# isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Prelim 2024 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 1 question paper from the Eastern Cape Prelim Exam 2024, 13 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-sept2024/745ffd6e-3850-4fae-ade1-f9a29f43d8f4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2024
- Exam period: Eastern Cape Prelim Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Prelim 2024 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-sept2024/745ffd6e-3850-4fae-ade1-f9a29f43d8f4)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Prelim Exam · 2024. Question paper, 13 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                              NATIONAL
                         SENIOR CERTIFICATE

                            IBANGA 12

                         SEPTEMBA 2024

          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)
               IPHEPHA LOKUQALA (P1)

AMANQAKU:   70

IXESHA:     2 liyure

                            Olu viwo lunamaphepha ali-13.

                       Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                 (EC/SEPTEMBA 2024)

IMIYALELO NENGCACISO

1.      Eli phepha lemibuzo LINAMACANDELO AMATHATHU:

        ICANDELO A: Uvavanyo Lokuqonda                                 (30)
        ICANDELO B: Ushwankathelo                                      (10)
        ICANDELO C: Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi            (30)

2.      Funda YONKE imiyalelo ngocoselelo.

3.      Phendula YONKE imibuzo.

4.      Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

5.      Krwela umgca ekupheleni KWECANDELO NGALINYE.

6.      Nombola iimpendulo zakho kanye ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kweli
        phepha lemibuzo.

7.      Shiya umgca emva kwempendulo nganye ukuze umsebenzi wakho
        ungaxinani.

8.      Qwalasela ngeliso elibukhali upelo nolwakhiwo lwezivakalisi.

9.      Iingcebiso malunga nolwabiwo lwexesha:

         ICANDELO A: Imizuzu engama-50
         ICANDELO B: Imizuzu engama-30
        ICANDELO C: Imizuzu engama-40

10.     Bhala ngokucacileyo nangokucocekileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2024)                 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                             3

ICANDELO A: UVAVANYO LOKUQONDA

UMBUZO 1: UKUFUNDELA INTSINGISELO NOKUQONDA

Funda IZICATSHULWA A no B ezingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuzo.

ISICATSHULWA A

                                IHOSTELE YESIKOLO

1       Kwinani lezikolo esinazo kwilizwe loMzantsi Afrika, isithathu eshumini zizikolo
        ezineehostele apho abantwana bahlala ndawonye, balaliswe emagumbini
        alungiselelwe usapho oluninzi. Kwimihla yangaphambili, izikolo ezineehostele
        zazimbalwa kwaye zazidumile. Kokukunqaphazeka kwazo ke okukwabanga
        ukuba zithandwe, aze athi lowo uthe wanenxaxheba yokufunda kuzo azive                    5
        ukuba ngenene uwelwe ngumqa esandleni. Unobangela wolu vuyo kukuba
        zidla ngokuba neziphumo ezihle, ingakumbi kwibanga le-12.

2       Kukho umahluko omkhulu kwiihostele zakudala nezalemihla. Ukuba umntu
        uqwalasele iihostele zanamhlanje, wofumana umahluko omkhulu kwizakhiwo,
        kwizinto ezisetyenziswayo ngaphakathi, kwinkangeleko nakwifenitshala                     10
        kunezo zakudala. Ezanamhlanje zona zikumgangatho wezo zaseYunivesithi.
        Njengoko uninzi lwabantwana lusuka kumakhaya asemaphandleni luthi
        lufumane uqeqesho olusulungekileyo kwizinto ngezinto. Abantwana
        bafundiswa ukuba phambi kokuba beze eholweni lokutyela, mabahlambe,
        banxibe kakuhle kungabikho mntwana uya engakamanga nonganxibanga                         15
        ngokupheleleyo. Abanye abancedisi-hostele bade babaqeqeshe ukuba
        bendlule kuqala, baqoqoshe yonke into phambi kokuba baye kutya. Into
        nganye yenziwa ngomthetho namaxesha ngokuphulaphula iintsimbi.

