# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2016 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2016, 23 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/d0a64524-8e0d-488b-be9f-d96e1045285b
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/d0a64524-8e0d-488b-be9f-d96e1045285b)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2016. Memorandum, 23 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                    SENIOR CERTIFICATE

                          IBANGA 12

                      SEPTEMBA 2016

       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
               IMEMORANDAM

AMANQAKU:   80

                 Le memorandam inamaphepha angama-23.

### Page 2

2                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2016)

 IMIYALELO YOKUMAKISHA

 1.   Naninina apho umviwa aphendule ngaphezulu kwenani elifuniweyo
      lemibuzo, makisha kuphela impendulo yokuqala. (Umviwa
      akavumelekanga ukuphendula umbuzo osisincoko kunye nombuzo
      omfutshane kwijenra enye).

 2.   Ukuba umviwa uphendule yomine imibuzo kwiCANDELO A (imibongo
      efundisiweyo) makisha kuphela emibini yokuqala.

 3.   Ukuba umviwa uphendule imibuzo emifutshane emibini okanye imibuzo
      esisincoko emibini makisha owokuqala ungawuhoyi owesibini. Ukuba
      umviwa uphendule yomine imibuzo, makisha kuphela owokuqala
      kwicandelo ngalinye ngaphandle kokuba uphendule umbuzo omnye
      omfutshane nomnye osisincoko uphendulwe.

 4.   Ukuba umviwa unika iimpendulo ezimbini apho eyokuqala
      ingachanekanga, ize eyesibini ichaneke, makisha eyokuqala ungayihoyi
      elandelayo.

 5.   Ukuba iimpendulo azinombolwanga ngokuchanekileyo, makisha
      ngokweenombolo zememo.

 6.   Ukuba impazamo yopelo ichaphazela intsingiselo, ayamkeleki loo
      mpendulo, ukanti ukuba ayiyiphazamisi, yamkele impendulo leyo.

 7.   Imibuzo esisincoko
      Ukuba isincoko sifutshane kunomyinge obekiweyo ngokwamanani,
      sukunyiba manqaku, kuba umviwa sele ezohlwayile, Ukuba isincoko side
      kunomyinge wenani lamagama elibekiweyo, dibanisa iingqondo kumntu
      lowo ungummakishi owongamileyo. Sebenzisa irubriki yokuhlola
      ekwisihlomelo esinguA nesinguB ukuhlola izincoko zabaviwa.

 8.   Imibuzo emifutshane
      Ukuba umviwa akasebenzisanga zimpawu zocaphulo xa ecelwe ukuba
      acaphule sukumohlwaya.

 9.   Ngokubhekiselele kwimibuzo emalunga nokuthatha icala uze uzixhase,
      akukho manqaku anikwayo kwiimpendulo ezingu-EWE/HAYI,
      noNDIYAVUMELANA/ANDIVUMELANI. Isizathu/ukunika ubungqina/
      nokuxhasa zizo ezimele ukunikwa ingqwalasela.

 10. Akukho manqaku anikwayo kwiimpendulo ezingu-YINYANISO/
     BUBUXOKI, okanye YINYANI/LULUVO. Ukunika isizathu/ukunika
     ubungqina/ukuxhasa kukona makuthathelwe ingqalelo.
      Kweli candelo kulindeleke ukuba umfundi aphendule imibuzo emithathu
      iyonke ngolu hlobo:
        Emibini ithathwa kwimibuzo 1–4- akhethe nawuphi.
        OMNYE ONYANZELEKILEYO ngumbuzo 5.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                   3

 ICANDELO A: ISIHOBE

 IMIBONGO EFUNDISIWEYO

 VUKANI MADODA KUSILE – A Stemela: Umhleli

 UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 AFRIKA LIKHAYA: W Shasha

 Amanqaku ali-10 ewonke kulo mbuzo. Asi–7 ngawomxholo aze ama–3 abe
 ngawolwimi.

 Sebenzisa irubriki esisihlomelo A.

 Umfundi anganyathela kwezi ngongoma xa ephendula.

 Imbongi ikhathazekile yindlela iAfrika ethathwe ngayo zizizwe zangaphandle
 ngeenjongo zokubhunyula ubutyebi kubantwana bomthonyama. Oku kutyhilwa
 sisigama esikhethiweyo esicazululwe ngezantsi
    Kowu aphin’amadoda!-Imbongi ivula nje umbongo ihlaba ikhwelo
     kumadodana abantu abanamandla abakhuseli belizwe malunga nomonakalo
     nengozi eyibonayo eyehlela iAfrika.
    Ndikhwina nje ndililela ngaphakathi- lo mqolo uphuhlisa ukungxwelerheka
     komphefumlo okanye kwentliziyo yembongi, oku kukhathazeka kuhletywa
     sisandi somphefumlo esiphuma ngeempumlo ukubonisa umonzakalo
     osentliziyweni malunga nale ntlungu iviwa yimbongi.
    Intombi kabawo bayenzakalisile- Imbongi isebenzisa isimntwiso xa ibonisa
     indlela iAfrika athathwe ngayo kuba kakade ilizwe belifudula libizwa ngokuba
     yintombazana. Imbongi iphuhlisa ukuba iAfrika ithathwe ngokungekho
     sikweni, ngonyhamnyheko. Imbongi ikwabonisa ubunzalelwane base-Afrika
     xa isithi intombi kabawo, ngenxa yesimnini kabawo.
    Kugqub’oothikoloshe kwindlu kabawo- Imbongi isebenzisa isikweko
     ngokubiza izizwe zangaphandle oothikoloshe ukutyhila ukuba azizanga
     ngokufanelekileyo okanye ngesihle zivele zee muku. Uthikoloshe
     akamenywa kwaye akezi ezele ubuhle koko ufezekisa injongo yobugqwirha.
     Lilonke izizwe zangaphandle zifike ngokwamagqwirha ngenjongo
     yokungcola.
    Ngcango festile ziyalenga-lenga-le meko ibonisa umonakalo ezifike
     zawenza ezi zizwe apha eAfrika kaloku azingenanga ngendlela zingene
     ngokutyhoboza nama-Afrika ayalwa bobo butyobo ngumbhodamo.
    Rhuthu intong’am ndaphakamisa- oku kubonisa ukuba kule meko
     yokuthathwa kwelizwe ama-Afrika awazange asonge zandla abukele koko
     asebenzisa izixhobo anazo nezifikelelekayo kuwo intonga ukulwa nezizwe
     zangaphandle ukukhusela ilizwe labo.                                           [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 4

4                             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2016)

     Hlasi umkhont’am ndabibitheka- Umkhonto sesinye sezixhobo zase-Afrika
      azisebenzisileyo ama-Afrika kolu daba lokukhuswela ilizwe lawo.
     Ndonda ngecabanga balambisa- Umkhonto ke xa usilwa kufuneka ukhethe
      iindawo ezithile kutshaba ukuze ukusebenzele ngokufezekileyo
      njengecabanga kodwa lwaphepha utshaba.
     Yangen’imbumbulu bandosela- Oku kubonisa ukuba izizwe zangaphandle
      zisebenzise izixhobo zale mihla imipu ukulwa nama-Afrika adutyulwa
      abulawa oyiswa.
     Kunamhlanje nje ndondl’umgqakhwe- Ekoyisweni kwama-Afrika
      zaluthathela kuzo ulawulo izizwe zangaphandle zazenzela kubutyebi be-
      Afrika basala belamba abomgquba, zihlutha zona iintshaba. Umbhali
      usebenzise isigama umgqakhwe esityhila ukungabi yinzalelwane yalapha
      nangona uxhamla kwizinto zalapha.                                               [10]

