# isiXhosa HL Grade 12 P2 2017 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the September Preparatory Exams 2017, 25 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2017/334867a6-9208-4b22-86ca-ed8bc8f7bbf3
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 25

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2017/334867a6-9208-4b22-86ca-ed8bc8f7bbf3)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2017. Memorandum, 25 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                         NATIONAL
                    SENIOR CERTIFICATE

                          IBANGA 12

                      SEPTEMBA 2017

       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
               IMEMORANDAM

AMANQAKU:   80

                 Le memorandam inamaphepha angama-25.

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
2                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            (EC/SEPTEMBA 2017)

 EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
 Le memorandam ilungiselwel ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
 Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

 IZIKHOKELO ZOKUMAKISHA

 1.   Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
      impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga
      ukuphendula umbuzo osisincoko kunye nombuzo omfutshane
      kwijenra enye).

 2.   Xa umviwa ephendule yomine imibuzo kwiCANDELO A (imibongo
      efundisiweyo) makisha kuphela emibini yokuqala.

 3.   Xa umviwa ephendule imibuzo emifutshane emibini okanye imibuzo
      esisincoko emibini makisha owokuqala ungawuhoyi owesibini. Ukuba
      umviwa uphendule yosibhozo kwicandelo B, okanye yomine imibuzo
      kwiDrama, makisha kuphela owokuqala kwicandelo ngalinye xa kwenzekile
      ukuba aphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

 4.   Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga
      elandelayo ichanekile, makisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

 5.   Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, makisha ngokwendlela
      ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

 6.   Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
      intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
      mpendulo.

 7.   Imibuzo esisincoko

      Xa impendulo yombuzo osincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
      ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
      ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
      ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisa kumkorekishi
      ophezulu.

 8.   Imibuzo emifutshane

      Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
      ecaphula.

 9.   Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngo-EWE/HAYI,
      okanye NDIYANGQINELANA ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo
      exhasayo.

 10. Akukho manqaku abelwa u-YINYANISO/ BUBUXOKI, okanye
     YINYANI/LULUVO. Makisha impendulo exhasayo.
     Kweli candelo kulindeleke ukuba umfundi aphendule imibuzo emithathu
     iyonke ngolu hlobo:

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 3

 ICANDELO A: ISIHOBE

 IMIBONGO EMISELWEYO

 IMIHOBE YESIXHOSA – B NGOMBANE

 Kweli candelo kulindeleke ukuba umviwa aphendule imibuzo emithathu iyonke
 ngolu hlobo:
  Emibini ithathwa kwimibuzo 1−4 akhethe nawuphi.
  OMNYE ONYANZELEKILEYO ngumbuzo 5.

 UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE- SEK MQHAYI

 Sebenzisa la manqaku alandelayo njengesikhokelo sokumakisha lo mbuzo.
 Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umviwa awuve ngayo
 umbongo. Jonga kwirubriki ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

 Umviwa anganyathela kwezi ngongoma zilandelayo xa ephendula.

        Shukumani bafazi- Lo mgca unika intsingiselo yokuba abafazi mabenze
         unako nako nabo benze imisebenzi emihle njengeka Nkosikazi Maxeke/
         bathathe apho ashiye khona.
        Ushenxile’ uMamarhixirhixi- Oku kunika intsingiselo yokuba uswelekile
         umntu obekade esenza imisebenzi ebonakala ingacacanga, engena
         kwiindawo ezingacacanga ezimdaka ekhupha abantu kuzo ebabuyisela
         ebuntwini.
        Ufinyis’ amagruxu- Kunika intsingiselo yokuba ubengumntu
         obengacekisi, elungisa umntu ukuze abukeke abemhle afane nabantu
         bonke.
        Ushenxil’ okad’ esakh’ umzi- Liswelekile ithemba ebelisiwa livuka
         lisakha isizwe.
        Egutyul’ irhanga namanxila- umsebenzi kaMaxeke ibikukubuyisa
         abantu abahlala ezirhangeni etshintsha namanxila ebabonisa ukuba
         bangabantu qha ebatshintshe izimo zabo ukuze bazibone bengabantu.
        Egodus’ amahilihil’ agoduke- ibingumsebenzi wakhe ukubuyisa abantu
         abangasafuni kubuyela emakwabo oosithubeni babantu batsho babuyele
         kumakwabo.
        Kubuy’ amadungudwan’ emazweni- ibingumakhi wesizwe ngokuthi
         abuyise amatshipha emazweni atsho agoduke.
        Itye lesiseko seTiyopiya- ungomnye wabantu abazizangxa, ithemba,
         umntu othumekayo nongakhalaziyo abaseka icawe yaseTiyopiya.
        Igqibile- Eli gama libonisa ukuba uwenze ngemfezeko umsebenzi wakhe
         ngoku akasenakuphinda asebenze kwakho kuba liphelile ixesha lakhe
         lokuphila emhlabeni.
                                                                                  [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
4                             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2017)

          Wabek’ amabele kubaThembu- oku kuphuhlisa ukuba usebenzile
           kwelabaThembu, bakhe bamfimfitha kwimisebenzi yakhe emihle apho
           ebenikisa ngolwazi.
           [Nayiphi na impendulo echanekileyo]

                                           OKANYE

 UMBUZO 2: (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UNOZAKUZAKU- ZS QANGULE

 2.1       ‘Indod’ encazwa ngabakhulu nabancinci.’                                     (1)

 2.2       Ngumfanekiso-ngqondweni weliso kuba livuselela imizwa yokubona.           (3)

 2.3       Isitanza ngasinye sinemiqolo emi- 4/ Inani lemiqolo yesitanza ngasinye
           liyalingana.                                                               (2)

 2.4       Imbongi yonwabile.  Kuba ngolwimi lwayo iyaqhayisa ngalo mntu ithetha
           ngaye ungunozakuzaku.                                                       (2)

 2.5       Yeyokuba unozakuzaku ngumntu obalulekileyo xa kusakhiwa ubuhlobo
           phakathi kwamakhaya amabini.                                               (2)
                                                                                       [10]

                                          OKANYE

 UMBUZO 3: (UMBUZO OMFUTSHANE)

 INTLIZIYO – C NQAKULA

 3.1       ‘Iyandityhola yakuthanda, indisindise kananjalo.’                           (1)

 3.2       Ngoweliso - kuba livuselela imizwa yokubona.                              (3)

 3.3       Lo mbongo wakhiwe ngemiqolo eli14- / Umbongo wakhiwe ngemiqolo
           esi-8 ebizwa ngokuba yiOkhtevi kwisitanza soku-1, nesesthethi eyenziwe
           ngekwatreni ephela ngekhaphlethi enerhayimu efanayo kwisitanza
           sesi-2.                                                                    (2)

 3.4       Ibonisa ukudakumba/ukuxakwa/ukudideka Kuba umbuzo buciko
           ewusebenzisayo utyhila ukungazi eyona nto mayiyenze.                        (2)

 3.5       Yeyokuba intliziyo ayithembekanga, kuba yenza ngokokuthanda kwayo
           nangona ineendawo elunge ngazo/Intliziyo iyamjikela umniniyo.              (2)
                                                                                       [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                    5

                                        OKANYE

 UMBUZO 4: (UMBUZO OMFUTSHANE)

 INYIBIBA- JJR JOLOBE

 4.1    ‘Ndayibona izifihla’                                                         (1)