3       Xa kutyiwa kufuneka kutyiwe ngendlela ebukekayo kungabikho mntu
        ungxavula izinto nochithayo. Ubuxumbululu abuvumeleki. Iba ngumbono                      20
        ombi apho kungekho ngqeqesho ipheleleyo, apho ufika isisiphithiphithi
        eholweni ingulo esiya apho athanda khona, efuna le nale engenasizinzo.
        Abantwana abaqeqeshekileyo bayazi ngexesha lokufunda ukuba naxa
        bafunda kunye makuthi cwaka, ibe ngulowo aqwalasele ezakhe iincwadi
        angaphazamisi omnye.Xa abantwana bengaqeqeshekanga ngokupheleleyo                        25
        kuye kunyanzeleke ukuba kubekho iitishala ezibagadayo. Kanti xa umthetho
        usaziwa akubikho mfuneko yaloo nto kuba bakhona abantwana abenziwa
        iiprifekti abakwaziyo ukubagada abanye abantwana kuqhutywe umsebenzi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                            (EC/SEPTEMBA 2024)

 4     Ngaxa limbi, ukuba le ngqeqesho ayikhange yendele, kulula ukubona
       ubundlobongela buqhubeka ngexesha lezifundo. Kubayingxolo,                              30
       ukonakaliswa kwezinto, ukuxabana nokuchukelana kwabafundi. Kulula
       ukubona kunxilwa ngexesha lokufunda. Kwesinye isikolo kwakha
       kwenzeka isishiqi sokuxabana kwamakhwenkwe ngexesha lokufunda
       ngorhatya. Le ngxabano yanqandwa ngamanye amakhwenkwe kodwa
       yathi kwakufikwa ehostele yaqala phantsi yagqibela ngesidumbu                           35
       esabangwa      kukuhlatywa     ngemela.     Kwathi     kwakuphandwa,
       kwafumaniseka ukuba le nkwenkwe isebenzise imela eyayiyinyengezelwe
       ngexesha lokuya kufunda, yayakusela yabuya yanxilela amanye.

 5     Ukusebenza ngezandla yenye yezinto eziyimfundiso ebantwaneni.
       Abantwana abangayiqhelanga le nto kwasemakhaya bayabonakala                             40
       kuba umsebenzi bawuthatha njenge sohlwayo esibangela imbandezelo
       emzimbeni, kwanoxinzelelo lomphefumlo. Abancedisi okanye abaphathi
       abawaziyo umsebenzi wabo, badla ngokucwangcisa uludwe
       lwemisebenzi ekufuneka yenziwe ehostele enjengokuhlamba izitya,
       ukucoca izindlu, amabala, izindlu zangasese, ukuhombisa izikolo,                        45
        ihostele, ukulima iigadana zehostele, njalo njalo. Naxa le misebenzi idla
       ngokwenziwa ngabantu abaqeshiweyo ngokwesiqhelo, ihostele idla
       ngokusebenzisa abantwana ngenjongo yokubafundisa ukuzihlalela
       emizini nasezindaweni zabo kumaxesha azayo.

 6     Abantwana bayabiwa bayenze le misebenzi beziziqhu ngeziqhu. Ukuba                       50
       banetitshala ebajongayo, iqwalasele ukuba le misebenzi yenziwa kakuhle,
       sitsho isikolo okanye ihostele iqaqambe ngokucoceka. Kanti ke apho le
       misetyenzana ingahoywanga wofika isikolo sikhangeleka mdaka kukho
       amaphepha athe saa; iindonga zimdaka, iifestile zikrobokile, amabala
       ezele ingca neendledlana zinyhukunyhuku ludaka.                                         55

 7     Ezinye izikolo zide ziqaqambe kweli cala lokuhombisa iiyadi zazo kuba
       wofika kutyalwe iintyantyambo nemithana emifutshane. Kudla
       ngokubekwa        abantwana     ukuba      baluse   ezi      ntyatyambo
       ngokuzinkcenkceshela nokuzihlakulela. Njengoko ingqondo yomntu
       isoloko ifuna ukusetyenziswa, kudla ngokubakho inkqubo esoloko ikho                     60
       yokonwabisa abantwana. Ngaphandle nje kokubonwabisa, ibagcina
       benento yokwenza. Bayadlaliswa rhoqo imidlalo enjengombhoxo, ibhola
       ekhatywayo eyomnyazi, eyeqakamba, ingxoxo zabafundi, eyamanqindi,
       imidaniso, umculo, kwaneminye imidlalo. Zezona zinto zidla
       ngokuthandwa ngabafundi ezi kuba zidla ngokubadibanisa, into ke leyo                    65
       ethandwa kakhulu.