 UMBUZO 2: (UMBUZO OMFUTSHANE)

 AFRIKA LIKHAYA

 2.1     Siqwashaz’imithi.                                                           (1)

 2.2     Imbongi ibhekisa kumlambo.                                                  (1)

 2.3     Sisikweko                                                                   (1)

 2.4     Isitanza sokuqala sakhiwe ngemiqolo emi-5, esesibini sakhiwe
         ngemiqolo emi-4 /Imiqolo yezitanza ayilingani /isitanza sokuqala
         sinemiqolo emininzi, esesibini sinemiqolo embalwa 
         [Naziphi ezimbini]                                                           (2)

 2.5     Ityhila intsingiselo yokuba umlambo awuyi xhobeni kodwa ixhoba
         liyazizela ukuze umlambo uziphindisele ngokulithatha.                      (2)

 2.6     Ngumfanekiso ngqondweni wendlebe/ngowokuva                                  (1)

 2.7     Umongo walo mbongo ungomlambo oluncedo ebantwini kodwa
         ukwanobungozi ngokuthi ukhukulise okusendleleni yawo xa uzele.             (2)
                                                                                     [10]

 UMBUZO 3: (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UVUKANI MADODA KUSILE: Z.W.V. MZUKWA

 3.1      Kusekuseni                                                                 (1)

 3.2      Zibizwa ngokuba ziinkuku zombethe.                                         (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                  5

 3.3     Isitanza sesine sakhiwe ngemiqolo emine, esesihlanu sakhiwe
         ngemiqolo emi-3.                                                         (2)

 3.4     Isebenzise isimntwiso  ukubonisa ukuba inkunzi ihlonitshwa
         ngemveliso yayo.                                                          (2)

 3.5     Ithetha egameni lomqhagi.                                                 (1)

 3.6     Ngumfanekiso ngqondweni weliso.                                           (1)

 3.7     Umongo walo mbongo ungomqhagi oluncedo ekuvuseni abantu
         njengomgcini xesha.                                                        (2)
                                                                                   [10]

 UMBUZO 4: (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UNKOSI RHOLIHLAHLA NELSON MANDELA: D.L.P. YALI-MANISI

 4.1    Yimvano siqalo.                                                            (1)

 4.2    Imbongi ibhekisa kuRholihlalhla Mandela.                                   (1)

 4.3    Isitanza sokuqala sakhiwe ngemiqolo eli-16, esesibini sakhiwe
        ngemiqolo eli-12.                                                         (2)

 4.4    Utyhila intsingiselo yokuba inyaniso ayamkeleki lula ebantwini
        ebachaphazelayo abanobuqhophololo.                                        (1)

 4.5    Ngumfanekiso ngqondweni wesikhumba.                                        (1)

 4.6    Luzisa intsingiselo yokuba uthwele iingxaki ngeengxaki ezahlukeneyo
        nezingalinganiyo.                                                         (2)

 4.7    Umongo walo mbongo ungokuthetha ngokuphandle kukaMandela kutsho
        kukhathazeke abenzi bobubi.                                               (2)
                                                                                   [10]

                                        KUNYE

 UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 ZIXOLISE: T Ndlazulwana

 5.1    Luchasaniso.                                                               (1)

 5.2    Sisandi u-ba.                                                              (1)

 5.3    Bakufik’unkene-nkene bukuqob’amadolo /Bakufik’u-ethe-ethe bukulalisa
        ngophothe. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                          (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 6

6                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2           (EC/SEPTEMBA 2016)

 5.4   Umfanekiso ntelekelelo wento egqama ikhawuleze ithi shwaka /Izinto
       eziphela msinya zisemnandi. 

       [Nayiphi na kwezi]                                                        (2)

 5.5   YeyamaNgesi kuba uneekwatreni ezintathu nekhaphlethi.                   (2)

 5.6   Ngumyalezo wokuba ebomini izinto ezininzi ezihlayo azinqandeki kwaye
       azihlali zihleli ziyagqitha.                                            (2)

 5.7   Imbongi inovakalelo losizi.                                              (1)
                                                                                [10]

                                                  AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                               7

 ICANDELO B: INOVELI

     Kweli candelo umviwa kufuneka aphendule umbuzo omnye kuphela.
     Ukuba uphendule yamibini, makisha owokuqala.
     KUMBUZO OSISINCOKO SONCWADI, sebenzisa irubriki ekwisihlomelo B.

 UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 NYANA WAM! NYANA WAM!: W.K. Tamsanqa

 Bonisa wayame ngeziganeko ezehla kuThole encwadini ukuba umlinganiswa
 oliqhawe ufakwa engxakini ukuze enze iinzame zokuzikhupha.

 Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

  Uthole unomnqweno wokuba ngumfundisi ebomini bakhe. Indlela yakhe
   yokuba ngumfundisi iphahlwe ziingxaki esiqale simvezelwe
  Umbhali umbekele abalinganiswa abangabahlobo bakhe ukuze abe
   kwingxaki yokungakwazi ukuzeyisa bathi bakumemza enze ito ethile ayenze
   naye.
  Bamenza athi endaweni yokuya ekhaya bakwele naye inqwelo ethe kanti iya
   eBhayi engakhange ayazi ebegqibele esonwaba naye. Luthando lwabahlobo
   bakhe olumfaka engxakini.
  Kunjalo, simbona engena engxakini emkhupha esiporweni ngokuthi asezwe
   utywala ngabalingane bakhe uThemba noSonwabo. Ingxaki ivela ngokuthi
   akubusela utywala yena bungamonwabisi suka abhomboloze.
  Bakufika, uzibona sele esisibhadubhadu eBhayi engasazazi ukuba uze njani.
   Uthatha isigqibo sokubuqalekisa utywala ade ale ukubusela xa sele uThemba
   emnika kwakhona.
  Ukuzula edolophini kumfaka engxakini yokuthandana noNomsa osuke
   wayingxaki kuye ngesimo sakhe ade abe uphantse wanikezela ngeenjongo
   zakhe kuba kuthe kanti unasithandwa simbi esinezigalo, uJoe.
  Uthi akutyelela uNomsa kuthi kusemnandi kungene uJoe neqela lakhe
   babethelwe ibhokisi uThole noNomsa ade abe uthenjiswa ngokubulawa.
  Akusinda athathe isigqibo sokuba agoduke, uthi ekuloo ndlela igodukayo eya
   esikhululweni sezinto ezihambayo, ukhwazwa nguThemba ngelithi iteksi le
   bakuyo iya eGcuwa.
  Uyakhwela suka iteksi itshone eNtshona Koloni, iye kubalahla kumahlathi
   aseKnysna.
  Besehlathini njalo kuvela iingonyama zibaqwenge abahlanu ekukho kubo
   uThemba noSonwabo, uThole yena usinda ngokukhwela emthini.
  Uphuncuka emthini awele phezu kwengonyama kodwa yothuke ibaleke
   ingonyama, naye uThole abaleke aphume ehlathini.
  Ilanda ekhondweni ingonyama imleqe uThole, athi ekuboneni ukuba ifikile
   ingonyama aqonde ukuba makaguqe ayikhawulele ukuze imqale entloko,
   isuke ijike ibaleke ingonyama.
  Udibana namakhwenkwana afuna inkonyana abuze umbala walo amxelele,
   athi ekuhambeni kwethuba alibone entlanjeni, aqonde ukuba lithuba
   lokwenza imali ukuze atye ngokuzenza igqirha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 8

8                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2        (EC/SEPTEMBA 2016)

