# isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2025, 14 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2025
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2025. Question paper, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                       SENIOR CERTIFICATE

                           IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2025

          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1

AMANQAKU:   70

IXESHA:     iiyure 2

                        Olu viwo lunamaphepha ali-14.

### Page 2

2                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1      (EC/SEPTEMBA 2025)

 IMIYALELO NENGCACISO

 1.   Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

       ICANDELO A: Uvavanyo lokuqonda                         (30)
       ICANDELO B: Isishwankathelo                            (10)
       ICANDELO C: Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi    (30)

 2.   Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

 3.   Phendula YONKE imibuzo.

 4.   Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

 5.   Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

 6.   Nombola iimpendulo ngokuchanekileyo ngokwendlela ezinonjolwe ngayo
      kwiphepha lemibuzo.

 7.   Shiya umgca emva kwempendulo NGANYE.

 8.   Qwalasela ngokukodwa upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

 9.   Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

       ICANDELO A: Imizuzu engama-50
       ICANDELO B: Imizuzu engama-30
      ICANDELO C: Imizuzu engama-40

 10. Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2025)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                      3

 ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

 UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

 Funda IZICATSHULWA A no B ezingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.

 ISICATSHULWA A

                             AMANDLA EZEMIDLALO

 1     Imidlalo idla ngokubonwa njengentshukumo yokuzonwabisa okanye
       imiboniso apho abalandeli bavuyela amaqela abo abawathandayo. Yindlela
       eluqilima yokuhlanganisa abantu, ukudiliza imiqobo exabe endleleni
       yempumelelo yabo, nokudala amathuba okuba wonke umntu athabathe
       inxaxheba kungajongwanga mvelaphi yakhe. Imidlalo ibonelela abantu 5
       abatsha ngamathuba amangalisayo okukhula komntu kunye nentlalo-ntle
       yakhe. Kulapho kuphuhla khona izakhono zobunkokheli zokuphatha iqela.
       Kuphuhle izakhono zokuqeqesha iqela, kuphuhle ukuzithemba, nalapho
       umntu athi afunde ukuthabatha uxanduva.

 2     Ukuphumelela kwezemidlalo nokuba uphumelele itumente okanye 10
       uphucula nje ukusebenza kwakho, kufaka imvakalelo yokuphumelela
       enokuthi ingene kwezinye iinkalo zobomi, ukuze umntu oselula afunde
       ukusebenzisana kunye nokunyamezelana. Ukubandakanya abathathi-
       nxaxheba abavela kwiimvelaphi ezahlukeneyo kungakhathaliseki meko
       yantlalo-ntle, inkcubeko, okanye inkolo, ibalulekile ekukhuthazeni 15
       ubumbano loluntu ngemidlalo. Ngokwakha uluntu malunga namanyathelo
       ezemidlalo abandakanya abantwana, abantu abatsha, abazali, kunye
       nabamelwane, sidala indawo ebandakanyayo apho wonke umntu
       anokunxibelelana kwaye aphumelele.
 3     Imidlalo ibalulekile ekwaphuleni imiqobo yesini kunye nokukhuthaza 20
       ukulingana ngokubonisa nabasetyhini ngamathuba okuthatha inxaxheba,
       ukukhuphisana, kunye nokukhokela. Njengoko abasetyhini begqwesa
       kwezemidlalo, bakhuthaza oontanga babo kwaye benze iqonga
       lonxibelelwano ngokulingana ngokwesini. Elona nyathelo libalaseleyo kulo
       mzamo yiProjekthi yeAdidas Breaking Barriers, eneenjongo zokudiliza imida 25
       yabasetyhini kulo lonke elaseYurophu, ukulwela ilungelo lokulingana
       nokhuseleko kwezemidlalo.
 4     Utat’ uNelson Mandela wenza intetho ngonyaka wama-2000 malunga
       namandla ezemidlalo okumanyanisa isizwe, wathi “Imidlalo inamandla
       okutshintsha ihlabathi, okukhuthaza, nokumanya abantu, ithetha nolutsha 30
       ngolwimi abaluqondayo.” Imidlalo ibonelela ngeqonga elikhulu lokwenza
       abahlobo kwiindawo zempilo. Emva kokuhlala egumbini lokufunda imini
       yonke, umdlalo uvumela abantwana babaleke, bafumane umoya omtsha
       ofuneka kakhulu kwimiphunga yabo. Imidlalo ikwenza ukuba uthobele abo
       basemagunyeni. Ufunda indlela yokusebenza nabanye abantu. Ufunda 35
       indlela yokuhlanganisana njengabasombululi beengxaki.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 4