 8     Ukuba ubalandele aba bantwana bakushiya isikolo, wophawula ukuba ezi
       mfundiswana zasehostele bazibambile kwaye bayazisebenzisa kuba
       inkangeleko le yabo nesimo esi sicacisa ingqeqesho umntwana
       awayifumana esikolweni. Bathi abo baqaqambileyo ekuziphatheni                           70
       nasekuzibonakaliseni ekuyibambeni imithetho, babe ziinkokheli
       eziphum’izandla neziphumelelayo esizweni nasehlabathini jikelele.
       Bakhanye bagqame kanye oku kweenkwenkwezi zona zishiyana
       ngobuqaqawuli.

        [Sicatshulwe kwincwadi ethi ̔IPHULO ebhalwe ngu-K.S Bongela, iphepha 78–80, saze
                                                                               sahlelwa]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2024)                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                                      5

ISICATSHULWA B: OKUBONWAYO

                [Sicatshulwe kwi-intanethi https://www.childreninthewilderness.com. Saze sahlelwa.]

ISICATSHULWA A

Jonga kumhlathi woku-1.

1.1    Xela umyinge wothelekelelo lwamanani eehostele kwizikolo zoMzantsi Afrika.                       (1)

1.2    Chonga ibinzana kulo mhlathi, elintsingiselo yalo ithetha “ukuba
       nethamsanqa”.                                                                                    (1)

Jonga kumhlathi wesi-2.

1.3    Khankanya izinto zibe mbini ezithi zifundiswe abantwana abahlala ehostele.                       (2)

1.4    YINYANI / BUBUXOKI ukuba umbhali wenze uthelekiso phakathi
       kweehostele zakudala nezanamhla? Xhasa impendulo yakho.                                          (2)

Jonga kumhlathi wesi-3.

1.5    Caphula isivakalisi kulo mhlathi esinokuthi simkhokelele umfundi kwiziphumo
       zempumelelo esemagqabini.                                                                        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

                              Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                       (EC/SEPTEMBA 2024)

1.6     Khetha impendulo engangqinelaniyo nezi zivakalisi zikumhlathi wesithathu.

        A     Xa kutyiwa kufuneka kutyiwe ngendlela ebukekayo.
        B     Kubekho umntu ongxavula izinto nochithayo.
        C     Ubuxumbululu abuvumeleki.
        D     Iba gumbono ombi apho kungekho ngqeqesho.                                   (1)

Jonga kumhlathi wesi-4.

1.7     Nika intsingiselo yegama eibhalwe ngqindilili eli kulo mhlathi wesi-4.            (2)

1.8     Ngqina uluvo lombhali oluthi “abantwana abangawuqeqeshelwanga
        umsebenzi bawuthatha nje ngesohlwayo”, uxhase impendulo yakho.                    (2)

1.9     Nika ingcamango ephambili yalo mhlathi-4.                                         (2)

1.10    Ucinga ukuba ukuhlatywa ngemela komnye umfundi kwesi sicatshulwa
        kwaphenjelelwa yintoni?                                                           (2)

Jonga kumhlathi-6.

1.11    Nika isithetha-ntonye segama elikrwelelwe umgca ngaphantsi.                       (1)

1.12    Nika ingcebiso nongenelelo lwephulo lokwenyusa ingxowa-mali yesikolo
        olunokwenziwa zizikolo ezisenengxaki yamaphepha athe saa, ukuze zihlale
        zicocekile.                                                                       (2)

Jonga kumhlathi-7.

1.13    Kwezi ndidi zemidlalo zikhankanywe kumhlathi-7, loluphi udidi lomdlalo
        olunokunceda umfundi abeneziphumo ezisemagqabini. Xhasa impendulo
        yakho.                                                                            (2)

Jonga kumhlathi-8.