  Iyangena imali usisityebi uThole kodwa abe engonwabanga ngenxa
   yamaphupha.
  Uhamba angene ecaweni ahlatywe lilizwi elingonyana wolahleko, agqibe
   ukuba makathengise anako agoduke.
  Ugoduka enesigqibo sokubuyela esikolweni.
  Ufika esikolweni agqwese kwizifundo, kwintshumayelo nakwingxoxo
   mpikiswano.Ukugqwesa kwakhe kumbangela ukuba abe nonyaka awufunda
   fele-fele kuba aphule irekhodi ekuyiminyaka lingaphulwa.
  Ngenxa yesakhono anaso wamkela ubizo lobufundisi, umfundisi uMaqoma
   umfunela imali-nkxaso yokufundela ubufundisi.
  Uzibalula kwingxoxo mpikiswano eNgilane wagqwesa kwihlabathi lonke
   wafumana isipho se-500 yeeponti.
  Kunyaka wokugqibela ufumana isimemo kwidyunivesithi yaseOxford esithi
   makaye kwandisa ulwazi lwakhe uThole.
  Ubuya eNgilane engugqirha wezakwaLizwi.
  Uzinyula ukuba aye kwisekethe yaseGeorge Goch, sekethe encanyiweyo
   ngokungalawuleki.
  Ufika eGeorge Goch angene elokishini ekhalisa ikhodiyane, ashumayele
   lumlandele ulutsha, kutsho kugcwale ecaweni.
  Bakhupha imali abantu kwakhiwe isakhiwo esibizwa ukuba yiSPES BONA.
  Intshumayelo yakhe uThole ibangela ukuba adibane noyise uKhohlela.
  Ucela ukutshintshelwa kwisekethe yaseGcuwa, ubuya eGeorge Goch
   ehamba noyise benzelwe itheko nguFikizolo.
  Isekethe yaseGcuwa idibanisa uHolela apho azalwa khona, ushumayela
   apho kuguquke abantu kutsho kwakhiwe iicawe ngenxa yobuninzi
   bamarhamente.
  Uvusa ikhaya lakhe kuHolela ibe lipomakazi.
  Utshintshe inkolelo kubugqwirha kuHolela wafaka inkolo yobuKrestu.
  Ukhanyo analo uThole ubuye wazokukhanyisa kwindawo yakhe azalelwe
   kuyo wenza umahluko.                                                      [25]

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 9

 UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 7.1    Amazwi ayevela kumfo wakwaSigxabhayi.                                     (1)

 7.2    Umlilo kukuthandana noNomsa othe kanti uthandana noJoe
        osisikrelemnqa.                                                          (2)

 7.3    Wayesendleleni eya kuloNomsa.                                             (1)

 7.4    Yimpixano yangaphakathi  kuba uphethwe ngumvandedwa/kuba kukho
        ukubethabethana kweengcinga zalo mlinganiswa.                             (2)

 7.5    Njengeenkumbulo.                                                          (1)

 7.6    Isigqebelo sisekubeni bonwabile nje kulo mzi besithi ngowabo kanti kuza
        kungena uJoe neqela lakhe ekwabanga lo mzi echitha olu lonwabo lwabo
        ngokubabetha.                                                            (2)

 7.7    Kwinqanaba lokuyondelelana kweziganeko/inqanaba lokubotshwa
        kweqhina kuba iziganeko zithatha unyawo ukuya phambili uThole
        uhlangana nengxaki yokubethwa kude nekhay eBhayi.                        (2)

 7.8    Luzobo ngqo  kuba aba balinganiswa bachazwa ngokucacileyo
        ngumbhali ngokwakhe.                                                      (2)

 7.9    Kusesikolweni kwaSomgxada.                                                (1)

 7.10   UMfundisi uMaqoma uthe akuba uThole amkele ubizo lobufundisi
        wamfunela imali-nkxaso kumaWesile ukuze afundele ubufundisi.             (2)

 7.11   Wakha wahlatywa lilizwi eseKnysna.                                        (1)

 7.12   Amadoda aze ngobuso elizweni anika intsingiselo yamadoda asematsha/
        aselula.                                                                  (1)

 7.13   Ubuthathaka bukaThole bobu bokuba wayebusela utywala xa esezwa
        ziitshomi ngoko ke iGeorge Goch nayo yayisaziwa ngokweyelisela
        abefundisi kwangotywala.                                                 (2)
 7.14   Kudlulisa umyalezo wokuba abantu babesivuma isakhono sikaThole /
        Babembona abantu njengomntu uThole okufaneleyo ukungenela
        ubufundisi ngenxa yesakhono anaso. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                         (1)

 7.15   Hayi kuba wayenze isibhambathiso sokuba ukuba kwesiya sihlandlo
        angasindiswa yiNkosi ekubulaweni nguJoe neqela lakhe uya
        kuyisebenzela inkosi.                                                    (2)

 7.16   Ubufundisi bukaThole bumdibanise notata wakhe owatshipha kudala /
        Ubufundisi bukaThole bubangele ukuba kuvuke nenxuwa lakokwabo
        kuHolela. 

        [Nayiphi na kwezi]                                                         (2)
                                                                                  [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 10

10                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2016)

                                        OKANYE

 UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UKHOZI OLUMAPHIKO: N. Saule

 Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

 Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
    UMfazwe uyabanjwa ngenxa yokufundisa abantwana besikolo ngamalungelo
     abo kwizifundo zezembali.
    Kwindlela eya eRhini ukhweliswa nenja ngemva uMfazwe kwiveni
     yamapolisa egungxwe ingxowa entloko enuka umchamo.
    Iveni iyabalekiswa isuke imiswe ngequbuliso agileke uMfazwe enjeni imlume.
    Ekubuyeni kwakhe entolongweni ufika esiva ngobawo uGaba ukuba kuthiwa
     uyimpimpi.
    UMfazwe uya eholweni ekubanjelwe kuyo intlanganiso ngabahlali
     ngeliyokuhlamba igama lakhe.
    Ubonwa nguFriday engena entlanganisweni athi ooqhimgqoshe abafuneki
     apha atsho egone uNokuzola, indlu yamhlasela uMfazwe.
    Uphuma ebaleka uMfazwe ayokugqitha ngakokwabo, aqaphele sele egqithile
     kokwabo ukuba itshile indlu yakokwabo aze axelelwe nguGaba ukuba
     yatshiswa.
    Usinda ekubulaweni nguFriday neqela lakhe ngokungena emotweni endala
     ephandle kwatata uGaba sele kukho othe mayitshiswe le moto.
    UMfazwe ubalekela eSihlahleni kwamalume wakhe uMfazwe.
    Ngomngcwabo kaMachule, uMfazwe ubuyile ngeliza emngcwabeni
     waluncedo kuloo mngcwabo.
    Kucaca ukuba bakho abantu abamfunayo uMfazwe abangaziwayo bekunye
     neqela likaFriday.
    Ucetyiswa nguSiphiwo ukuba abalekele kwaMfundisi uHlathi-eyona ndawo
     ikhuselekileyo.
    Ngobusuku akwaMfundisi Hlathi, uMfazwe uva into ebetheka eludongeni,
     akhanyise isibane aphume phandle ibe iCressida ehamba ooFriday ijika.
     Bajula isiqhushumbisi kwamfundisi uHlathi.
    UMfazwe uyilandela le moto efuna ukwazi ukuba iza kuphelela phi, iya
     kumisa ngakwaFriday, behle abantu asondele uMfazwe. Ubona igazi
     eliphuma emotweni, kube kukho nomntu oncwinayo, unyathela kweloo gazi
     uMfazwe ngezihlangu, afike eneloo gazi kumfundisi uHlathi.Akubuzwa
     ngegazi elisezihlangwini uyachaza uMfazwe.
    Umfundisi Hlathi uthi yintolongo le enokumphelelisela ekubeni axhonywe,
     amcebise ngelithi makaye elubhacweni. Umlungiselela nendlela aza
     kuhamba ngayo ukuya elubhacweni, amlungiselele nendlela aza kuya ngayo
     kwankosi uZamlandela.
    Kwankosi Zamlandela uhanjiswa nguNdima omfutshane abe enikwe iimpahla
     nomnqwazi ekufuneka awuthwale ngamaxesha athile.
    Ukhatshwa nguNdima omfutshane bafike kumapolisa evale indlela asuke
     agezele uNdima ngobufutshane besithi nguhili bakhululwa ukuba bahambe.
    Usinda ekubanjweni ngokuba ehle kuloliwe othe wema esithubeni.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                        11