 4.2    Ngumfanekiso-ngqondweni weliso - kuba livuselela imizwa
        yokubona.                                                                   (3)

 4.3    Isitanza ngasinye sinemiqolo emi-5 / Inani lemiqolo liyalingana
        kwisitanza ngasinye.                                                        (2)

 4.4    Imbongi yonwabile.  kuba ulwimi lwayo kumqolo ngamnye wesihlanu
        ludiza ulwaneliseko.                                                         (2)

 4.5    Yeyobuhle nokufaneleka okungatshabhiyo benyibiba obuthi nokuba
        ikwindawo engumqwebedu kanjani ihlale igqamile. /Inyibiba ihlala intle
        nokuba iimeko zinjani ephakathi kwazo /Ubuhle benyibiba bugqama
        nasezingxondorheni nakumalwalwa.                                           (2)
                                                                                     [10]

                                        KUNYE

 UMBUZO 5 (UMBUZO OMDE)

 EMANGCWABENI- PM QANGULE

 5.1    Yamaqela ngamaqela abantu abaninzi/ ubonisa ubuninzi okanye
        ukuthontelana.                                                               (1)

 5.2    Yimfano-zandi idala isingqisho /ukudala umfanekiso ntelekelelo wento
        eyenzeka kabuhlungu/ukubethelela ingcinga yentlungu abakuyo/
        ukugxininisa ukungapheli kwentlungu.                                         (2)

 5.3    Umfanekiso-ngqondweni wendlebe/wokuva.                                       (1)

 5.4    Sisigxininisi  (esenziwe ngokuphinda isibizo kwimo yesimnini.)               (1)

 5.5    Isitanza ngasinye sakhiwe ngemiqolo emithandathu.                           (2)

 5.6    Imbongi idlulisa imfundiso yokuba yimiqodi imihla nezolo ukuya
        emangcwabeni ukuya kubeka izizalwana zabo apho iincwina ziphelela
        khona.                                                                     (3)
                                                                                     [10]

                                                    AMANQAKU ECANDELO A:              30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
6                             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2017)

 ICANDELO B: INOVELI

       Kweli candelo umviwa kufuneka aphendule umbuzo omnye kuphela.
       Ukuba uphendule yamibini, makisha owokuqala.
       KUMBUZO OSISINCOKO SONCWADI, sebenzisa irubriki ekwisihlomelelo
        B.

 UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
 NYANA WAM! NYANA WAM!: W.K. Tamsanqa

 Ngezantsi kukho isikhokelo sokuphendula esi sincoko.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa
 ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo isihloko.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabeviwa
 Jonga kwirubriki ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
 Umviwa makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

 Umbhali wencwadi umthiya ngenjongo ethile umlinganiswa kwaye igama
 alinikiweyo ebalini umlinganiswa likrobisa kwindima ayidlalayo/ iindlela aphuma
 okanye aziphatha ngayo kwiimeko ahlangana nazo ebalini. Nomlinganiswa
 onguMangaliso wenze njalo ukulilandela igama lakhe.
 Bonisa wayame ngeziganeko ezehla kuThole encwadini ukuba umlinganiswa
 oliqhawe ufakwa engxakini ukuze enze iinzame zokuzikhupha.
 Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
           Umlinganiswa onguMangaliso liqala ibali enguTholelegqwirha lithi apha
            ekuqhubeni ibali abenguMangaliso. Kucingeleka ukuba oku kwenziwa
            zizinto ngezinto ezikhankanywe ngezantsi.
           Indlela asinda ngayo ekufeni nendlela aphumelela ngayo ebomini
            iyamangalisa.
           Livula ibali ezibona eseBhayi ngenxa yokusezwa utywala nguThemba
            noSonwabo, athathe isigqibo sokubuqalekisa utywala. Emva koko
            akaphindi abufake emlonyeni wakhe utywala, nto leyo engummangaliso
            kuba yoyisa abantu abaninzi abafuna ukuyeka ukusela utywala.
           Usinda ekubulaweni ngumguvela onguJoe neqela lakhe ngenxa
            yokuthandana noNomsa othe kanti ukwathandana nalo Joe asinde kuye
            ngokusuka kuvele amapolisa kwindlela eya kumbulala suka babaleke
            ooJoe.
           Uthatha isigqibo sokuba agoduke ukusindisa ubomi bakhe, iteksi
            ayikhweleyo ibehlise kumahlathi aseKnysna, asinda ekuqwengweni
            ziingonyama ngokukhwela emthini ngeli xesha oogxa bakhe uThemba
            noSonwabo zabaqwenga zabatshayela iingonyama.
           Uphuncuka emthini awele phezu kwengonyama suka ibaleke ingonyama.
           Xa ashiya ihlathi kubuya kuthi gqi ingonyama imleqe kube kungekho mithi
            aguqe ayikhawulele, isuke iphethuke ibaleke ingonyama.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                7

        Uzenzela imali eKnysna ngokuzenza igqirha atsho abe sisityebi kodwa
         amaphupha amkhuphe apho abuyele esikolweni ngemali ayenze
         eKnysna.
        Ufika agqwese kwizifundo zakhe aphule irekhodi embangele ukuba
         afunde unyaka felefele.
        Ugqwesa kwingxoxo mpikiswano, imvulele amathuba ehlabathini
         ayokutsho eNgilane kumgangatho wehlabathi aphume phambili nalapho.
        UMangaliso umangalisa abantu ngesiphiwo sakhe kwintshumayelo, loo
         nto ibangele ukuba uMfu. Shepherd amnike isikhundla sokuba ngusihlalo
         weSCA.
        Oku kugqwesa kwintshumayelo kukaMangaliso kumvulela amathuba
         okuba amkele ubizo lobufundisi, ancedwe ngumfu. Maqoma
         ngokumfunela imali yokumfundisa kumaWesile.
        Ingxoxo mpikiswano ibangela abafundi bedyunivesithi yaseKapa bafune
         ukumnceda ekuqhubeleni phambili nezifundo zakhe uMangaliso.
        Ukubalasela kwakhe uMangaliso kwingxoxo mpikiswano yehlabathi
         eNgilane kubangela afumane isipho sama-500 eeponti njengoyena
         mfundi ugqwesileyo kwihlabathi.
        Ufumana isimemo uMangaliso kwidyunivesithi i-Oxford eNgilane sokuba
         ayokwandisa imfundo yakhe khona.
        Ubuya eNgilane engugqirha kwezakwaLizwi.(PHD)
        Uzinyulela ukuba aye kukhokela isekethe yaseGeorge Goch engafunwa
         bani kwaye engalungeli mfundisi ngenxa yezimo zabantu bakhona,
         kodwa ufika ayitshintshe iGeorge Goch kugcwale icawe de kubethwe
         imali yakhiwe ibizwe iSPES BONA.
        Ubalasela ngentshumayelo apho eGeorge Goch agubhulule netshipha
         elinguyise uKhohlela.
        Ucela ukutshintshelwa kwisekethe yaseGcuwa, emka ehamba noyise
         eGoli abe uyabadibanisa abazali bakhe.
        Ufika eGcuwa aguqule uninzi lwabantu ngentshumayelo ebasusa
         kwiinkolelo zobugqwirha abafake inkolo yobuKrestu, kwande
         amarhamente.
        Ukwanda kwamarhamente kwenza imfuneko yokuba kwakhiwe iicawe.
        Ubakhela ipomakazi abazali bakhe evusa inxuwa lakokwabo kuHolela
         wabe yena ehlala edolophini eGcuwa ebuya ngeempela-veki.                [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
8                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2017)

