1   Xela igama lale mveliso ithengiswa kule ntengiso.                                                  (1)

3.2   Ijoliswe koobani le ntengiso?                                                                      (1)

3.3   Chaza unxulumano olubonakalayo phakathi kwegama ‘iziqhamo’ kunye
      nomfanekiso kule ntengiso.                                                                         (2)

3.4   Chonga igama elibonakalisa isiyaleli kule ntengiso.                                                (1)

3.5   Kubethelela ngcinga ni ukusetyenziswa kweziqhamo xa bekuzotywa eli kiwi?                           (2)

3.6   Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi. Xa kuthethwa ngekiwi
      kubhekiselelwe kwi:

      A      Isinambuzane
      B      Intaka
      C      Isilwanyana
      D      Isirhubuluzi                                                                                (1)

3.7   Ingaba uyangqinelana nokuba xa usitya iziqhamo ntsuku zonke uba sempilweni?
      Xhasa impendulo yakho.                                                                          (2)
                                                                                                     [10]

 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2020)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                                 11

UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

ISICATSHULWA E

Funda le khathuni ingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuyo.

                     [Icatshulwe kwi-intanethi www.zitscartoons.com, yaguqulelwa yaze yahlelwa]

4.1      Babonakala bephi aba bantu bakule khathuni? Xhasa impendulo yakho.                         (2)

4.2      Lisetyenziswe njani igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwisakhelo
         sokuqala?                                                                                  (1)

4.3      Uphuhlisa ntoni umbuzo obuzwa ngumama kaLiyema kwisakhelo
         sesibini?                                                                                  (2)

4.4      Abonakalisa ntoni amachokoza amathathu ekupheleni kwentetho
         kaLiyema kwisakhelo sesibini?                                                              (1)

4.5      Iveza ntoni into yokufulathelwa kukaLiyema ngunina kwisakhelo
         sesithathu?                                                                                (2)

4.6      Ingaba ilungile into yokumqhawula umntu engekagqibi ukuthetha? Xhasa
         impendulo yakho.                                                                           (2)
                                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                      Tyhila iphepha

### Page 12

12                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                    (EC/SEPTEMBA 2020)

 UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

 Funda ISICATSHULWA F, uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

 ISICATSHULWA F

 UKUKHULA KWABANTWANA NOKUHLOLWA KWAMANTOMBAZANA

 1     Ngoku sikwindima yokukhula komntwana ebomini, oyinkwenkwe
       nobhinqileyo. Iliso lomntwana oyintombazana ngunina, elo loyinkwenkwe
       nguyise. Kodwa loo nto ayithethi ukuba abanye abantu belo khaya abanalo
       bona iliso kwezo ndidi zimbini zekhaya elo.

 2     Yakuba intombazana ifikisa, ukutsho oko ukuphuma amabele, unina
       uyayilumkisa ayinike ingqeqesho ibe nye ngobom bayo. Kuqala uza kuyazisa
       ngomntu enaye, ukutsho oko inkwenkwe yakhe, kuba xa esekwelo thuba
       usemakhwenkweni. Kananjalo akalahlekwanga yinto yokuba nenkwenkwe
       leyo ikudidi lwengozi emntwaneni oyintombazana xa alele nayo ekumetsheni.
       Xa kunjalo uyamazisa iindlela zokuphephisa ukumithiswa nguloo mntu
       wakhe. Inkwenkwe ekolo didi yileyo ethe yavisa, ukutsho oko ikudidi
       lokumithisa. Bakhula esaziwa loo mntwana uthandana naloo ntwazana,
       kungekho omnye umntu onayo loo ntwazana leyo kuba ibiba lihlazo
       kumntwana oyintombazana ukuva into yokuba babini abantu ahleka nabo.

 3     Lo uyinkwenkwe uyise uthi xa ayiyalayo maze yazi into yokokuba ngoku
       ivuthiwe, ikwithuba lobuntu ngako oko ke kufuneka izilumkele elumetshweni
       kuba apho ithe yonakalisa intombi yomntu uthango lwakokwayo iya kuba
       iluqhekezile.

            [Sicatshulwe kwincwadi ethi ̔IZIXINGAXI ZAMAXHOSA ̛ ebhalwe ngu-A.S.M. Sityana,
                                                                 iphepha 22, saze sahlelwa]

 5.1    Libonakalisa ntoni igama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kumhlathi
        wokuqala?                                                                              (1)

 5.2    Sizisa ntsingiselo ni isimamva esibhalwe ngqindilili kumhlathi wokuqala?               (1)

 5.3    Nika intsingiselo yegama elibhalwe bukekela kumhlathi wesibini.                        (2)

 5.4    Bhala esi sivakalisi silandelayo sibe kwimo evumayo:

        ‘Kananjalo akalahlekwanga yinto yokuba nenkwenkwe leyo ikudidi
        lwengozi emntwaneni oyintombazana ...’                                                 (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2020)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 1                      13

 5.5     Xela uhlobo lwesenzi esikrwelelwe umgca ngaphantsi kweli binzana
         lingezantsi:

         ‘... uyamazisa iindlela zokuphephisa ...’                                    (1)

 5.6     Yakha isivakalisi esinegama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kwesi
         sivakalisi silandelayo sibe nentsingiselo eyahlukileyo:

         ‘... kungekho omnye umntu onayo loo ntwazana ...’                            (1)

 5.7     Bhala isichasi segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi kweli binzana
         lingezantsi:

         ‘... ibiba lihlazo kumntwana oyintombazana ...’                              (1)

 5.8     Guqula le ngxelo-ntetho ilandlelayo ibe kwintetho-ngqo:

         ‘Uyise uthi xa ayiyalayo maze yazi into yokokuba ngoku ivuthiwe.’            (2)
                                                                                     [10]

                                                       AMANQAKU ECANDELO C:           30
                                                          AMANQAKU EWONKE:            70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2020/16c17085-b655-43df-acfc-d4077ef5979c) — isiXhosa HL · Memo · 2020
- [XHOSA HL P3 QP GR12 SEPT2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-qp-gr12-sept2020/378174af-5fa9-4a68-ade9-ba1a8c30abd5) — isiXhosa HL · QP · 2020
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept2023/fc696ecc-d81a-46e0-9900-97d1b269ffdd) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2023/c4929b62-64a7-490d-8853-5432e85e2ce1) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P1 QP-GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2017/788d6598-193a-451e-9664-930f3559d85d) — isiXhosa HL · QP · 2017
- [XHOSA HL P1 GR12 QP SEPT2015](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-qp-sept2015/90a55f1a-b9d1-4893-9276-76eaae6c3c85) — isiXhosa HL · QP · 2015

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