  Uqaphela ukuba ngamapolisa, ahambe ngeenyawo adibane nomzingeli
   amnike amafutha, ukhuni kunye nomqwayito.
  Amsindisile la mafutha kwizihlandlo ngezihlandlo ebanjwe ngamapolisa
   aseMgazi kodwa aphinda amisa athi makabaleke.
  Imoto ayikhweleyo iyawa asinde uMfazwe.
  Udibana nabavukeli mbuso aphatheke kakubana ade athelekiswe azilwele
   apho, ayalelwe ukuba onyule isidumbu esimka nomlambo, enze
   ngokomyalelo.
  Usinda uMfazwe kwiimeko ezinzima zoSibindi, Khonjwayo nakooSikhotsholo
   alwe aboyise elubhacweni.
  Ekubuyeni kwakhe uMfazwe elubhacweni uxelelwa nguSiphiwo ukuba
   uyafuneka kwiingxoxo eziseRhawutini, aleqe apho. Impumelelo yakhe
   ibonakala ngokuthi abe namhlanje uligqwetha lejaji ekuthenjelwe kulo.      [25]

                                        OKANYE

 UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UKHOZI OLUMAPHIKO: N. Saule

 9.1     Ayevela kuFriday.                                                    (1)

 9.2     UNokuzola wayesisithandwa sikaMfazwe.                                (1)

 9.3     Isiganeko sesokubanjwa kwakhe.                                       (1)

 9.4     Sibhekisa kuMfazwe,  “amehlo akhe ayethe ntsho kum
         engathandabuzeki umntu abhekisa kuye.”                               (2)

 9.5     Umbalisi ungomnye wabalinganiswa.                                    (1)

 9.6     Simbangele uMfazwe amzonde  ngakumbi uFriday ade aye
         elubhacweni ngenjongo zokuziphindezela kuFriday.                     (2)

 9.7     Yimpixano yangaphakathi,  kuba ukungazoli komphefumlo
         womlinganiswa kulolunye lweempawu zempixano yangaphakathi.           (2)

 9.8     Luzobo mayana,  kuba ukuzoba mayana kukungamchazi ngqo
         umlinganiswa ngoko ke apha umlinganiswa uchazwa ngomnye
         umlinganiswa.                                                        (2)

 9.9     Wathatha isigqibo sokuba ahlukane noNokuzola.                        (1)

 9.10    Ngabefundisi.                                                        (1)

 9.11    Usukela kwisenzo sokubanjwa kwabo abefundisi ngokuqhuba inkonzo
         yomngcwabo kaMachule.                                               (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 12

12                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2016)

 9.12    Sisekubeni lowo kuthiwa yimpimpi ubonise ubugorha waxolela ukufa
         ekhusela abantu lo gama abazibona kwaye bezazisa njengamagorha
         bebalekile besindisa ubomi bawo kuphela emapoliseni.                        (2)

 9.13    Umfundisi uHlathi ebemlalisa kwakhe uMfazwe.  Umfundisi uHlathi
         nguye ocebise uMfazwe ukuba aye elubhacweni.  Umkhuthaze
         kwizinto zopolitiko.  Umfundisi uHlathi umlungiselele nendlela eya
         elubhacweni.  Umfundisi uHlathi ebemkhusela uMfazwe. 

         [Nasiphi isibini kwezi]                                                       (2)

 9.14    Esi sivakalisi sibonisa ukukhathazeka nenzondo.                             (2)

 9.15    Wavakalelwa kuba ukuya kwakhe elubhacweni wayefuna ukutshintsha
         imeko yakwaQaka phantsi kwengcinezelo.                                      (2)

 9.16    Yinoveli yezopolitiko.                                                       (1)

                                                   AMANQAKU ECANDELO B:                25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 13

 UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye

 Umfundi angachankcatha phantsi kwezi ngongoma:

     Intsomi libali elingenabunyani nelifuna ukucacisa yonke into lingashiyi nje,
      nokuphendula yonke imibuzo engezinto zendalo. Eminye yemisebenzi
      yentsomi kukufundisa, kukuqeqesha, kukonwabisa, kukukhuthaza,
      kukomeleza njalo njalo. Xa kuyalwa abantwana ngobungozi bento ethile
      umzekelo ukuhamba ebusuku kubaliswa intsomi ehambelana nenjongo
      leyo.
     Isaci libinzana lentetho elintsingiselo yalo uphuhla xa lisetyenziswe
      kwisivakalisi. Sisagwelo sokuthetha esicacisa inyaniso esthile. Sisenokuba
      sisikweko sento ethile sisenokuba ngamagama mabini mathathu kodwa
      intetho ibe yintetho epheleleyo.
      Abanye abaviwa kwingxoxo yabo bangachaphazela, ukuza kukaNxele
      Ukuthetha uNongqawuse
      Yimbini yezolo kaGxuluwe
     Amaqhalo asoloko equlethe isiyalo. Iqhalo elithi, “Imbila yaswel’ umsila
      ngokuyalezela,” linembali ethi imbila yathi xa zonke izilwanyana zazinikwe
      umyalelo wokuba ziye kuthabatha imisila yazo suka yona ngokunqena
      yayaleza ezinye ukuba zize ziyiphathele umsila. Kwenzeka ngaloo mini
      ukuba imisila iphele phakathi kwacaca ukuba izilwanyana eziyaleziweyo
      azinakukwazi ukuphathela imbila umsila zingenawo. Unanamhlanje imbila
      inomsila omfutshane kakhulu kuba ingazange iziyele. Kudla ngokutshiwo xa
      kuyalwa umntu owonqena ukuziyela kwinto othumelayo elunyukiswa ukuba
      ukuba uyathumela angahle angabi nayo loo nto ayaleza abanye ukuba
      bamphathele.
     Ikho intetho yesiXhosa (isaci) ethi umntu yimbulu: Kuye kuthiwe umntu
      yimbulu xa enxiba izinto zabanye abantu. Le ntetho isukela kwintsomi
      yembulu eyahlutha izikhakhana zentombazana yazinxiba yazenza loo
      ntombazana kuba yayifuna ukutya uninakhulu. Imbulu yazithatha ezi mpahla
      ngelithi iyazilinganisa.
     Ukuthi ubani nguDyakalashe kusoloko kuthetha ukuba loo mntu
      unamaqhetseba. Uyaziwa nakuyiphi intsomi uDyakalashe ukuba
      unamaqhinga. Kwintsomi nganye akuyo uqhatha abanye abalinganiswa
      okanye izilwanyana. Konke oku kuzalwa yimikhwa yakhe kwiintsomi
      ngeentsomi. Kwintsomi awayefike kwixhegwazana wathi
      mabaphekaphekane. Wacela ukuba aphekwe kuqala elifundise ingoma
      ixhegwazana yokuba xa ecula ngolu hlobo aze ophulwe. Ifikile igem yakhe
      wangena embizeni wacula wophulwa kodwa ngegem yexhegwazana lacula
      lancama latshela embizeni licula linjalo uDyaki engalophuli. Imvelaphi yale
      ntetho ke isuka kwezi ntsomi aziphatha ngalo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 14