                                        OKANYE

 NYANA WAM! NYANA WAM! WK TAMSANQA

 UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 7.1    Babengabahlobo/babekhula kunye                                             (1)

 7.2    Ixesha ezimbalini liboniswa ngohlobo lotywala olusetyenziswa kule moto./
        Ixesha ezimbalini- ixesha langoku elityhilwa kukusetyenziswa kweemoto
        kwanexesha elithathwa yimoto ukuya kufika eBhayi/indlela ekuhleliswene
        ngayo edala unxunguphalo kumviwa xa abahlobo behlelele ukusezana
        utywala/iindawo ekuqhubeka kuzo ibali , eGcuwa, endleleni eya eBhayi,
        eBhayi kwaZakhele 
        [Nasiphi isithathu kwezi]                                                   (3)

 7.3    Uwasebenzise ngenjongo yokudala uchukumiseko lweentliziyo zabafundi
        bencwadi. /ukwenza ukuba umfundi wencwadi abe nomdla afune
        ukwazi ukuba iza kutsha njani lo akube esele engayibekanga phantsi
        incwadi.                                                                    (2)

 7.4    Luzobo ngqo  ngokuba ubunjani bomlinganiswa sibuxelelwa ngqo
        asibufuniseli.                                                            (3)

 7.5    idini.                                                                     (1)

 7.6    Kukuthatha isigqibo uze wenze izinto ezinxamnye naso/kukungakwazi
        ukuzithathela izigqibo ezizezakho uzilandele.                             (2)

 7.7    Atyhila ukuba bambona njengommntu onokuthabatheka/onokuhendeka
        lula ziziyolo zaseGeorge Goch ngenxa yobuncinci bakhe.                    (2)

 7.8    Kungokuba bebekho abefundisi ababeye ngokuya kukhokela iGeorge
        Goch kodwa beyela kwiziyolo.                                             (3)

 7.9    Ndiyachasa, kuba njengokuba bumonwabisa utywala uThemba uThole
        buyamkhalisa. /uThemba linxila elincanyiweyo ngeli xesha uThole
        abuqale wabugqibelisa/ uThole uyanunuswa ngotywala ngeli xesha
        ilulonwabo lwemihla ngemihla kuThemba /ukuze aphelele eKnysna
        nabo wayengabhungisananga nabo koko kuyacaca ukuba ngabo
        ababembhungile ngokweencoko yabo emotweni. 
        [Nasiphi isibini kwezi]                                                     (2)

 7.10   Sikwinqanaba lesisombululo kuba kudula indlela impixano eza
        kusonjululwa ngayo ngokuthi uThole afumane ubufundisi awayebufuna.         (2)

 7.11   Kudlulisa umyalezo othi ebomini bakhona abahlobo abangalunganga
        abamele ukuba balunyukelwe. / Kudlulisa umyalezo othi ububi
        abunandawo ebomini kuba wenza izinto ezimbi wasuka wafa kakubi.           (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                              9

 7.12   Sisekubeni uThole obenxila ehamba iindlela ezingatshongo khona ngoku
        sele engumfundisi ohloniphekileyo/  Sisekubeni umntwana wegqwirha
        namhlanje ungumfundisi wakwaLizwi ophume izandla ohlonitshwa
        lihlabathi/Umqhiqhibala weqaba elingajongelwanga ntweni namhlanje
        ngumfundisi wakwaLizwi ohlonitshwa lihlabathi. 
        [Nayiphi kwezi.]                                                        (2)
                                                                               [25]

 UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UKHOZI OLUMAPHIKO: N SAULE

 Ngezantsi kukho isikhokelo sokuphendula esi sincoko.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa
 ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabeviwa
 Jonga kwirubriki ekwiphepha lama23 ukuhlola lo mbuzo.

 Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
     Umlinganiswa onguMfazwe uqala imfazwe esikolweni ngokuthi kuba
      engutitshala wezembali atyhile abafundi ngamalungelo wabo nto leyo
      eyayingavumelekanga kuRhulumente welo xesha.
    Uyanqandwa ngomnye wootitshala onguZikhali nezinye iititshala ezindala
     malunga nobungozi bezi mfundiso zakhe kodwa angeva aqhubeke
     ebarhabulisa.
    Kuthi kanti uqhala imfazwe kuba utsho wabanjwa ngamapolisa wabekwa
     isityholo sokunyola umbuso nangobukomanisi.
    Xa ityala lakhe lixoxwa enkundleni, abizwa kuye amapolisa ambethe
     amrhuqe aye kumvalela.
    Utshintshelwa kwintolongo eRhini akhweliswe nenja kumva weveni
     ebalekiswa isuke imiswe ngokungekho similweni akugileka enjeni iqale
     imfazwe imlume kakhuhle inja uba ade ayokungena eRhini.
    Naxa esehliswa evenini uMfazwe wehliswa ngemfazwe ebethwa ekhatywa.
    Ekukhululweni kwakhe entolongweni ubuyela kwaQaka ufika kuyimfazwe nje
     namapolisa izikolo zivaliwe, yena kusasazeke ukuba ungungcothoza
     ngokutsho kukaFriday.
    Ufika kuyintlanganiso aye yena ngeliyokuhlamba igama lakhe kuba ebazi
     abantu nabafundi bakwaQaka, kanti akavumisanga bayinto kuye ebethwa
     abanye bemphosa kuba bebaninzi.
    Ubuya ejele ikhaya lakhe litshisiwe kuba kusithiwa ngungcothoza, uhamba
     ayokuhlala kwamalume wakhe.
    Kubhubha uMachule eze engcwabeni uMfazwe iqale imbambano namapolisa
     xa kuza kufikwa emangcwabeni kodwa ngesibindi sakhe uMfazwe
     bazingcwaba izidubu bebambalwa uninzi lubalekile.
    Ucetyiswa ngabafundi ooSimphiwe ukuba makemke kulo Machule konakele,
     ubalekela kwaMfundisi uHlathi.
    Ngokuhlwa kwaMfundisi uHlathi kufika uFriday neqela lakhe bezokubulala
     uMfazwe kodwa asinde kuba ubalekele kwimoto endala ephandle uyibona
     yonke le nquleqhu bayenzayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
10                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2017)

  Uyayilandela imoto ehamba ooFriday ndaweni ethile bayishiye afike uMfazwe
   abone izidumbu zabantu. Ekubuyeleni kwakhe kwaMfundisi uHlathi ubonwa
   ngumfundisi enegazi ezihlangwini ambuze ngalo achaze.
  Ucetyiswa ngumfundisi uHlathi ukuba makaqhweshe aye elubhacweni kuba
   uza kubanjwa kwaye isigwebo isenokuba kukuxhonywa.
  Umfundisi uHlathi umenzela indlela yokuba awele ayokusukela kwankosi
   uZamlandela.
  Ayibilula indlela eya elubhacweni de ezinye zemfazwe ezijongene noMfazwe
   ziliwe yinja emthendevu.
  Ekufikeni kwakhe eMgazi ngeliya kuzibandakanya neNtsimb’ ebomvu
   udibana neqela labavukeli iqale kwakho imfazwe nalapho aliphumelele idabi.
  Ugadiswa ngoSikhotsholo phantsi kwelizwi elithi uzakubulawa, ahambe
   noSikhotsholo nomfo omfutshane bemxhagile bangena ehlathini, zavakala
   izithonga, bee buthatha zimosele uSikhotsholo.
  UMfazwe uthatha umpu kaSikhotsholo avulele awawise amakhwenkwana
   amane.
  EMthontsi uMfazwe ulwa noKhonjwayo ambethe aphambane uKhonjwayo.
  Ubuyela ekhaya uMfazwe sele ivulwe imilomo imibutho yezopolitiko, ufika
   kwaQaka exelelwa nguSimphiwo ukuba ufuneka eGoli kwingxoxo.
  Iphela incwadi abantu befumene inkululeko le ibilwelwa nguMfazwe
   nemfazwe iphelile.

 UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UKHOZI OLUMAPHIKO: N. Saule

 9.1     Wayeyititshala.                                                          (1)

 9.2     - Ixesha lokhanyo kukho amapolisa. 
         - impatho gadalala yasentolongweni. 
         - Indawo ibali eliqhubeka kuyo.                                          (3)

 9.3     Uwasebenzisela ukuchukumisa/\ukuwexula iintliziyo zabafundi
         bencwadi.                                                               (2)

 9.4     Luzobo mayana  kuba umlinganiswa uchazwa ngendlela engathanga
         ngqo kufuneka abafundi bencwadi bahlumise kwizenzo zabo ukuba
         bangabantu abanjani.                                                    (3)

 9.5     Lidini lomzabalazo.                                                      (1)

 9.6     Idalwa yimeko yocalucalulo eqhutywa ziimeko zovukelo mbuso, indlala
         nokungcatshana ngokwezombuso.                                           (2)

 9.7     Atyhila ukuba amapolisa asibantu abamilisela ingqondo emsebenzini
         wabo. /Atyhila ubutyhifili nokutyhobeka kwamapolisa ade aphose
         ukwenza umsebenzi wawo ngenxa yokuwexulwa zezinye izinto                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                          11

 9.8     Kungokuba wayehamba uMfazwe esiya elubhacweni wabe yena uNdima
         ebuyela kuCikizwa ekubonakala ukuba uMfazwe intliziyo yakhe iwexulwe
         nguCikizwa/ Kukufuna ukuba akhe athethe naye izinto
         ezonwabisayo zothando kungasoloko kuthethwa ngemfazwe.               (3)

 9.9     Ndiyaxhasa ulala ngengubo enye namapolisa kuba waziwa
         engungcothoza ethengisa ngabanye kunye nooNdlela. 
         [Nayiphi impendulo echanekileyo]                                        (2)

 9.10    Linqanaba lokuyondelelana kweziganeko kuba iziganeko zazisele
         zithatha unyawo ukuya phambili.                                        (2)

 9.11    Umntu makangadelelwa ngokwenkangeleko yakhe kuba unomsebenzi
         wakhe obalulekileyo ebomini nokuba ukhangeleka enesikhwasilima
         somzimba.                                                             (2)

 9.12    Umntu obekhe wathathwa njengempimpi namhlanje uyijaji echophela
         amatyala.                                                             (2)
                                                                                [25]

                                                  AMANQAKU ECANDELO B:           25

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
12                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2017)

 UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 INKAWU IDLIW’ ILILA : S KULA

 Ngezantsi kukho isikhokelo sokuphendula esi sincoko.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa
 ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo isihloko.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabeviwa
 Jonga kwirubriki ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.

 Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

 Igama elithi ukuthantaswa lithetha ukukokoswa, ukuxhomekeka kubantu
 ngempumelelo yakho. UThantaswa ngoko ke utyhilwa njengomlinganiswa onjalo
 kule noveli ngendlela engathanga ngqo oko kukuthi uzipela ngokwakhe
 ngezenzo zakhe, ngeentetho zakhe, Ukanti nombhali uyampela ngeendlela
 ezithe ngqo ngokuthi amchaze ngokwakhe okanye asebenzise abanye
 abalinganiswa bemchaza kungenjalo azichaze naye ngokwakhe.
 Iimeko afakwa kuz nazo zimtyhila njengomlinganiswa ongakwazi kuzenzela nto.

 UThantaswa ubonakalisa ukuxhomekeka kuMsindisi

        Akukhweliswa nguMsindisi amnike iinombolo zomnxeba uyathabatheka
         de axhomekeke kuzo ukuze anxibelelane noMsindisi kwakhona.
        Engekathandani noMsindisi esamzama igama elihamba phambili
         ngusomashishini, ukufuma kwepokoto yakhe ukubonakalisa eyona nto
         wayeyifuna kuye.
        Utshintsha neenombolo zomnxeba wakhe kuba ufunxe umbele otshileyo
         kuMfuneko kangangokuba akafuni kuphazanyiswa nguye.
        Batsho ngengxikela yomtshato, emva koko baphumele eKapa ehotele
         ukuzipholisa ethantasiwe uThantaswa apho indleko izezikaMsindisi
        Akasebenzi nakula mashishini kaMsindisi nangona efunde izifundo
         zeBComm, uxhomekeka kuMsindisi ngento yonke enzelwe yonke into
         nguMsindisi de abone ukuba bufanele yena yedwa ubutyebi
         bukaMsindisi.
        Ingxaki iqala mhla saphuncuka isisu sikaThantaswa abexhomekeke kuso
         baxelelwa ngugqirha ukuba uThantaswa unengxaki enkulu
         akanakuphinda akhulelwe.
        Bobabini baphuma kwagqirha umntu ngamnye entywila kwiingcinga,
         uThantaswa azibone ephulukana nobutyebi ngengxelo kagqirha kuba
         engazi ukuba ucinga ntoni uMsindisi ngaye.
        Ulibona libhekela inqatha likaMsindisi kuye ngeentlanganiso ezibanjwa
         ngumyeni wakhe nabantakwabo uZimkhitha noMkhokeli malunga
         nesithembu.
        UMsindisi akazimisele kuwuqhawula umtshato wakhe noThantaswa kuba
         ephepha ilahleko yemali yakhe koko exolele ukuba makazihambele
         ngokungamkeli isithembu.
         UThantaswa ethantaswa nguMfuneko

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                13

    UMfuneko nanjengoko eqhelile ukwenza amacebo okuncedisa ababulali
     kuba ekhe wanceda uNompumelelo ekubulaleni umyeni wakhe. Uthantasa
     iingcinga zikaThantaswa zokugqithisa uMsindisi amafu ngokumxelela ukuba
     uNompumelelo wancedwa nguye naye angamnceda.
    Ngoko nangoko uThantaswa uba ngunonca kuMfuneko kuba ezibona
     engancedakalayo kwisandla sikaMfuneko de amane ukutakela uMfuneko
     eshiya uMsindisi.
    Akugwintwa uMsindisi, uMfuneko uba nomnqweno wokuliphanda ngokwakhe
     ityala ngenjongo zokukhusela uThantaswa nokutya ilifa likaMsindisi, suka
     konyulwe uMapheza umcuphi ophume izandla.