4                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1             (EC/SEPTEMBA 2025)

 5      Imidlalo inokuba nefuthe elihle kubomi bemihla ngemihla kunye nempilo
        yomntu. Kunciphisa umngcipheko wesifo seswekile kunye noxinzelelo
        lwengqondo. Kukho ubungqina obubambekayo obubonisa ukuba,
        abantwana abadlala imidlalo emva kwemini ukuphuma kwesikolo, ibagcina 40
        kude kwezinye izinto ezifana neziyobisi, amaqela emigulukudu
        nolwaphulo-mthetho. Uphononongo lwenziwe nguCathrine Ward,
        uNjingalwazi kwiSebe lezeNgqondo e-UCT, ebizwa ngokuba yiMithombo
        yoBundlobongela yoLutsha kunye nezisombululo eMzantsi Afrika (2013).
        Uphononongo lukaCatherine lubonise ukuba, ukungakwazi ukufikelela 45
        kwiindidi ezidingekayo zemidlalo emva kokuphuma kwesikolo, kukhokelela
        kulwaphulo-mthetho olungalawulekiyo. Olu phononongo lwenziwe eKapa,
        kwisixeko esithwaxwa ludushe lwemigulukudu. Imisebenzi yasemva
        kokufundisa egadiweyo kufuneka ibe yinto ephambili phakathi koluntu,
        nokubonelela abantwana ngeendawo ezikhuselekileyo.                     50

 6      Asinakufunda nto na kwiqela lesizwe lombhoxo loMzantsi Afrika
        leSpringboks nelaphumelela indebe yehlabathi ngowama-2019 phantsi
        kwesandla somqeqeshi u-Rassie Erasmus, ngokubetha i-England
        ngamanqaku angama-32 ku12. Inkokheli yeli qela uSiyamthanda Kolisi
        yaphakamisela phezulu indebe ebizwa “Webb Ellis”. Phambi kokuba 55
        amaBhokobhoko aqalise nokhuphiswano, uSiya wanikezela ngesikipha
        esibhalwe namba-6 kuPrezidanti woMzantsi Afrika uCyril Ramaphosa,
        ngeliqhuba neempembelelo zikatat’ uNelson Mandela nowayenxibe
        isikipha esinonamba-6 kwindebe yehlabathi yombhoxo ngomnyaka we-
        1995 besaqeqeshwa nguPeter de Villiers ngoko. Yasombuluka inamba 60
        kusukela     ngoko,  kuba    iqela  “leziTsiba-bhokwe”    liphumelele
        uchungechunge lwemidlalo eyandulela eyokugqibela yendebe yehlabathi.
        Ngowama-2023 “iziTsiba-bhokhwe”, zadlala ne-Ireland kunye neScotland.
        Amabhokobhoko aphumelela ngongciphu kwi- Ireland.

 7      Kukhuphiswano lwamaqela asibhozo ashiyekileyo, Amabhokobhoko 65
        agagana nelizwe laseFrance. Uqulukubhode owawulapho kwakusiphuka
        ingca xa la makhwenkwe evana amandla kwiscrum. Zaphumelela
        iSpringboks ngongciphu wama-29 ku-28 wamanqaku. Kumaqela amane
        ashiyekileyo kolu khuphiswano, uMzantsi Afrika waqubisana nelizwe
        lamaNgesi i-England nalapho waphumelela ngomzuzu wokugqibela 70
        ngepenalty waphela umdlalo nge-16 ku-15. Kumagqibela kankqoyi ale
        ndebe, iSpringboks zadlala nelizwe laseNew Zealand nelaziwa ngokuba
        zii “All Blacks”.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2025)                    ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                                  5