14                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2016)

 Abeviwa bangakhankanya bengaphelelanga apha ezi zaci/ntsomi
 zilandelayo:
  Ukubamba elentulo
  Ukubambisa iliwa
  Ukubambisa isisila sehobe
  Kwakhona ikho intetho kaNtu ethi into ethile iya kwenziwa yintengu. Le ivela
   kwintsomi kaNomehlomancinane/yesigebenga apho intengu yamana isithi
   uNomehlomancinane ewugawule umthi iman’ukuthi Ntengu ntengu
   macetyana kaz’uba abantwana babantu benze ntoni na yima mthi uthi
   gomololo, usuke ume umthi. Kukwiimeko apho abantu sukuba besithi into iya
   kwenziwa ngumntu ongaziwayo apho kuya kusuka kuthiwe iya kwenziwa
   yintengu.
  Wofika abantu bethi xa bengayikholelwa into ethethwayo besithi yintsomi.
   Oku kusukela ekubeni intsomi ingeyonyani okanye kungelula ukukholelwa
   izinto ezehla kuyo. Kaloku kwiintsomi izilwanyana ziyathetha, zenza konke
   okwenziwa ngabantu. Kwintsomi kuthetha kuthethe nonwele namatye.
     [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka]                                 [25]

                                        OKANYE

 UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI- MMI Swana nabanye

 11.1   Isiqalo, nokubizwa kwabalinganiswa ngale nto bayiyo /Izilwanyana
        ziyamntwiswa 
        [Nasiphi isibini kwezi]                                                       (2)

 11.2   Eyona nto idala impixano kukwahluka kweendidi zemiphako.                     (1)

 11.3   Isiganeko esikwinqanaba lovuthondaba sikulaa ndawo uMfene athi rhuthu
        khona igqabi xa ebelindelwe ukuba ayokukha igqabi.                          (2)

 11.4   Umbalisi owazi konke  kuba usixelela izinto zisacingwa nezinto
        ezingabonwayo ngumlinganiswa ohamba nalo.                                    (2)

 11.5   Izilwanyana ziyahleka /ziyathetha /zinobukhwe /ziphatha imiphako 
        /zenzelana amayelenqe  ezi zizenzo ezenziwa ngabantu. 
        [Nasiphi isithathu esichanekileyo]                                            (3)

 11.6   Sivela kwisimo sokuba uDyakalashe kwiintsomi zonke eqhatha abantu
        okanye ezinye izilwanyana.                                                  (2)

 11.7   Kukuhleka ungahleki ngenxa yemeko yokudana.                                  (1)

 11.8   Ilifa lezidenge lidliwa zizilumko /Isilumko soyiswa sesinye isilumko. 
        [Nayiphi na kwezi]                                                            (2)
                                                                                     [15]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                         15

 11.9     Uzelelwe eQunu.                                                      (1)

 11.10    C /Rholihlahla Nelson Mandela 
          [Nayiphi na kwezi]                                                    (1)

 11.11    Yimvano siqalo                                                       (1)

 11.12    Kukugxininisa /Kukudala isingqisho. 
          [Nayiphi na kwezi]                                                    (1)

 11.13    Ngumfanekiso ngqondweni weliso                                       (1)

 11.14    Libonisa ukuba ungufunga angajiki koko akholelwa kuko.              (2)

 11.15    Ubonisa ukuba abacinezeli babemcenga bembongoza bemthembisa
          ngako konke akufunayo uMandela ukuba nje angayeka ukuchaza
          abacinezeli.                                                        (2)

 11.16    Sisibongo esincomayo/sisibongo esingeqhawe/esingegorha.              (1)
                                                                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 16

16                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2016)

 ICANDELO C

    Kweli candelo umviwa kufuneka aphendule umbuzo omnye kuphela.
    Ukuba uphendule yamibini, makisha owokuqala.
    KUMBUZO OSISINCOKO SONCWADI, sebenzisa irubriki ekwisihlomelo B.

 UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 AMAZA: Z.S. Qangule

 Umfundi angachankcatha phantsi kwezi ngongoma:

 Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
  UDanile yinkulu yamaBhele nobonakala engumkhuseli wamasiko nezithethe,
   utshatisa ngenkani intombi yakhe uNamhla noSidima engamthandiyo.
   Umtshatisa ngelithi ulandela isiko, intombi ifudula ibonelwa isoka emayendele
   kulo phantsi kwesiko lebhaxa.
  UNamhla uzele ingqumbo ngalo mtshato kuba yena unomntu amthandayo
   onguLizo nangona etshatile uLizo noZodwa.
  Ukukhathazeka kukaNamhla malunga nalo mtshato wenkani kubonakala
   kwindlela akhupha ngayo iimpahla aya nazo emzini, nenkupho yakhe
   yomlomo ihleba ukuba wonakele ngokwasemphefumlweni.
  Le meko ayiyo uNamhla nenkupho yakhe ebhekisa kwimpahla aya nayo
   emzini iyaxhalabisa, ngelithi xa eza kuba nje empahleni engekafiki emzini,
   kwakuba njani xa esemzini.
  Ngoku kanye endiswayo luyavutha uthando lwakhe noLizo, umema uLizo
   entangeni yakhe ngoku kumaxhaphetshu kulungiselelwa umtshato wakhe,
   ubhaqwa nguDanile uLizo aze amkhuphe njengenja kwakhe ngelithi waphule
   isiko.
  UDanile udibanisa amaBhele ngelokuphalaza eli sikizi alibhaqe kwakhe
   ngelokumangalela uLizo.
  AmaBhele suka ahluka kubini ngalo mba, angamagqobhoka ayengaboni
   sikhwasilima kwinto yokuthandana kukaLizo noNamhla, amaqaba wona
   yayiyinto embi kakhulu le yenziwe nguLizo yokwaphula isiko ngokungena
   entangeni kaNamhla.
  Waba neenkani uDanile neqela lamaqaba wendiswa ngebhaxa uNamhla
   ekubeni noyise kaSidima uNgxelelo xa kuyalwa abatshati wayiveza kwiziyalo
   into yokuba isiseko somtshato luthando lungekho uthando emtshatweni loo
   nto ifana nendlu eme emoyeni enokuwa nanini.
  Umtshato yindawo yolonwabo nothando kodwa kokaNamhla noSidima
   yayiliqonga lokulwa ude watsho naye uSidima ukuba akazange alufumane
   ulonwabo oko athe watshata.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                           17