1.14    Ucinga ukuba lo mhlathi unganako ukutshintsha iingqondo zabafundi
        abangawuthandiyo umsebenzi wezandla? Xhasa impendulo yakho.                       (2)

IMIBUZO KWISICATSHULWA A no B

1.15    Xela izinto zibe mbini ezenzeka emfanekisweni.                                    (2)

1.16    Umfanekiso okwisicathulwa B ungqinelana nawuphi umhlathi
        kwisicatshulwa A?, Xhasa impendulo yakho.                                         (2)

1.17    Xela imfundiso efumaneka kwezi zicatshulwa zozibini.                              (2)

                                                         AMANQAKU ECANDELO A:             30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2024)                 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                        7

ICANDELO B: ISISHWANKATHELO

UMBUZO 2: UKUSHWANKATHELA NGAMAZWI AKHO

ISICATSHULWA C

QAPHELA:

•   Funda ngocoselelo esi sicatshulwa singezantsi singeengcebiso
    onokuzilandela, ukuze uphucule izinga lempumelelo kwizifundo zakho,
    uze ushwankathele ngamazwi akho unike iingcebiso onokuzilandela
    ukuphucula izinga le mpumelelo kwizifundo zakho.
•   Impendulo yakho mayingadluli kumagama angama-70.
•   Shwankathela ngokomhlathi kuphela, kodwa isishwankathelo sakho
    masiquke iingongoma ezi-7.                                                     (7)
•   Bhala inani lamagama owasebenzisileyo kwizibiyeli.
•   Akulindelekanga ukuba ubhale isihloko sesishwankathelo.
•   Qaphela indlela echanekileyo yokusetyenziswa kolwimi, iimpawu zobhalo
    nococeko.                                                                      (3)

        IINGCEBISO ONOKUZILANDELA UKUZE UPHUCULE IZINGA
                 LEMPUMELELO KWIZIFUNDO ZAKHO.

1      Le nto ikukoyika apha emntwini idaliwe, de kuthi kratya xa lo mntu eza
       kuqubisana nomngeni. Wobona ke abantu behamba befuthuza
       bekhangela isitya ebumnyameni kuba ke enyanisweni, akakho umntu
       ongayifuniyo impumelelo. Phambi kokuba kuchotshelwe iimviwo, iSebe
       lezeMfundo likhupha isicwangciso samaxesha okubhalwa kwazo.

2      Qala namhlanje wenze isicwangciso sakho senkqubo yezifundo zakho,
       ngokwendlela yeminqweno yempumelelo ofuna ukuyifezekisa. Ukwenza
       into eyenziwa ziitshomi zakho, wena buqu ungazazeleleli, kufana nqwa
       nokuzeyelisela kumlambo onomsinga omanzi ahamba ngezantya
       eziphezulu. Zibeyintoni ke iziphumo zoko? Ukuba awuzazi, hayi ke nam
       andizazi.

3      Ukuba iitshomi zakho ziyakwazi ukufunda kwindawo enengxolo
       nesigxumgxum esinendawo ephithizela abantu, ingaba wena iyakulungela
       lo nkqubo? Ukufunda kwindlu enomabonakude kona kuyakunceda?
       Ukunxiba iifowuni zendlebe kona, lo gama ukwiphulo lokufunda ingaba
       kuyakulungela? Ibaphi yona imfonomfono yakho ephathwayo? uyifunda
       nini imiyalezo yakho ebaluleke ngaphezu kwale nkcitha-xesha yokufunda
       uyenzayo?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                             (EC/SEPTEMBA 2024)

4      Ngokungena kumakhasi onxibelelwano afana nooFacebook kupholisa
       ingqondo. Andibi na? Yiyo ke le nto uzakuzibona sele ugaxeleka kwiindawo
       ezingendawo neetshomi ezingalunganga. Khumbula kaloku, asizizo zonke
       iitshomi eziziitshomi. Musa ukulinda yonke into kutitshala wakho.Seka iqela
       labafundi enizakuthi nincedisane ngokwabelana ngomsebenzi wezifundo
       zenu.