    Ukuzama ukukhusela uThantaswa uMfuneko uzama ukubulala uMapheza
     ngetyhefu kodwa asinde.

  Kwakunqunyanyiswa uNqoza noMfuneko emsebenzini uThantaswa ubona
   ukuba iliwa libheke umoya athathe isigqibo sokuthatha ubomi bukaMfuneko
   nobakhe ngembumbulu.
 UThantaswa uthantaswa nguMdlambila
  UMdlambila uveza ubume belifa likaYangaphi angekhoyo kulo uThantaswa
   abe uyamnceda ke ngolo hlobo atsho axhomekeke kuye ngoko nangoko.
  Ubuya abe necebo lokutshintsha iincwadi zelifa ukuze axhamle UThantaswa
  Oko ekwenza naye ethembe ukufumana isixa kule mali yelifa.
  Kubakho impazamo nokubhidana kwiinkcukacha ezibalulekileyo kulwabiwo
   lwelifa ingakumbi umhla wokusayina.
 UThantaswa ethantaswa nguNonkanyiso
 UThantaswa akanasigqibo asithatha engakhange akhe asingqubekise kunina
 uNonkanyiso.

 UThantaswa nabazali bakaMsindisi
  UThantaswa uzisondeza kakhulu ebazalini bakaMsindisi ade akhe indlukazi
   ezilalini. Ungena icawe abe likholwa labumini ukufihla amanyala wakhe.
   Abazali bakaMsindisi bakhulelwa kukumthanda nokumthemba umolokazana
   wabo.

    Nasekufeni kukaMsindisi akakrokreleki kubazali bakaMsindisi, nto leyo
     ebangela ukuba uMkhokeli angavani noyise kuba yena ebona ukuba
     nguThantaswa obulele umnakwabo.
                                                                                      [25]

 UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 INKAWU IDLIW’ ILILA−S. KULA

 11.1   Ukugetyengwa kukaMsindisi Yangaphi                                            (1)

 11.2   Ixesha ezimbalini libonakala ngokusetyenziswa kweefowuni ngamapolisa
        /intlalo yabantu ebuhlungu evezwa lihlathi eligqiba abantu /Imeko
        yentlutha etyhilwa bubukho boosomashishini /indlela ekuhleliswene
        ngayo ivela njengobukrelemnqa obuthathe unyawo njengakuzwelonke 

        [Nasiphi isithathu kwezi]                                                      (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
14                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2017)

 11.3    Isetyenziswe ngenjongo yokudala uchukumiseko kwiintliziyo zabafundi
         bencwadi.                                                                 (2)

 11.4    Luzobo ngqo  kuba umlinganiswa uchazwa ngqo akukho mfuneko
         yakuzicingela ukuba ngumlinganiswa onjani.                                (3)

 11.5    Lidini.                                                                    (1)

 11.6    Sisikhwasilima sokuthanda imali eza lula.                                 (2)

 11.7    Ukuba umbona uThantaswa njengomlinganiswa
         ongumbulali/Umbona njengomntu onentliziyo
         emdaka/njengomntu obenganyanisekanga kuthando lwakhe
         kuMsindisi.                                                               (2)

 11.8    Emva kweendaba zokufa kukaHlumisa kwakuba kuvela neendaba
         zokuba uHlumisa ubekwangumbulali ngoko ke ufa ngendlela naye
         ebebabulala ngayo abantu /Nanjengoko uThantaswa kuthe kanti
         nguye owabulala uMsindisi Yangaphi namhlanje naye ufe ngale ndlela
         ebemana ebulala ngayo abanye abantu.                                     (3)

 11.9    Ndiyaxhasa kuba bakunye kwiyelenqe lokubulala uMsindisi Yangaphi 
         bakwakunye nakumalinge okususa uMapheza endleleni /Bakunye
         nakwiyelenqe elaphanzayo lokuthenga uMdlambila ukuba azame
         iincwadi ezixokayo zokuba uThantaswa aphele elifumana ilifa
         likaMsindisi. 

         [Nasiphi na isibini esichanekileyo siya kwamkeleka]                         (2)

 11.10   Sikwinqanaba lesisombululo  kuba kudula indlela impixano eza
         kusonjululwa ngayo ngokuthi kutyhileke umbulali kaMsindisi,
         ngokuxelwa ngabantu abebethengwe ukuba bambulale.                          (2)

 11.11   Wokuba umthetho unamandla angaphezulu kolwaphulo mthetho /
         Umthetho usoloko uphumelela nanjengoko ethe waphumelela
         kwimizamo yakhe.                                                          (2)

 11.12   Sesokuba lo Thantaswa nalo Mfuneko bafa kunye ngabo ababulala
         uMsindisi ngenjongo zokutya imali kunye, suka bafa kunye
         bengayityanga loo mali.                                                   (2)
                                                                                    [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                             15

 UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI:

 Ngezantsi kukho isikhokelo sokuphendula esi sincoko.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa
 ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo isihloko.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabeviwa
 Jonga kwirubriki ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.

 Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

     Amaqhalo abonakalisa ukuzalana nezinye iindidi zoncwadi lwemveli
      njengeentsomi.
     Amaqhalo njengeentsomi umsebenzi wawo kukuyala, kukulumkisa
      kukucebisa kukukhuthaza nokufundisa njalo njalo.
     Ayanxulumana ngentsingiselo yawo efanayo.
     Ngamanye amaxesha iqhalo lisuka entsomini.
    Akho amaqhalo asekelwe kwimbali ethile ebuntsomi njengokuthi imbila
     yaswel’ umsila ngokuyalezela. – Xa lisetyenziswa injongo sukuba
     ikukulumkisa lowo sukuba encwase ukuthumela ngembali yembila
     ekwintsomi leyo ibaliswa ngezantsi apha. Nentsomi injongo yayo kukulumla
     amanqenerha kulo mkhwa wokunqena ukuzenzela.
    Eli qhalo linembali ebuntsomirha ngemvelaphi yalo ngokuba izilwanyana
     zazisabelwa imisila.
    Le ntsomi ithi laphuma ilizwi lisithi zonke izilwanyana mazizokuzikhethela
     imisila ngokweminqweno yazo, ngobude nobufutshane bayo.
    Imbila yonqena ukuya kwindibano yolwabiwo lwemisila yasuka yotha ilanga,
     yayaleza kwezinye izilwanyana.
    Ezaziyelayo zabuya zifumene amagqajolo emisila ngokweminqweno yazo.
    Imbila ayawufumana ke umsila yona kuba yasuka yathumela ayaziyela.
     Yiloo nto eyibangela ukuba ibe ayinawo nangoku umsila imbila.
    Le mbali ke isisiyalo kumntu owonqenayo nothanda ukuthumela endaweni
     yokuziyela endaweni.
    Uyakufumanisa ukuba la mabalana njengentsomi namaqhalo eyona nto
     kuthethwa yona nekuyalwa ngayo yile ingathethwayo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
16                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2017)

 UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI-

 13.1    Sisiqalo  nesiphelo.                                                     (2)

 13.2    Isimo sentlalo sexesha- kudala dala.  indlela ekuhleliswene ngayo
         kuyathandwana kuyatshatwana kuyendiselwana/abemi
         ziintaka/kuhlaliwa ezindlini ezitshixwayo xa kuhanjwa/
         kuyabuthelwana ngabamelwane/ umninikhaya ongutata nguye ozame
         ukutya. /kuhanjwa ngeenyawo imigama emide. 
         [Nasiphi isibini]                                                          (2)