 8      Qhude!! manikiniki!! zindala zombini!. Imizuzu engama-80 yabagcina
        abalandeli beli qela bechophe ngampundwana-nye ezitulweni. 75
        Kwisiqingatha sokuqala salo mdlalo, i-All Blacks yayisele idlala
        ngamadoda ali-14 kuphela, emva kokukhutshwa kwenkokheli yabo u-Sam
        Cane. Nangona kunjalo, kwabanzima kumakhwenkwe amakhulu oMzantsi
        Afrika, udonga oluluqilima lweAll Blacks lwenza kwangabonakali ukuba
        abaphelelanga kuba waphela umdlalo ngamanqaku ali-12 ku-11 we- New 80
        Zealand. Ngomnyaka wama 2023 Amabhokobhoko abonisa ubumbano,
        ubunye nakuba beliqela elinabadlali abanamasiko nezithethe
        ezahlukeneyo.
         [Imithombo ithatyathwe ku:https://wearerestless.org/2024 yaguqulelwa esiXhoseni yaze
                                                                                    yahlelwa]

 ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

                                                       [Umfanekiso uthatyathwe ku: homepage.com]

 IMIBUZO: ISICATSHULWA A

 Jonga kumhlathi woku-1.

 1.1   Xela indlela ibeNYE edla ngokubonwa ngayo imidlalo ngokubhalwe
       kwisivakalisi sokuqala.                                                                       (1)

 1.2   Khankanya izakhono zibeziBINI eziphuhliswa yimidlalo ngokwalo mhlathi.                        (2)

 1.3   Xela imfundiso efunyanwa ngumntu othanda imidlalo ngokwalo mhlathi.                           (2)

 Jonga kumhlathi wesi-2.

 1.4   Sibethelela ngcinga ni isimamva u-‘ana’ esiphawulwe ngqindilili kulo mhlathi?                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 6

6                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1               (EC/SEPTEMBA 2025)

 1.5   Bhala isithetha-ntonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi.                     (1)

 Jonga kumhlathi wesi-3.

 1.6   YINYANI/BUBUXOKI uluvo oluthi abasetyhini bayoyisakala kwezemidlalo,
       kwaye batyhafisa oontanga babo, kuba kakade bayalingana ngokwesini
       ngokwalo mhlathi? Xhasa impendulo yakho.                                         (2)

 1.7   Khetha impendulo echanekileyo kwezi:
       IProjekthi eyayilwela amalungelo abasetyhini okulingana nokhuseleko
       kwezemidlalo yeyakwa:

       A      Ireland of Europe
       B      Springbok Bomb squad
       C      Adidas Breaking Barriers
       D      All Blacks of New Zealand                                                 (1)

 Jonga kumhlathi wesi-4.

 1.8    Khankanya zibeMBINI izinto ezibonakalisa amandla ezemidlalo
        ekumanyaniseni isizwe ngokwentetho katat’uMandela.                              (2)

 1.9    Chaza inzuzo efunyanwa ngabantwana ngokugcinwa kwabo kwezemidlalo
        emva kwexesha lesikolo ngokomhlathi wesi-4 nowesi-5.                            (2)

 Jonga kumhlathi wesi-5.

 1.10 YINYANI/LULUVO ukuba abantwana abadlala imidlalo emva kwesikolo,
      ibagcina kude kwezinye izinto ezifana neziyobisi, amaqela emigulukudu,
      nolwaphulo-mthetho ngokwalo mhlathi? Xhasa impendulo yakho.                       (2)

 1.11 Nika umyalezo kaNjingalwazi Cartherine Ward ofumaneka kwiziphumo
      zophando lwakhe kulo mhlathi.                                                     (2)

 Jonga kumihlathi wesi-7 no wesi-8.

 1.12 Xela umahluko osoloko ukho kumanqaku eSpringboks kwimidlalo yaso
      namanye amaqela ngokwale mihlathi.                                                (1)

 Jonga kumhlathi wesi-8.

 1.13 Ngqina ngokufumana kulo mhlathi ukuba kwakungelula ukuphumelela
      kweSpringboks kumdlalo wazo neAll Blacks.                                         (2)

 Jonga isicatshulwa sonke.