5      Yiba nenxaxheba ebalulekileyo oyenzayo kwiqela ofunda nalo ngokuncedisa
       abanye oogxa bakho xa kufuneka kucaciswe izifundo, oko kukuncedisa
       ekubethelelekeni kolwazi lwesifundo eso.

6      Ukuhlala phezu kwebhedi xa ufunda kungayingozi. Khumbula kaloku ukuba
       ilungiselelwe ukulala hayi ukufunda. Ingqondo yakho ke uyayixakekisa ukuba
       yona yazi nto-nye, ubuthongo xa usebhedini qwaba! Ungandingqinela nawe
       mfundi xa wawukhe wagaxeleka kwisihendo sokufunda uhleli phezu
       kwebhedi. Fundela kwindawo engenangxolo ibenesitulo, itafile kwaye
       ibenokukhanya okwaneleyo nokufanayo, nokukwela gumbi lokubhalela
       iimviwo zakho. Ngalo ndlela amehlo wakho akabi phantsi koxinzelelo
       olukhulu. Ngeempela-veki yithi pheselele ubethwe ngumoya maan
       neempintshi zakho khe ubangenele kwiindawo zemijuxuzo. Elabadala ke
       alidliwa mpuku kuba bathi, “isala kutyelwa sibona ngolophu”. Ukuziqhelanisa
       nendlela yokuqinisekisa ukukhumbula okufundileyo, ngokuthi rhoqo
       udibanise iindlela ezinjengokubhala, ukuzoba, ukushwankathela, ukucula
       okanye ukufundisa umhlobo wakho ukwandisa ukuqonda. Elo ke liseko lakho
       lempumelelo kwizifundo zakho.

7      Bhala ubuncinane amagama angama-400 rhoqo ngosuku ukukhumbuza
       ingqondo ngoko ukufundileyo. Bambi abafundi bagxotha ubuthongo
       ngokufaka iinyawo zabo ekomini enamanzi abandayo. Akuqondi ukuba oko
       kukuzibizela umkhuhlane nongafunekiyo ngeli thuba lokujongana neemviwo?
       Iindlela ezintsha zokufunda ongaziqhelanga ezifana nokunkqaya
       zingangakulungeli, ngoko ke hambela kude nazo. Ngexesha leemviwo, fika
       kwangethuba kwigumbi ozakubhalela kulo, oko kuya kukunceda ukwazi
       ukuthomalalisa ixhala, ukwazi ukucwangcisa umsebenzi wakho kakuhle.

                 [Sicatshulwe kwi-intanethi www.googlesearch.com, saguqulelwa, saze sahlelwa]

                                                           AMANQAKU ECANDELO B:                   10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                  Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
 (EC/SEPTEMBA 2024)                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                                      9

ICANDELO C: IZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI

UMBUZO 3: UKUHLALUTYA INTENGISO

Funda le ntengiso ingezantsi (ISICATSHULWA D) uze uphendule imibuzo esekwe
kuyo.

ISICATSHULWA D

                [Sicatshulwe kwi-intanethi www.istore.co.za, saguqulelwa esixhoseni, saze sahlelwa]

3.1   Xela ukuba kuthengiswa ntoni kwesi sibhengezo.                                                     (1)

3.2   Sithini iSlogan sesi sibhengezo-ntengiso?                                                          (1)

3.3   Khankanya imisebenzi ibe mibini eyenziwa yile mveliso ikwisibhengezo,
      nenokuba luncedo kwimpilo yomthengi.                                                               (2)

3.4   Xela iinjongo zomthengisi ezibangela ukuba asebenzise nebinzana u-
      kuphela kumazwi esibhengezo sakhe.                                                                 (1)

3.5   Gqibezela iqhalo elifumaneka kwesi sibhengezo-ntengiso elishiyelelweyo.                            (1)

3.6   Loluphi udidi lwabantu alunokukwazi ukuyithenga le mveliso? Xhasa
      impendulo yakho.                                                                                   (2)

3.7   Ucinga ukuba uphumelele umthengisi ukukhuthaza abathengi ukuba
      bathenge le mveliso. Xhasa impendulo yakho.                                                        (2)
                                                                                                        [10]

 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                 Tyhila iphepha

                               Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                              (EC/SEPTEMBA 2024)

UMBUZO 4: UKUCAZULULA IKHATHUNI

Funda le khathuni ingezantsi uze uphendule imibuzo esekwe kuyo.