  USidima lo utshatiswa noNamhla ngenkani naye unomntu osentliziyweni
   yakhe amthandayo onguZodwa Zazile oyinkosikazi kaLizo bade
   banomntwana.
  Kuyabonakala ukuba uLizo utshate noZodwa angamthandiyo noNamhla
   utshatiswa noSidima angamthandiyo. Bona aba bantu banabantu
   ababathandayo kodwa ngenxa yokuhlonela isiko bayatshata bengayekanga
   ukubathanda abantu babo.
  ULizo uzithandela uNamhla ngoku etshate noZodwa Zazile, uSidima
   uzithandela uZodwa Zazile ngoku etshate noNamhla, le meko idalwe lisiko.
  Kuyabonakala ukuba iziphumo azizikuba zihle ngokwemeko le, uNamhla
   ubhaqa ileta nefoto epokothweni yebhatyi kaSidima evela kuZodwa
   ebubungqina bothando lwabo nemveliso engumntwana wabo. Le nto yeleta
   nefoto inkanka uthanda obelukho kakade kumtshato wabo, apetsule ke
   ngoku ngamagunya uNamhla.
  ULizo naye kwelakhe icala uthuka uZodwa ngobuxelegu ade amthelekise
   noNamhla, zivele kuZodwa iimfihlo zokuba ufanele ukumthelekisa noNamhla
   ngokucoceka wenziwa kukuba wamthengela umsesane.
  ULizo uveza into kaXelile/Xelisa ongunyana kaSidima apha kuZodwa,
   uyamgxotha uZodwa ngelithi ukuba ubuye eBhayi eselapha kokwabo
   uzakuwaxelela amaQwathi ngeli nyala likaXelile/Xelisa. Uyazimela emzini
   uZodwa abalekele eRhawutini kuSidima. Umka ethathe imali namakhadi
   webhanki kaLizo.
  ULizo ulanda ekhondweni ngeliyokufuna imali namakhadi webhanki ufika
   kukho uDuma iwele likaSidima abangumcephe ucandiwe, udubula uDuma
   ecinga nguSidima, adubule uZodwa Zazile acinge umbulele kanti imbumbulu
   ayimoselanga uZodwa Zazile. Athi xa ephuma suka uZodwa waseBhayi athi
   ihagu ibona ezinye ihagu abuye uLizo amdubule ngelicima ubungqina.
  Isenzo sikaLizo sokubulala kukuvula indlela eya emtshatweni wakhe
   noNamhla ngokuthi asuse imiqobo engunobangela wokungatshati kwabo.
   Oku kufa ngekungekho ukuba bekungalandelwanga isiko lokubonela umntu
   umlingane wakhe wobomi.
  Mhla ngomngcwabo awuzange ubonwe umzimba ngomyalelo kaPhathumzi.
   Ayihlanga kakuhle le nto kumaqaba kuba anenkolelo yokuba umzimba
   ubonwe ukuze kuqinisekwe ukuba kungcwatywa umntu onguye namehlo
   acinyiwe, kwaye ngokwenkcubeko yamaXhosa kukho izinto angcwatywa
   nazo umntu. Zonke ezo zinto azenzekanga.
  Ngokufa kukaSidima ngokokwazi kwabantu uNamhla wacinga ukuba uza
   kukhululwa agoduke, suka kwavela isiko longeno ezakungenwa nguLunga.
  Ukhabe ngawo omane uNamhla ukungenwa wagila imikhuba emzini
   waphulukana nesimilo ukwenzela ukuba agxothwe. Ufaka uLizo entangeni
   yakhe emzini, uyamitha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 18

18                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2016)

  Xa amaCirha ezokumangala ngesimo sikaNamhla emzini, kwingxoxo
   nengxabano ephakathi kwamaBhele, uyavela uVuyisile ngelithi ayizange
   inanzwe into yokuba makanganyanzeliswa umntwana kwindoda
   angayifuniyo. Ngeliphandle yingxabano yangabom le.
  Ngecebo likaSilumko umcuphi udibanisa wonke umntu emangcwabeni kuvela
   iinyaniso apho uSidima ehamba noZodwa, uLizo ehamba noNamhla,
   kwazeka nokuba oyena mntu wabhubhayo nguDuma. Oku kubonisa amandla
   wothando ukuba umntu ngamnye emhlabeni unobambo lwakhe.
  Iyavela into yokuba amaxesha ngamanye ngoku kufuneka kuhanjwe nexesha
   ngaphandle koko umntu uzidalela ingxaki.                                       [25]
                                        OKANYE

 UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 AMAZA: Z.S. Qangule

 13.1    Sisiganeko sokubulawa kukaSidima noZodwa.                                (1)

 13.2    Indima edlalwe nguMaLimakhwe kukuthumelela uNamhla imali
         yokufunda.                                                               (1)

 13.3    Iimpawu zezokuba izithethi zidwelisiwe, /amagama akwizibiyeli anika
         imiyalelo yeqonga. /izithethi ziyazithethela ngokwazo 
         [Nasiphi na isibini]                                                      (2)

 13.4    ULizo ungene entangeni kaNamhla kwaDanile.  Uphinde wangena
         entangeni kaNamhla emzini kwaNgxelelo.                                   (2)

 13.5    Abukho ubudlelwane kangangokuba uLizo ude wazama
         nokumbulala.                                                            (2)

 13.6    Ewe yazaliseka kuba waqalisa ukuqiniseka ngendima edlalwe nguLizo
         ekufeni kukaSidima noZodwa.                                              (2)

 13.7    Ndiyangqina kuba icala alimeleyo lokhanyo liphumelele
         ekugqibeleni. 
                                          OKANYE
         Andingqini kuba akazange ade atshate noNamhla. 
         [Nayiphi na kwezi]                                                        (2)

 13.8    Yinyani uXelile/uXelisa wayede enelifa.                                  (1)

 13.9    KukwaDanile.                                                             (1)

 13.10   Injongo yokubanjwa kwale ndibano kukuba uNamhla angenwe
         nguLunga.                                                                (1)

 13.11   Umthandazo wesikhohlakali awufiki ezulwini, uThixo akahlalanga
         kumqolomba weminyanya.                                                   (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 19

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                              19

 13.12    Sibonisa ukungabi nambeko.                                                (1)

 13.13    Kukujongelwa phantsi kwesiko lokwendiselana /kukujongelwa phantsi
          kwamalungelo abantu basesikolweni 
          [Nayiphi na kwezi]                                                         (1)

 13.14    Yeyangaphandle                                                            (1)

 13.15    Linqanaba lovuthondaba  Kwimeko yamaza eli liza likwincochoyi apho
          uNamhla alwela elakhe ilungelo.                                           (2)

 13.16    Ndiyawangqina kuba ngoku uDanile unyanzelise ukuba atshatise
          uNamhla ngokwesiko lesiNtu.                                              (2)

 13.17    Yintlekele-siyoliso  Ukuphalala kwegazi ngenxa yokufa kukaZodwa
          noSidima yintlekele ukanti ke iyayolisa eyokuthi kanti uSidima obekade
          kukholelwa ukuba wafa akafanga ade nombulali ayazi loo nto.               (2)
                                                                                    [25]

                                        OKANYE

 UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 A-a-a! JONGUMSOBOMVU: B.B. Mkonto

 Umfundi unokunyathela kwezi ngongoma xa ephendula.