 1.14 Chaza imfundiso oyifumene kwesi sicatshulwa ngezemidlalo.                         (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2025)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                    7

 IMIBUZO: ISICATSHULWA B

 1.15   Tolika iimvakalelo zaba bantu basemfanekisweni. Xhasa impendulo yakho
        ngokusemfanekisweni.                                                      (2)

 1.16   Xela umhlathi kwisicatshulwa A ohambelana nokuphakanyiswa kwendebe
        okusemfanekisweni kwisicatshulwa B. Xhasa impendulo yakho.                (2)

 1.17   Ucinga ukuba ezi zicatshulwa zibini ziphumelele ukukhuthaza ulutsha
        lukhathalele ezemidlalo? Xhasa impendulo yakho.                           (2)

                                                    AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 8

8                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                (EC/SEPTEMBA 2025)

ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAMAZWI AKHO

ISICATSHULWA C

Sithetha ngezinto anokuzenza umntu, ukuphepha ukuba nomsindo xa kukho
uxambuliswano.
Shwankathela ngenjongo yokucebisa ngomakwenziwe ngumntu ukuphepha ukuba
nomsindo xa kuxanjuliswana.

QAPHELA:

1. Bhala UMHLATHI ongenaziphene usebenzisa amazwi akho kangangoko unako.
2. Isishwankathelo sakho masiquke iingongoma EZISIXHENXE ungedluli kumagama
   angama-70.
3. AKULINDELEKANGA ukuba ubhale isihloko xa ushwankathela.
4. Bhala phantsi inani lamagama owasebenzisileyo wakugqiba.

    IINGCEBISO NGEENDLELA ZOKUPHEPHA UKUBA NOMSINDO XA KUKHO
                          UXAMBULISWANO

1   Ungquzulwano ngezimvo xa kuxanjuliswana luyenzeka, kwaye luqhelekile
    kubudlelwane babantu. Luyenzeka emisebenzini, nasemakhaya. Luba ngumngeni
    kuninzi lwethu lufuna izakhono zobulumko ukuphepha amadangatye anobushushu
    obunganyamezelekiyo omsindo. Nazi ezinye iingcebiso zokuphepha ukuba
    nomsindo xa kuxanjuliswana.

2   Ukusebenzisa isakhono sokuphulaphulela ukuqonda xa omnye umntu esabelana
    ngeembono siyimfuneko kubathabathi nxaxheba kwiingxoxo zoxambuliswano.
    Kwiingxoxo akukho nto ibasela umsindo ngathi yile yokuthi usathetha suka umntu
    akungene emlonyeni usawondlala umcimbi. Loo nto yenza abanye bashiye
    phakathi kwiingxoxo.

3   Kulungile ukubuza imibuzo kwiingxoxo, nangona kunjalo, silinde isithethi sigqibe
    ukuthetha, ukubonisa intlonelo nembeko utsho namwe uyiqonde nengxam
    yengxoxo. Ukubuza umbuzo kutsho kwandise ulwazi lwakho kwinto ubungayazi.
    Ngokwenza njalo ukhusela ubuwena. Iyakuphela ingxoxo uyintshatsheli
    ekuthabatheni inxaxheba kwiingxoxo.

4   Zeka kade umsindo ngexesha leengxoxo, khon’ukuze kucace phakathi kobhoxayo
    noncedisana nokuhambela phambili kwengxoxo. Ubusazi na ukuba xa ungakwazi
    ukulawula umsindo wakho, ungaziva sele ubatyabeke ngezithuko ezibi abo
    uxambulisana nabo? Isidima sisetyenzelwa iminyaka, kodwa sithabatha nje
    umzuzu ukuphulukana nomnikazi waso.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2025)                     ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                                     9

 5 Kuphephe ukuphila kwixesha eladlulayo ngokugcina izixhiba zeengxoxo
   nangokulanda imiba esele idlulile, kuba awusayi kulonwabela inamhlanje ophila
   kulo. Ukuqhubeka namagqugula abucala namalungu osapho akukho nyulu, kuba
   oko kukubonda umqa wochuku kudale noxambuliswano xa kuthe kwakho ingxoxo.

 6 Kuyanceda ukungathethi kakhulu kuxambuliswano kodwa wamkele izimvo
   zabanye abantu, kanti ke nokuba awuzamkeli uthule. Ingxaki yempikiswano
   kwiingxoxo, kukufuna ukuva le nto ikholisa wena. Iqala apho kanye ke
   imbambano. Omnye uye afune ukuba kuthethe kugqibele yena.

 7 Kubalulekile ukuziqaphela iimpawu zemigaqo yendlela ehanjwa ziingxoxo, ukuze
   ungaziboni ulixhoba loxambuliswano. Hlala kuzo ukuze ukwazi ukuthatha izigqibo
   eziqiqisiweyo nezingathathi cala.