ISICATSHULWA E

           [Icatshulwe kwi-intanethi www.zitscartoons.com, yaguqulelwa esiXhoseni yaze yahlelwa]

4.1     Babonakala bephi aba bantu bakule khathuni KWISAKHELO-1? Xhasa
        impendulo yakho.                                                                            (2)

4.2     Senzo sini esinokwenza ukuba ingakholeleki impendulo kaSenzo ayinike
        KWISAKHELO-2? Xhasa impendulo yakho.                                                        (2)

4.3     Xela izijekulo zibezibini EZIKWISAKHELO-3, ezibonakala kumama notata
        kaSenzo.                                                                                    (2)

4.4     Ukujonga phezulu kwiintshiyi zakhe uSenzo kuveza ntoni ngeengcinga anazo
        KWISAKHELO-3?                                                                               (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

                             Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2024)                 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                       11

4.5    Khetha impendulo echanekileyo kwezi zilandeleyo.

       Isizathu esibangela ukuba utata ajonge ntshoo emehlweni umama
       kaSenzo KWISAKHELO-5 kukuba:

       A Ucinga ukuba ancedise uSenzo emsebenzini wakhe wesincoko.
       B Ucinga ukutsalela uTitshala kaSenzo umnxeba, abuze ngesi sincoko.
       C Ucinga ukuba uSenzo makube ubhale ngabo kwisincoko sakhe.
       D Ucinga ukubiza umfundisi wasecaweni kuthandazelwe uSenzo.                (1)

4.6    Shwankathela umyalezo oqulethwe yimpendulo kaSenzo nenkangeleko
       yabazali bakhe KWISAKHELO-6.                                               (2)
                                                                                 [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                          (EC/SEPTEMBA 2024)

UMBUZO 5: UKUSETYENZISWA KOLWIMI NGOKUCHANEKILEYO

Funda ISICATSHULWA F, uze uphendule imibuzo esekwe kuso.

ISICATSHULWA F

      “NGAPHANDLE KUKA MAKHULU WAM NGENDINGEKHO APHA”
                 KUTSHO OPHUMELELE ISIXHOSA

1     UEmihle Yeki oneshumi elinesithandathu leminyaka obengumfundi
      enyanga High School eNgcobo, ophumelele ulwimi lwesiXhosa ngo 100%
      kwiPhondo leMpuma Koloni liphela kwiziphumo zebanga leshumi zango
      2023, uthi isiXhosa usincance kuMakhulu wakhe uNolungile Yeki
      kwakunye notatomkhulu wakhe uVictor Mfedeyiyana nanjengoko
      ekhuliswe ngabo. UEmihle wenze kakuhle nakwezinye izifundo zakhe
      kodwa kwisiXhosa ugqwesile.

2     Umama wakhe ungumsebenzi kwidolophu yaseKapa eNtshona Koloni
      eyakuzamela uEmihle nodade wabo oku Grade 5. UEmihle welali yaseBlai
      kuManzana eNgcobo nobehlala ngaphakathi esikolweni,uthi waye wahlala
      phantsi wazihlelela ixesha lakhe azakuthi afunde ngalo kwaye uthi zonke
      izifundo zakhe ezinika ixesha elifanayo engakhethi esitheni.

3     Lo mfundi uthi ukuze azimisele kwisiXhosa kukuba ebesoyika ukuphula
      isiNgesi emagqabini isiXhosa sishiyeke ngasemva. UNolungile okhulise
      uEmihle, ulilile ngethuba ethetha neSolezwe esithi uyavuya kuba
      umzukulwana wakhe ngowokuqala ukuphumelela kanje nangona enabanye
      abazukulwana esele baphumelela nabo kuGrade12. Mna ndibawela enze
      izifundo    zobuGqirha,     abenguGqirha       qha    kaloku   umntwana
      awunokumkhethela into ayirhalelayo. Kodwa ndimnqwenelela okuhle
      nakule azakuyenza noba andiyazi utshilo uNolungile. UEmihle uzakwenza
      izifundo zeActuarial Science kwi Yunivesithi yase Kapa eyaziwa ngokuba yi
      UCT.
      Inkulumbuso yePhondo leMpuma Koloni uOscar Lubabalo Mabuyane
      ubaqhwabele izindla bonke abafundi abenze kakuhle ekwakhuthaza abo
      bangenzanga kakuhle, esithi mabayazi ukuba ayikokuphela kobomi, kwaye
      banamathuba okubuyela esikolweni. ISebe lezeMfundo eMpuma Koloni
      liphucukile nakulo unyaka, lize no-81,4% lisuka ku-77,3% kwezika 2022
      iziphumo.