 13.3    Sikwinqanaba lovuthondaba /kuba iziganeko zifikelele
         kwincochoyi.                                                             (3)

 13.4    Saba kukuqhawuka komtshato wabazali.                                      (1)

 13.5    Sincokole, sancokola, sancokola /Sibhuqe sabhuqa, sabhuqa sada
         sancama                                                                  (2)

 13.6    B. Kukuziyilela inkcazelo ngemvelaphi yezinto zasendalweni / B.
         /Kukuziyilela inkcazelo ngemvelaphi yezinto zasendalweni.                 (1)

 13.7    Kukuqaqambisa ukudinwa ngokukufanisa nemfe                                (2)

 13.8    Ikhona.kuba zikho iintsomi ezibaluleke kakhulu ezingembali yabantu
         imvelaphi yesizwe sabo ekufuneka olo lwazi ludluliselwe kwizizukulwana
         ngezizukulwana 
                                        OKANYE
         Ayikho kuba akukho mntu unokukholelwa zizinto ezibuntsomi ngoko
         ziyinkcitha xesha ingakumbi ngoku abantwana bafuna imvelaphi yezinto
         abazisebenzisayo ezifana nobuxhakaxhaka eziyinyani hayi
         ezibuntsomi. 

         [Nayiphi impendulo echanekileyo]                                            (2)
 13.9    Isikhahlelo /Intshwembenxa zamagama /Ukusetyenziswa
         kwezikweko /Isiphelo /Ukulandwa komnombo. 
         [Nasiphi isibini kwezi zingentla]                                          (2)

 13.10   Umntu ombuna olulamileyo omhle othetha kamnandi                          (2)

 13.11   Liwasakazi/ incokazi/ imvu/

         [Nayiphi kwezi]                                                            (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                            17

 13.12    Kukukhalimela /kukuthethela isenzo esibi ukubonakalisa ukungamkeleki
          kwaso.                                                                 (2)

 13.13    Ngumntu osoloko elumkele into engekehli /ngumntu osoloko exwaye
          impazamo.                                                              (2)

 13.14    Sisikhahlelo                                                            (1)
                                                                                  [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
18                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2017)

 ICANDELO C: IDRAMA

    Kweli candelo umviwa kufuneka aphendule umbuzo omnye kuphela.
    Ukuba uphendule yamibini, makisha owokuqala.
    Kumbuzo osisincoko, sebenzisa irubriki ekwisihlomelo B.

 UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 BUZANI KUBAWO!- WK TAMSANQA

 Ngezantsi kukho isikhokelo sokuphendula esi sincoko.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa
 ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo isihloko.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabeviwa
 Jonga kwirubriki ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

 Umviwa makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

 Umbhali uyithiya incwadi yakhe ngelinye ixesha etyhila umba wentlalo othile.

  Amagama akwisihloko sencwadi amabini “Buzani kubawo” asetyenziswa
   nguGugulethu kumzabalazo wakhe wokulwa ukunyanzeliswa nguyise ukuba
   atshate intombi angayithandiyo, ngokuthi kumbuzo ngamnye awubuzwayo
   ukujiya kwebali aphikele ukunika impendulo ethi “buzani kubawo” ngelithi
   asisosakhe esi sigqibo sesikayise kwaye nguye omakasingathe iziqhamo
   neziphumo zezenzo zakhe.
  UZwilakhe uthe akuthi uMaGaba uyamthanda uThobeka ukuba
   angangumolokazana wakhe qha akanamandla okuyimela loo nto, ayinxibe
   aqine uZwilakhe yena ayimele sele enqandwa likhaya lamaHlubi
   noGugulethu ngokwakhe.
  Ubiza uGugulethu ambuze ngokuthatha inkosikazi, Gugulethu aphendule
   ngelithi yena ebelinde kuye uZwilakhe. UGugulethu akubuzwa nguZwilakhe
   ukuba usafuna ukufunzelwa na, usebenzisa eloo kroba azifunele intombi
   ayithandayo- uNomaMpondomise.
  UZwilakhe uzalela endle akuboniswa ngamaHlubi ngempazamo ayenzayo.
  Ulikhupha litsole uZwilakhe elokuba kuza kwenziwa le nto ifunwa nguye
   akazukuzala umntwana aze azibone elawulwa kwanguye.
  AmaHlubi ayahlulelana xa uMthetho ubungozi bokunyanzela umntu
   ngokumtshatisa nomntu angamfuniyo, eme uZwilakhe kwelithi makube
   waphule isiko uMthetho ngokubuza kumfana loo nto. NoZweni uyayiveza into
   yokuba amaxesha ngamanye abethe ngenqindi phantsi uZwilakhe.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                            19

  Uyithetha le nto uZwilakhe ekho uGugulethu xa ebuzwa ukuba uthini yena
   impendulo kaGugulethu ithi mababuze kuyise uZwilakhe, qha ebesithi yena
   makayekwe azibonele intombi.
  Uyaqhuba umtshato kaGugulethu noThobeka, ngomhla womtshato umyeni
   uzibophe isandla sokunene, angazibopheleli ngokutyikitya amaphepha
   omtshato.
  Umfundisi njengokuba xa etshatisa ebuza kumfana ukuba uyayithatha na le
   ntombi, impendulo kaGugulethu inye yethi “buzani kubawo”
  Iyamxhalabisa le mpendulo umfundisi ngelithi le into iza kuba neziphumo
   ezibi kudala watshatisa kodwa uyaqala ukudibana nemeko enje.
  UNomaMpondomise oyintombi azibonele njengomfazi wakhe uGugulethu,
   uzibulala ngokuzeyelisela emlanjeni akuba etshatile ngenxa kaZwilakhe.
   Naleyo uGugulethu uyikhomba kuyise njengmbangi. Nanjengokuba ukufa
   kukaMzamo nako ekwabele kwayena.
  Akufika uThobeka, emva kweminyaka ehamba nehlokondiba labantwana
   abathathu, uGugulethu ubabulala ngokubaxabela ngezembe bonke, akugqiba
   azise emapoliseni unobangela ikwanguZwilakhe uyise.
  Mhla ngetyala uGugulethu ugwetywa intambo, kubhubha uMaGaba
   ngokuzityisa ityhefu. Iba yiloo ndyikityha yokufa ngenxa kaZwilakhe ongafuni
   kuva mntu.
  Umantyi ochophele ityala akuwalandela amazwi kaGugulethu okuphendula
   ngokuthi “buzani kubawo” ufumanisa unozala wale ntetho atsho anike iziyalo
   kuZwilakhe nabazali bonke ababekho enkundleni ngobungozi bokunyanzela
   abantwana ngomtshato.
  Ekugqibeleni ngelokuzisola/ ukuzohlwaya, uZwilakhe ucela ukuba kuxhonywe
   yena endaweni kaGugulethu kuba ungunobangela woku kuhlileyo kodwa
   uMantyi angavumi, aze abe ushiyeka neso singqukru nanjengoko bonke
   abantu befile ngenxa yeenkani zakhe.                                           [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
20                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2           (EC/SEPTEMBA 2017)

 UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 BUZANI KUBAWO : WK TAMSANQA