 8 Kububulumko ukucela uxolo uphazamile, ungaphazamanga, nokuba umdala
   okanye umncinane xa nithe nangaboni ngaso-nye kwiingxoxo. Elo ke libizwa
   ngokuba, linqanaba lokusonjululwa kwengxaki. Ndiyazi ukuba siyakrakra eso
   senzo kodwa iyeza elikrakrayo liyaphilisa.

    [Sicatshulwe kwi- Link;https://www.colorado.edu/today/2019/04/10/how-stop-conflict-itstarts, saze
                                                                                           sahlelwa]

                                                                 AMANQAKU ECANDELO B:                   10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                        Tyhila iphepha

### Page 10

10                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                           (EC/SEPTEMBA 2025)

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: UKUHLALUTYA INTENGISO

Funda le ntengiso ingezantsi (ISICATSHULWA D) uze uphendule imibuzo esekwe
kuyo.

ISICATSHULWA D

                          [Umfanekiso uthatyathwe ku: https://www.healthline.com, yaze yahlelwa]

3.1   Xela igama lemveliso ethengiswa kwesi sibhengezo-ntengiso.                                   (1)

3.2   Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo.
      Xa kuthethwa ngemibimbi kwisibhengezo kuthethwa:

      A     Ngesifo sentliziyo ngenxa yokungatyi iiAlmonds.
      B     Ngesifo sokuminxana kweempulo nemiphunga.
      C     Ngesikhumba esihle esikwenza ukhangeleke umncinane.
      D     Ngesikhumba esishwabanayo ebusweni nasentanyeni.                                       (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                   Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2025)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                 11

 3.3 Chonga igama elinye kwisibhengezo eliyenza ibengathi kulula ukubanayo le
     mveliso.                                                                     (1)

 3.4 Bhala isigama umthengisi athuma ngaso abathengi ukuba bathathe inyathelo
     lokufumana le mveliso.                                                       (2)

 3.5 Sithini islogan sesi sibhengezo ntengiso?                                    (1)

 3.6 Khankanya umsebenzi omNYE kule ikwesi sibhengezo okhuthaza umfundi
     ukuba afune ukuyisebenzisa le mveliso. Xhasa impendulo yakho.                (2)

 3.7 Ngqina ukuba iyasebenza ngenene na le mveliso xa uthelekisa isiqu
     sentombazana nokubhalwe kwinombolo-3.                                       (2)
                                                                                [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 12

12                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                            (EC/SEPTEMBA 2025)

UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

Funda le khathuni ingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuyo.

ISICATSHULWA E

           [Icatshulwe kwi-intanethi www.zitscartoons.com, yaguqulelwa esiXhoseni yaze yahlelwa]

4.1   Xela igama lesandi esenziwa ngutata kwiSAKHELO soku-1 nokuba senziwa
      ngumntu okweyiphi imo.                                                                        (2)

4.2   Nika umahluko kwizijekulo zezandla zikatata nonyana kwiSAKHELO sesi-3.                        (2)

4.3   Kuzisa ntsingiselo ni ukusetyenziswa kwegama ‘bhuxu-bhuxu’ ngutata
      nonyana kwiSAKHELO sesi-3.                                                                    (2)

4.4   Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandelayo:
      Xa ujonge le khathuni iqhubeka phi?

      A     Esikolweni
      B     Ekhaya
      C     Ecaweni
      D     Emlanjeni                                                                               (1)

4.5   Ngqina ngokubona kwiSAKHELO sesi-4 ukuba utata unxunguphele kwaye
      akavakalelwa kamnandi.                                                                        (1)

4.6   Xhasa uluvo lokuba uphumelele umzobi ukudlulisa umyalezo wokuba
      ukwahluka kwamaxesha okuzalwa kunendima okuyidlalayo kwiindlela
      zokwenza izinto.                                                                              (2)
                                                                                                   [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2025)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                               13

UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

Funda ISICATSHULWA F, uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA F

                                        UBUXOKI

1      Omnye umfana phaya kuthi uvela eRhawutini, ekubeni ebetshiphe iminyaka
       emininzi. Wafika engenayo nepeni, enxibe ibhulukhwe yekaki nehempe
       kuphela, kungekho nebhatyi leyo. Ngenxa yeentloni nokoyika abantu waphuma
       esitishini ekuseni, efuna ukuba kuthi kusisa abe ekowabo. Zakhala iinkukhu
       ehamba. Uthi wathi xa ezimamela iinkukhu, zanga zibhekisa kuye zithi,
       “uyakuba yiloo nto ngumbethe”.