 Impixano lugxagxamiswano okanye usunduzwano/uxambuliswano phakathi
 komntu nomnye umntu okanye phakathi kwamaqela amabini achaseneyo
 ngezimvo. Impixano ithi ibe nezinto ezisisondlo kuyo ukuze ikwazi ukunwenwa
 oku komlilo wedobo.
  UNkosi Maqoma ngunyana kaKumkani uNgqika, yise lowo othandwa kakhulu
   ngumbuso wamaNgesi, yiRhuluneli yeBhrithane. Ufunde lukhulu ke
   uMaqoma lo kuyise ekukhuleni kwakhe.
  Uyiqaphele eselula into yobuqhinga nonyhwalazo bezizwe ezimhlophe,
   kwaye wayelikroti elizibalule kakhulu ezimfazweni.
  Wayenengqondo neliso elibukhali kuba wakhawuleza wabona kwangoko
   amaqhinga amaNgesi buqhinga nobo ebabuhambisana nevangeli.
  Waqaphela ukuba kolu guqulo lwabantu abamnyama abefundisi babelwela
   ilizwe labo ngokuphanga umhlaba. Ifuthe labefundisi lalisetyenziswa
   ngamandla ziziphatha-mandla zabeLungu. Umphathi wamajoni ombuso
   wamaNgesi eMpuma- Koloni yayinguKholoneli Somerset. Abefundisi
   ababehambisa ivangeli inguGqirha John Philip (Filiphu), James Read
   (Ngcongolo) noH Calderwood (Kondile).
 Aba befundisi baqhuba iimpembelelo zokuguqula intlalo yabantu kwaye
 bakhatshwa ngamajoni nombuso wamaNgesi azimisele ukuthatha imihlaba
 kayise uNgqika.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 20

20                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    (EC/SEPTEMBA 2016)

 Olona tshaba lukhulu lukaMaqoma nguSomerset ongumphathi wamaNgesi kweli
 lizwe nokhokhelisa abefundisi kulandele abarhwebi kanti kuloko ezakungena
 ngomkhosi.
 UMaqoma ubabona abahambisi bevangeli bengena ngabafazi babo,
 bebaqobongela behlasela kakhulu ezi zinto zingathandwayo ngabo ezifana
 nesithembu, batsho bawexuleke lula ke abafazi yile mfundiso.
 Abafazi abafuni nokusila iindywala emizini yabo ngelithi zizinto zobuhedeni ezo
 umzekelo uNowayithini inkosikazi kaMntlane, MamCirha.
 Iyavakala ingxokozela nakubafazi bebodwa malunga nokungaqabi nokungasili
 kukaMamCirha indlela alwa naye ngayo uNobomvu.
 Bathi abafundisi xa sebeqalile ke bayikhathaze kakhulu inkosi yeso sithili
 ngokumana beyindwendwela befuna imihlaba ukuze bakhe izindlu zabo.
 Amadoda amangaliswa lixesha iinkonzo eziqhutywa ngalo ezithatha ubusuku
 kulityaziswa amakhosikazi wabo. Isigqeba samaphakathi asiyiginyi le
 yokukhutshwa kwemihlaba yooyise.
 Bakungena abefundisi ubona kufika abarhwebi abangena nezinto bananise
 ngazo, batshintshiselane beqhatha abantu bakaMaqoma, bebhunyula
 ngokubanika oonobenani bezinto lo gama bona befumana izinto zexabiso.
 Iinkomo ziyaphela ngokunaniselana ngezipeliti, izikhakha ziyalahlwa kufakwa
 iimpahla zasemLungwini.
 Amasimi ayatshiswa, ubusela bemfuyo bubhokile yeyona nto imphambanisayo
 uMaqoma, ukungenelwa kweelali ngobusuku kuqhutywe yonke esebuhlanti,
 othe waphuma phandle uyadutyulwa abulawe ze kutshiswe naloo mizi.
        UMaqoma ubona libhuqwa ilizwe lakowabo ngondlela-mnyama ngamazwi
         athambileyo abefundisi abangena ngokungathi bahambisa iLizwi leNkosi
         kubo. UKumkani uNgqika yena bamgqiba kudala abamhlophe kuba
         uvuma yonke into abeza nayo kuye ngenxa yokuba engumntu othanda
         uxolo.
        Kubulawa uBawana uMaqoma uyaziphindezela, ze uSomerset afumane
         ithuba lokuya kungena kwikomkhulu liakMaqoma ephethe ileta
         yesigunyaziso ekhatshwa ngabefundisi abaqhathe uNgqika ukuba
         abekho ukuze athibaze uMaqoma angalwi xa ekhutshwa eTshokotshele.
 Eli cebo lokuza noNgqika ukuze athibaze uMaqoma limsebenzele uSomerset
 kuba uphumile ngokuhlonipha uyise uNgqika kodwa ekhala ngokushiya umhlaba
 wamanyange akubo ngelithi kodwa abanokwala xa kusitsho uyise.
 Wanikezela uMaqoma ngenxa yecebo lokuba kutyhefwe uNgqika yiBhrithane
 bamenza isixhobo sokuzuza nokufezekisa iinjongo zabo ngokuthi bahambe
 naye xa baya kuMaqoma abamaziyo ukuba likhalipha elingoyikiyo.
 [Naziphi ezinye ingongoma ezichanekileyo ziyakwamkeleka.]                               [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 21

(EC/SEPTEMBA 2016)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                          21

                                        OKANYE

 UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 A-a-a! JONGUMSOBOMVU! B.B. Mkonto

 15.1     KukwaNkosana uXhoxho/Komkhulu.                                        (1)

 15.2     Kulungiselelwa ukuya eTshokotsdhela kukho umcimbi khona.              (1)

 15.3     Ngabefundisi /NguMatshaya  noKondile.                              (2)

 15.4     Yinkosana.                                                            (1)

 15.5     Abazukubaqhelisela /Abazikubanika ntloko kulo mcimbi beze
          ngawo.                                                                (1)

 15.6     Yingabula-zigcawu apha sityhilelwa umcimbi oza kuba liqhakuva
          lokhwekhwe/Yingabula zigcawu zizithole zempixano ezi zivezwa apha
          kweli nqanaba.                                                       (2)

 15.7     Ityhila ubuqhinga ngokucela indawo encinci wakuyifumana
          unyukele.                                                            (2)

 15.8     Ungumntu onomqolo nosimelayo isigqibo/Akalobhetyebhetye
          lomlinganiswa.                                                       (2)

 15.9     Intlonipho/Imbeko nokuthobela inkosi uNgqika.                        (2)

 15.10    Bubuqhinga bokusa uMaqoma ayokuhlala kufuphi noyise ngesizathu
          sempilo kaNgqika ibe injongo ikukurhwaphiliza umhlaba/UMaqoma
          ungumqobo kulo mhlaba ufunwa ngabefundisi ngoku yindlela
          ephucukileyo le yokumsusa kulo mhlaba.                               (2)

 15.11    Kukujonga yonke into eqhubekayo entle nembi.                          (1)

 15.12    Iveza ukuba impilo kaNgqika inkenenkene.                             (2)

 15.13    Labangela ukuba nangona uMaqoma wayengafuni kunikezela kodwa
          ngenxa yokuba ooSomerset babeze noNgqika wavuma ngenxa
          yokuhlonipha uyise uNgqika.                                          (2)

 15.14    Libonisa ukuba ungumbulali/Ungunobangela wokufa kwabantu.            (2)

 15.15    Ngumlinganiswa onomqolo/oyimelayo into akholelwa kuyo/
          Akalobhetyebhetye.                                                   (2)
                                                                                [25]

                                                  AMANQAKU ECANDELO C:           25
                                                     AMANQAKU EWONKE:            80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 22

22                                               ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                                   (EC/SEPTEMBA 2016)

 ISIHLOMELO A: ICANDELO A: IRUBRIKI YESINCOKO SONCWADI: ISIHOBE [10 AMANQAKU]