      [Sibhalwe ngu Abongile Ginya@INL.CO.ZA Intatheli yephephandaba I`SOLEZWE lesixhosa
                                             lomhla 25-31 eyoMqungu 2024, saze sahlelwa.]

5.1   Lungisa isiphene sobhalo esifumaneka kwisivakalisi sokuqala
      kwisicatshulwa F.                                                                      (1)

5.2   Nika isithethantonye segama “ugqwesile” elikwisivakalisi esingezantsi.

      Wenze kakuhle nakwezinye izifundo zakhe kodwa kwisiXhosa ugqwesile.                    (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2024)                 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P1                          13

5.3    Caphula isimnini kwesi sivakalisi singezantsi:

       UMama wakhe ungumsebenzi kwidolophu yaseKapa eyakuzamela uEmihle
       nodade wabo oku Grade 5.                                                           (1)

5.4    Xela ukuba sikweliphi ixesha isenzi esikrwelelwe umgca ngaphantsi
       kumhlathi-3 kwisicatshulwa F.                                                      (1)

5.5    Bhala isivakalisi usebenzise igama ngumsebenzi elibhalwe ngqindilili
       kwisicatshulwa, linike enye intsingiselo engeyiyo le ikwisivakalisi.               (2)

5.6    Xela ukuba isimamva sesixando sisetyenziswe saphuhlisa ntoni kwisenzi
       esikuso kwesi sivakalisi silandelayo:

       Wahlala phantsi wazihlelela ixesha azakuthi afunde ngalo ...                       (1)

5.7    Khetha impendulo echanekileyo kwezi zingezantsi zilandelayo, nezitolika
       isenzo seNkulu-mbuso yePhondo xa kusithiwa:

       ... ubaqhwabele izandla ... kuthetha ukuthi:

       A     Ubaculele eqhwaba izandla ngokunga usenkonzweni/ecaweni.
       B     Ubaheshile ebonakalisa udano kukungaphumeleli kwabo.
       C     Ubancomile evuyisana nabaphumeleleyo.
       D     Ubafake impama ebusweni ebaqhwabela ukungaphumeleli.                         (1)

5.8    Guqula esi sivakalisi sibhalwe ngqindilili nesifumaneka        kumhlathi
       wesithathu kwisicatshulwa F, sibe kwingxelo-ntetho.

       Siqale ngolu hlobo: uMakhulu uNolungile uthi ...                               (2)
                                                                                     [10]

                                                        AMANQAKU ECANDELO C:              30
                                                           AMANQAKU EWONKE:               70

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

                            Hosted by www.ecexams.co.za.

## Related documents

- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — isiXhosa HL · Errata · 2024 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1/febe0a8c-f958-41d4-a87c-589d34cf4f1a) — isiXhosa HL · Errata · 2024 · isiXhosa
- [XHOSA HL P1 MEMO SEPT2024](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo-sept2024/5d130a52-6c92-441b-bf59-db87012316a3) — isiXhosa HL · Memo · 2024
- [IsiXhosa HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-nov-2024/565429f8-87d6-4fa2-b709-5c480f7f035b) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2024 MG](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2024-nsc-june-exam-memorandum-paper-1-isixhosa/1c1f090b-beed-4c25-897e-ba55d125d634) — isiXhosa HL · Memo · 2024 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2024/7f3c537d-f375-4be2-9233-9aa48d39f9ce) — isiXhosa HL · QP · 2024 · isiXhosa

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