2      Wathi kusasa selefikile ekhaya, kwema inkunzi yenkukhu emnyango yakhonya
       isithi “Ubuyil’ umfana-a-ana!” yaphendula enye ebuhlanti yathi, “Akanayo nepe-
       e-eni!” Kwakho mqhagana ufunda ukukhonya ebaleni wathi, “Unxib’ibhulukhwe
       ekaki”. Loo mfana sampha igama lokuba nguMaxoxwa ziinkukhu. Bunjalo ke
       ubuxoki.

3      Kwaba njalo ke nakwibali likanomyayi. Kwesuka gagwazana lithile lomfazana
       lagqiba ilali lihamba lixelela abantu ukuba naku unomyayi ethetha esithi, “Bafazi
       inimba mayibe nye ngabantwana bam!”. Baphuma bebaleka abantu ezindlini
       besiya kuva esi simanga sonomyayi othethayo. Bathe bakufika bemamele
       wanga unomyayi uyathetha ngenene kuba sebexelelwe loo nto. Yeka ke,
       ukuyidumisa beyenza eyabo, bexelela nabanye ababengekho, nababengekho
       baxelela ababo suka into yagqiba ilizwe, yaduma wanga ubethethe ngenene
       unomyayi.

         [Sicatshulwe kwincwadi ethi ‘IMITHA YELANGA’ ebhalwe ngu- W.K. Tamsanqa, iphepha 17,
                                                                               saze sahlelwa]

5.1    Khetha kwizibiyeli isigaba sentetho segama elibhalwe ngqindilili kwisivakalisi
       sokuqala.

       (Sisiphawuli esino-nye olinani/Sisiphawuli esino-nye ongelonani)                         (1)

5.2    Ngokwakwisicatshulwa cacisa ukuba yiyiphi le “peni” kuthethwa ngayo
       kwisivakalisi sesibini?                                                                  (1)

5.3    Chonga igama elixela ixesha kwesi sivakalisi silandelayo.

       Ngenxa yeentloni nokoyika abantu waphuma esitishini ekuseni efuna ukuba
       kuthi kusisa abe ekowabo.                                                                (1)

5.4    Xela ukuba sikoluphi uhlobo isenzi esibhalwe ngqindilili kwesi sivakalisi
       singezantsi?

       Zakhala iinkukhu ehamba.                                                                 (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

### Page 14

14                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                   (EC/SEPTEMBA 2025)

 5.5    Xela umsebenzi wesimamva u ‘ana’ esibhalwe ngqindilili kumhlathi wesibini.         (2)

 5.6    Sebenzisa igama ‘unomyayi’ elikrwelelwe umngca ngaphantsi kumhlathi
        wesi-3 kwesinye isivakalisi esinentsingiselo eyahlukileyo kule ikulo mhlathi.      (2)

 5.7    Bhala isivakalisi esilandelayo sibekwingxelo-ntetho.

        Unomyayi wathetha esithi “bafazi inimba mayibenye ngabantwana bam!”               (2)
                                                                                         [10]

                                                       AMANQAKU ECANDELO C:                30
                                                          AMANQAKU EWONKE:                 70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

## Related documents

- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — isiXhosa HL · Memo · 2025 · isiXhosa
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept2023/fc696ecc-d81a-46e0-9900-97d1b269ffdd) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2023/c4929b62-64a7-490d-8853-5432e85e2ce1) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2020](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2020/f7058072-1709-4f98-b320-e6dd1d077404) — isiXhosa HL · QP · 2020
- [XHOSA HL P1 QP-GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2017/788d6598-193a-451e-9664-930f3559d85d) — isiXhosa HL · QP · 2017
- [XHOSA HL P1 GR12 QP SEPT2015](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-qp-sept2015/90a55f1a-b9d1-4893-9276-76eaae6c3c85) — isiXhosa HL · QP · 2015

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