   Imiqathango              Egqwesileyo               Esemagqabini                   Eyanelisayo              Eyinxalenye          Engaphumelelanga
                                                      neqaqambileyo                 nefanelekileyo
                                8–10                        6–7                          4–5                      2–3                      0–1
      UMXHOLO          - Isihloko sitolikwe       - Ubonisa ukuqonda          - Isihloko sitolikwe      - Ayanelisi indlela      - Akanalwazi kwaphela
                         ngokunzulu.                nokutolika kakuhle          ngokwanelisayo            ekutolikwe ngayo         ngesihloko.
Ukuhlalutywa           - Iingxoxo ezinomtsalane     isihloko okanye umbuzo.   - Akho amanqaku axhasa      isihloko/umbuzo.       - Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu     ezixhaswe                - Impendulo inazo             isihloko kakuhle.       - Anqongophele kakhulu     mxholweni wesihobe.
bengxoxo, indlela        ngokuvokothekileyo         iinkcukacha               - Ezinye iingxoxo           amanqaku okuxhasa      - Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo          kusetyenziswa isihobe.     ezanelisayo.                zixhasiwe nangona         isihloko.                ukulambatha kulwazi
ingxoxo,               - Impendulo ibonisa        - Izimvo ezibambekayo         ingezizo zonke          - Impendulo ibonisa        lwesihobe.
ukuwulandela             ulwazi olugqwesileyo       zinikiwe nangona            ezixhaswe                 ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe.                                     ingezizo zonke nje                                    lwesihobe.
                         lwesihobe.                                             ngokwanelisayo.
                                                    ezixhaswe njengoko
                                                                              - Impendulo ibonisa
                                                    kufanelekile.
                                                  - Impendulo ibonisa           ulwazi olusisiseko
   7 AMANQAKU                                       ulwazi lwesihobe.           lwesihobe.
                       - Isakhiwo                 - Isakhiwo sicacile         - Bukho ubungqina         - Isakhiwo               - Isakhiwo sife amanqe.
      ISAKHIWO           siyathungelana.            kwaye ingxoxo               besakhiwo.                sibonakalisa           - Iziphene zolwimi
       NOLWIMI         - Ingxoxo ixongxwe           iyathungelana kakuhle.    - Isincoko sibonakalisa     iziphene zoyilo.         ezingamkelekanga
                         kuhle kwaye zikhuliswe   - Ukuthungelana               ukusilela               - Ingxoxo                  konke konke nesimbo
                         ngokugqwesileyo            kwengxoxo                   kukuthungelana            ayicwangciswanga         esingachanekanga.
                         nangokucacileyo.           kuyalandeleka.              nokunamathelana           ngokukuko.
   3 AMANQAKU          - Ulwimi, ithoni nesimbo   - Ulwimi, ithoni nesimbo      kwezimvo.               - Bukho ubungqina
                         sokubhala zivuthiwe,       sokubhala zichanekile     - Iziphene zolwimi          beziphene zolwimi.
                                                    ubukhulu becala.            zimbalwa, ithoni        - Ithoni nesimbo
                         zinomtsalane,
                                                                                nesimbo sokubhala         sokubhala
                         zichanekile.
                                                                                zichanekile ikakhulu.     azichanekanga.
                       - Igrama upelo
                         neziphumlisi
                         azinaziphene
                         kwaphela.
    AMANQAKU                     8–10                       6–7                          4–5                      2–3                      0–1

 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                   Tyhila iphepha

### Page 23

(EC/SEPTEMBA 2016)                                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                                                     23
 ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
   Imiqathango              Egqwesileyo              Esemagqabini                  Eyanelisayo                   Eyinxalenye             Engaphumelelanga
                                                     neqaqambileyo                nefanelekileyo
    UMXHOLO                    12–15                      9–11                          6–8                           4–5                        0–3
                      - Impendulo igqwesile.     - Ubonisa ukuqonda          - Impendulo iphakathi,        - Buncinane ubungqina       - Buncinci kakhulu
                        14–15                      nokutolika kakuhle          asiyiyo yonke imiba           obubonakalisa ukusazi       ubungqina obububo
                      - Impendulo ebalaseleyo.     isihloko okanye umbuzo.     ekungenwe kuyo nzulu.         isihloko yaye kunqabile     ukuqonda isihloko.
                        12–13                    - Impendulo inazo           - Akho amanqaku                 ukungena nzulu kwimiba    - Iimpendulo zisilele
 15 AMANQAKU
                      - Ukutolikwa okunzulu        iinkcukacha                 asixhasa                      ekubhalwa ngayo.            kakhulu ukuphendula
                        kwesihloko                 ezanelisayo.                ngokufanelekileyo           - Ambalwa amanqaku            umbuzo.
                      - Iingxoxo ezinomtsalane   - Izimvo ezibambekayo         isihloko                      axhasa isihloko.          - Izimvo zibekwe
                        ezixhaswe                  zinikiwe nangona          - Ezinye izimvo zixhasiwe     - Iimpendulo                  ngendlela
                        ngokuvokothekileyo         ingezizo zonke nje          kodwa ubungqina               ezichanekileyo zimbalwa     engacacanga konke-
                        kusetyenziswa uncwadi.                                 abusoloko busamkeleka.        kakhulu.                    konke.
                                                   ezixhaswe njengoko
                      - Ukuqonda                                             - Ulwazi lwejenre/netekisi    - Luncinane ulwazi          - Alukho kwaphela ulwazi
                                                   kufanelekile.
                        okubalaseleyo kwejenre                                 alugqibelelanga.              ngejenre netekisi.          lwejenre netekisi.
                                                 - Impendulo ibonisa
                        netekisi.                  ulwazi lwejenre
                                                   netekisi.
ISAKHIWO NOLWIMI                8–10                       6–7                          4–5                           2–3                        0–1
                      - Isakhiwo                 - Isakhiwo sicacile kwaye   - Bukho ubungqina             - Isakhiwo sibonakalisa     - Ukungabikho koyiloo
 10 AMANQAKU            siyathungelana.            ingxoxo iyathungelana       besakhiwo                     iziphene zoyilo.            kwenza ukuba
                      - Intshayelelo nesiphelo     kakuhle.                    obungagqibelelanga.         - Izimvo azithungelelani      kungabikho
                        esigqwesileyo.           - Intshayelelo nesiphelo    - Unamathelelwano               kakuhle.                    thungelelwano
                      - Ingxoxo yakheke            kunye nemihlathi            nothungelelwano             - Iziphene zolwimi            lwezimvo.
                        ngokufanelekileyo          zicwangciswe ngendlela      lwezimvo lukho, kodwa         ziyabonakala.             - Iimposiso zolwimi
                        yaze yakhuliswa            edala uthungelwano.         kukho iziphene.             - Ithoni nesimbo
                                                                                                                                         nesimbo sokubhala esife
                        ngokucacileyo            - Izimvo zithungelana       - Zikho iziphene zolwimi        sokubhala
                                                                                                                                         amanqe kwenza
                      - Ulwimi, ithoni nesimbo     ngokuchanekileyo.           ezithile, ithoni, nesimbo     asichanekanga.
                                                                               sokubhala sichanekile       - Imihlathi ineziphene.       ukungavakali
                        sokubhala sivuthiwe,     - Ulwimi, ithoni nesimbo
                                                                               ikakhulu.                                                 kokubhaliweyo.
                        sinomtsalane,              sokubhala sisetyenziswe
                                                                             - Imihlathi ichanekile                                    - Ayichanekanga ithoni
                        sichanekile.               ngokuchanekileyo
                                                                               ikakhulu.                                                 nesimbo sokubhala
                                                   ikakhulu.                                                                           - Ulwakhiwo lwemihlathi
                                                                                                                                          ludlakadlaka.
   AMANQAKU                    20–25                      15–19                        10–14                          5–9                        0–4

 QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0.

 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                    Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P2 QP GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept-2016/8c18231b-5a1d-4fb6-92d1-d87d5e94fd56) — isiXhosa HL · QP · 2016
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/f833ea25-b11d-47c3-b6ca-78f297dfdcc0) — isiXhosa HL · Memo · 2016
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/66f1fd20-146b-4bfb-8460-ee40dba6324c) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2018/5072f0e7-d675-41fd-8ca0-aac1f75dd461) — isiXhosa HL · Memo · 2018

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