 15.1    Kukho intombi ayithandela ubufazi egama linguThobeka anga
         ingazekwa ngunyana wakhe.                                              (2)

 15.2    Le ntetha kaMaGaba ibe nefuthe elibi kuba ikhokelele ekubeni
         uGugulethu anyanzeliswe nguyise ngokutshata uThobeka kuba
         ethandwa nguMaGaba nangona engathandwa nguGugulethu.                  (3)

 15.3    Ibaluleke kuba nangona uMaGaba ekholelwa kwisiko lokubonela kodwa
         uyayityhila le nto uNozipho ukuba ayizukulunga kweli xesha /
         ibaluleke kuba ihambelana nomxholo webali othi lidala eli siko
         lokubonela maliyekwe lithathelwe indawo kukuba ayekwe umntu
         azikhethele umfana/ intombi afuna ukutshata nayo ngoko ke umbhali
         usikhumbuza ngoyena ndoqo wencwadi.                                   (3)

 15.4    Bangabaphembi bempixano ekulo mdlalo ngenxa yomnqweno wabo
         ngoThobeka Mcothama emva komtshato wakwaNgoqo.                         (2)

 15.5    Sikwinqanaba lengabula-zigcawu  kuba sityhilelwa ngezithole
         zempixano/saziswa eyona nto kuza kusukuzwana ngayo kweli bali/
         saziswa izinto abazixabisileyo abalinganiswa abaphambili ekuza
         kubanjwana ngazo ebalini.                                              (3)

 15.6    Ibizwe nguZwilakhe ngenjongo yokwazisa amaHlubi ngokuzeka
         kukaGugulethu.                                                         (2)

 15.7    Sesokufa kukaNomaMpodomise owayethandwa nguGugulethu/ Saba
         yindyikityha yokufa kwabantu abangenatyala kuquka uThobeka
         nabantwana bakhe nonina kaGugulethu, uMaGaba nokufa
         kukaGugulethu ngokuxhonywa.                                            (2)

 15.8    Kukuba uGugulethu sele ethembise uNomaMpondomise intombi
         ayithandayo ngomtshato.                                                (2)

 15.9    Ngumlinganiswa oneenkani uZwilakhe /Ngumlinganiswa ongeva
         kucetyiswa                                                             (2)

 15.10   Ukucenga/ukuzithoba.                                                   (2)

 15.11   Ndifunde ukuba akulunganga ukunyanzela umntu ngomntu
         amakatshate naye /Iinkani azinambuyekezo. /Kubalulekile
         ukubamamela abanye abantu xa bekucebisa 

         [Nayiphi impendulo kwezi]                                                (2)
                                                                                  [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
24                              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2       (EC/SEPTEMBA 2017)

 UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 INDLAL’ INAMANYALA : M LAMATI

 Ngezantsi kukho isikhokelo sokuphendula esi sincoko.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa
 ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo isihloko.
 Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabeviwa
 Jonga kwirubriki ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

 Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

 Isihloko sencwadi esithi Indlal’inamanyala sinika intsingiselo yokuba bantu
 benza izimanga ezingathethekiyo ngenxa yokuba befuna ukuzikhupha endlaleni.
 Esi sihloko umbhali wencwadi usiqaqambisa ngokusibhala ngoonobumba
 bakhulu apha encwadini xa sisemsebenzini okanye iziganeko zihambelana
 naso. Kungenjalo ubenza abaliganiswa basikhumbuze ngamazwi abo ukuba
 ngenen indlala inamanyala xa besenza izimanga okanye nabo bangakholelwa
 zizenzo zabo ezigwenxa ngenxa yokuba befuna ukususa ikati eziko.

    Zisuka nje uMagrazula ixhwele elaziwayo lithengisa iintloko zabantu.
    Lelinye eli lokuba uMagrazula ezityhila ukuxhomekeka kangaka kuDlezinye
     akube esisicaka sakhe.
    Bagqiba ukuba ekufadalaleni kweshishini leentloko bashishine ngeentsana
     basebebenzise abafazi kuba nangona bengenasibindi kodwa
     abanakukrokreleka lula.
    KwaMamQhinebe uSiqhiwu ufundile akafumani msebenzi unina ucebisa
     ukuba anyobe ukuze afumane umsebenzi. Akayingenanga konke konke into
     yokunyobela ukunikisa ngengqondo nemfundo yakhe.
    UMaGatyeni noMamQhinebe batyhila imeko yabo yentlupheko abakuyo
     yokungabi namadoda bashiywa ngamadoda beselula bagqiba ekubeni
     baphindele emithwalweni erenkini befaniswa noonontyintyi kuba besenza
     imisebenzi yabo.
    Xa becinga ngokufuna inkamnkam nayo ifuna ukuba benze into nokuba
     ayiphelelanga ukuze bayifumane.
    USiqhiwu sele ecinga ngokukhuthuza ngenxa yendlala.
    UDlezinye uya kwaMalunyawana ufika engasenabo nobusecepheni
     ububele.UMalunyawana uneshishini lokuzoba abantu iimbuso abatshintshe
     babe yinto abafuna ukuba yiyo-athe ke yena wafuna ukwenziwa ixhego-
     indlal’inamanyala.
    UMaqhikizane ukwisikhundla sokuqesha abantu kodwa kufuneka umntu
     aqale anyobe phambi kokuba amqeshe.
    UMaqhikizane ufuna ukuba uSiqhiwu akhuphe ikhulu leerandi ukuze
     afumane umsebenzi njengoThembinkosi amkhalazelayo.
    USiphokazi naye ufuna umsebenzi aziswe nguSiqhiwu kuMaqhikizane osuke
     wafuna ukuba abe ngumfazi wakhe ngelithi isandla sihlamba esinye.
    Xa ezibona efuna ukuwa kwesi sicelo seli xhego uSiphokazi naye uyatsho
     ukuba ‘indlal’inamnyala’.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha
Tyhila iphepha

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com
22                     ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                      (EC/SEPTEMBA 2017)

    UMamQhinebe uzimisele ukwenza konke angekakwazi akuyalelwa
     nguDlezinye egameni lokuba sisityebi esingawothiyo umlilo-
     indlal’inamanyala’.
    UMaGatyeni umiswa phandle akasangeniswa apho aqhele kungeniswa
     khona nguMamQhinebe egameni lokususa indlala egqubayo kwakhe
     ephekwa ebugqubusheni.
    uMamQhinebe ufaka uMaGatyeni ngenkani kwishishini lokuthengisa iintsana
     bafumane amawaka babe zezingawothiyo umlilo batshintshe neendawo
     zokuhlala banyukele kwezingentla ngokwemibono yabo.
    UMamQhinebe uphume nakuloo nto yaloo Thixo kuba uthandazela ilize oko
     wathandaza kwaye noMaGatyeni makabone ngolo hlobo-egameni
     lokuhlukana nendlala.
    UMaGatyeni uyangena kulo mcimbi wokuthengisa ngeentsana ngokucengwa
     enyanzelwa, eqweqwediswa nguMamQhinebe akuzibona engathi angawa
     naye alitsho elithi Unamanyala ndlalandini!- ezibona ukuba uyeyela
     emhadini.
    USiqhiwu naye uyangqina ukuba ‘indlal’inamanyala’ xa elahlwa
     nguSiphokazi engafuni ukumncedisa ekubambiseni uMaqhikizane
     ngokuthengisa ngomsebenzi karhulumente ongowesizwe. Ingakumbi kuba
     uSiphokazi ngenxa yendlala uzibona enomoya wokunikezela ngaye kweli
     bobosi lexhego egameni lokufumana imali kulo.
    Umntu angenza nantoni na egameni lokuzikhupha endlaleni.

 UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 INDLAL’ INAMANYALA- M LAMATI

 17.1    UMagrazula ethetha le ndlela nje kukuba kuhle ishishini leentloko
         zabantu ngenxa yamapolisa abambe abantu abenza lo msebenzi.               (2)

 17.2    Elokuba nokuba uDlezinye angafuna ntoni kuye angayenza /
         Ukulungele nokunikezela ngomzimba ukuba loo nto iza kumkhupha
         endlaleni.                                                               (3)

 17.3    Abaluleke kuba lo msebenzi wokuba iintsana uza kwenziwa ngabafazi
         kulo mdlalo ngempumelelo.                                                (3)

 17.4    UMagrazula lixhwele uDlezinye ngumqeshwa kaMagrazula
         othembakeleyo xa kufuneka kwenziwe izinto ezimbi, apha ke ngabayili
         becebo eliphambili lokubiwa kweentsana kwakube kuphanze
         elokuthengisa iintloko zabantu besebenzisa abantu
         abahluphekileyo. / ngabasunguli bentshukumo kulo mdlalo.                (2)

 17.5    Linqanaba lengabula-zigcawu  kuba sityhilelwa ngengxaki esiza
         kudibana nayo ebalini.                                                    (3)

 17.6    Kukuba uDlezinye ufuna uMamQhinebe asebenzele uMagrazula ebe
         iintsana.                                                                 (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 23

Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2017)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                23

 17.7     Atyhila ukuba nokuba uDlezinye angafuna ntoni kuye angayenza /
          Ukulungele nokunikezela nangaye ukuba loo nto iza kumkhupha
          endlaleni.                                                            (2)

 17.8     Abonisa into eyenziwa ngumlinganiswa.                                 (2)

 17.9     Akafuni angene kuba engafuni ukuphulukana nethamsanqa lakhe liye
          komnye umntu ngokomyalelo kaDlezinye / Akafuni angene kuba
          engafuni abone izinto zakhe/Akafuni angene kuba engafuni abone
          uDlezinye.                                                            (2)

 17.10    Yimpixano yangaphakathi  kuba uMaGatyeni uthetha yedwa ngemeko
          akuyo uMamQhinebe angayiqondiyo.                                       (2)

 17.11    Ndifunde ukuba indlala imenzisa umntu izinto ezingalunganga /
          Ndifunde ukuba umntu angenza nantoni embi ukuba nje iza kumkhupha
          endlaleni loo nto / Umntu unokwenza nenyala nesikizi ngenxa
          yokufuna imali. 

          [Nayiphi impendulo kwezi]                                                (2)
                                                                                  [25]

                                                  AMANQAKU ECANDELO C:            25
                                                     AMANQAKU EWONKE:             80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 24

24
                                  Downloaded from hlayiso.com
                                    ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                      (EC/SEPTEMBA 2017)

 ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE

   Imiqathango              Egqwesileyo               Esemagqabini                   Eyanelisayo                  Eyinxalenye          Engaphumelelanga
                                                      neqaqambileyo                 nefanelekileyo
                                8–10                        6–7                          4–5                          2–3                      0–1
      UMXHOLO          - Isihloko sitolikwe       - Ubonisa ukuqonda          - Isihloko sitolikwe          - Ayanelisi indlela      - Akanalwazi kwaphela
                         ngokunzulu.                nokutolika kakuhle          ngokwanelisayo                ekutolikwe ngayo         ngesihloko.
Ukuhlalutywa           - Iingxoxo ezinomtsalane     isihloko okanye umbuzo.   - Akho amanqaku axhasa          isihloko/umbuzo.       - Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu     ezixhaswe                - Impendulo inazo             isihloko kakuhle.           - Anqongophele kakhulu     mxholweni wesihobe.
bengxoxo, indlela        ngokuvokothekileyo         iinkcukacha               - Ezinye iingxoxo               amanqaku okuxhasa      - Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo          kusetyenziswa isihobe.     ezanelisayo.                zixhasiwe nangona             isihloko.                ukulambatha kulwazi
ingxoxo,               - Impendulo ibonisa        - Izimvo ezibambekayo         ingezizo zonke              - Impendulo ibonisa        lwesihobe.
ukuwulandela             ulwazi olugqwesileyo       zinikiwe nangona            ezixhaswe                     ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe.                                     ingezizo zonke nje                                        lwesihobe.
                         lwesihobe.                                             ngokwanelisayo.
                                                    ezixhaswe njengoko
                                                                              - Impendulo ibonisa
                                                    kufanelekile.
                                                  - Impendulo ibonisa           ulwazi olusisiseko
   7 AMANQAKU                                       ulwazi lwesihobe.           lwesihobe.
                       - Isakhiwo                 - Isakhiwo sicacile         - Bukho ubungqina             - Isakhiwo               - Isakhiwo sife amanqe.
      ISAKHIWO           siyathungelana.            kwaye ingxoxo               besakhiwo.                    sibonakalisa           - Iziphene zolwimi
       NOLWIMI         - Ingxoxo ixongxwe           iyathungelana kakuhle.    - Isincoko sibonakalisa         iziphene zoyilo.         ezingamkelekanga
                         kuhle kwaye zikhuliswe   - Ukuthungelana               ukusilela                   - Ingxoxo                  konke konke nesimbo
                         ngokugqwesileyo            kwengxoxo                   kukuthungelana                ayicwangciswanga         esingachanekanga.
                         nangokucacileyo.           kuyalandeleka.              nokunamathelana               ngokukuko.
   3 AMANQAKU          - Ulwimi, ithoni nesimbo   - Ulwimi, ithoni nesimbo      kwezimvo.                   - Bukho ubungqina
                         sokubhala zivuthiwe,       sokubhala zichanekile     - Iziphene zolwimi              beziphene zolwimi.
                                                    ubukhulu becala.            zimbalwa, ithoni            - Ithoni nesimbo
                         zinomtsalane,
                                                                                nesimbo sokubhala             sokubhala
                         zichanekile.
                                                                                zichanekile ikakhulu.         azichanekanga.
                       - Igrama upelo
                         neziphumlisi
                         azinaziphene
                         kwaphela.
    AMANQAKU                     8–10                       6–7                          4–5                          2–3                      0–1

 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                   Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [XHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2017/fbaae63e-a141-46ac-aae3-bf3d1c3567b1) — isiXhosa HL · Memo · 2017
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2017/e31d0a61-f457-407d-8cc5-039270776153) — isiXhosa HL · Memo · 2017
- [XHOHL P2 GR12 MEMO SEPT2022](https://www.hlayiso.com/library/xhohl-p2-gr12-memo-sept2022/4b4edcf0-840e-4e56-8f8f-622dc966133e) — isiXhosa HL · Memo · 2022
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/5aca9b47-9025-4c6a-a811-f95bec041e41) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/f833ea25-b11d-47c3-b6ca-78f297dfdcc0) — isiXhosa HL · Memo · 2016

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
