# isiXhosa HL Grade 12 P2 2019 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the September Preparatory Exams 2019, 24 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/5aca9b47-9025-4c6a-a811-f95bec041e41
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: September Preparatory Exams
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 24

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/5aca9b47-9025-4c6a-a811-f95bec041e41)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2019. Memorandum, 24 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                     SENIOR CERTIFICATE

                             IBANGA 12

                       SEPTEMBA 2019

        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
            ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   80

                 Le memorandam inamaphepha angama-24.

### Page 2

2                             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2019)

 EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

      Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
      Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
      ukukorekisha kumaziko okukorekisha.
      Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

 IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

 1.     Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
        impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akuvumelekanga ukuba aphendule
        umbuzo osisincoko nombuzo omfutshane kudidi olunye kwijenri enye.)

 2.     Xa umviwa ephendule yomine imibuzo kwiCANDELO A (imibongo efundisiweyo),
        korekisha kuphela emibini yokuqala.

 3.     Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
        esisincoko kwiCANDELO B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
        kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithathu imibuzo
        (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha
        kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba
        uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

 4.     Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo
        ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

 5.     Xa iimpendulo zinonjolwe ngokuchanekileyo, korekisha ngokwendlela
        ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

 6.     Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo
        ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo.

 7.     Imibuzo esisincoko
        Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani
        lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa
        impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo
        ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. Sebenzisa irubriki
        yokuhlola ekwisihlomelo esinguA nesinguB ukuhlola izincoko zabaviwa.

 8.     Imibuzo emifutshane
        Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
        ecaphula.

 9.     Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
        ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo.

 10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/ BUBUXOKI, okanye YINYANI/LULUVO.
     Makisha impendulo exhasayo.

 11    Iimpendulo zemibuzo emifutshane mazihlolisiswe ngokupheleleyo kwayanywe
       kwiingxoxo eziqhubeke ngexesha lobekomgangathweni lwesikhokelo
       sokukorekisha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 3

 ICANDELO A: ISIHOBE

 IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

 UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – S.E.K MQHAYI

 Amanqaku ali-10 ewonke kulo mbuzo. Ama-6 ngawomxholo aze ama-4 abe
 ngawolwimi kunye nesimbo.

 Sebenzisa irubrikhi esisihlomelo A.

    Sebenzisa ezi ngongoma zilandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
    Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo
    umbongo.
    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-30 ukuhlola lo mbuzo.
 Umfundi kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
    Kwisihloko sombongo imbongi isebenzise igama umfikazi eliphuhlisa ukuba lo
    iza kuthetha ngaye kulo mbongo ngowasetyhini osele elandulele eli.
    Ushenxile:ligama elisetyenziswa ngamaXhosa elinika intsingiselo yokuba ubani
    akakho kwindawo ebekuyo engayanga kude. Kulo mbongo lisetyenziwe
    ngenjongo yokuba nangona likwathetha ukuba akasekho uMfikazi uCharlotte
    Manyhi Maxeke phakathi kwabantu ebekade ehlala nabo kodwa izinto abezenzile
    zisashiyekile abantu abasazibona novakalelo lokungabikho kwakhe lusavakala
    okanye lusenephunga kubo.
    Ukuliphindaphinda eli gama lithi ‘ushenxile’ ngokutsiba umqolo kunika
    intsingiselo yokuzinga kovakalelo lwelahleko. Abantu bakuthi nokuba
    sebebukumlibala babuye bamkhumbule kwakhona kuba imisebenzi yakhe
    iphakathi kwabantu ngoko bathetha ngaye rhoqo.Lilonke kumke isiqu sodwa
    yena usele emilonyeni nasemimoyeni yabantu ababencedwe nguye.
    Igqibil’intombi yasemzini: Igama kwaXhosa lithetha ukwenza into epheleleyo
    okanye ngokupheleleyo. Le yindlela yamaXhosa yokuthuthuzela abo
    balahlekelweyo. Eli gama liqulethe intsingiselo yokuthi ‘thuthuzelekani’
    ningakukhalazeli ukungabikho kwakhe kuba kungekho nto angayenzanga.
    Ukuliphindaphinda eli gama kunenjongo yokubethelela le ntuthuzelo
    kwanobubanzi beendidi zabantu abanokuba bayakhala. Umzekelo abafazi
    becawa, abenkonzo yentlalontle kwanekhaya lakhe.
    Yaphusile: Ukwaphusa kukungabi nalubisi kwesilwanyana ebesikade sincancisa
    usapho lwaso. Apha esi sisikweko esinjongo ekukufanisa isehlo sokungabi
    nambele wakuncancisa nokungabi nako ukufumana iinkonzo ebezifunyanwa
    kuyo lo kaMaxeke.
    Logangwa yintokazi kabani na?: Lo ngumbuzo buciko obonisa ixhala enalo
    imbongi lokuba njengoko eswelekile ngubani oya kuthi adlale indima yakhe
    kaCharlotte Maxeke.Ikwavuselela izazele zabantu abashiyeke ngasemva ukuba
    banoxanduva lokuvala isithuba salowo ebelulutho eluntwini.
     Menzeleni ilitye lokukhunjulwa :imbongi inika umyalelo kwiziphatha mandla
     zaseMzantsi Afrika ukuba maziyidumise imisebenzi kaCharlotte emihle, ngokuthi
     kubekho izinto ezibizwa egameni lakhe Ukuze nabo bebengazimiselanga
     ukusebenzela isizwe basukume bathathele apho ayeke khona.
    (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.)                                     [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 4

4                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2019)

 UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 IIMBONGI - Z.S QANGULE

 2.1 Lizisa intsingiselo yokuba iimbongi zixela izinto ezimbi abantu abazenza
     kwabanye ekhusini baze nabo zenziwa kubo bazazi. √√                               (2)

 2.2 Ziyaprofithesha, zingamakholwa abhedeshayo, zingamagqirha,
     zikwangamanyange. √√                                                              (2)

 2.3 Ugqamisa ukuba ninzi zahlukile √√/ ukuba zizisele kwazo kwimiba emininzi
     eyahlukeneyo yesizwe. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                                (2)

 2.4 Yimfundiso yokuba iimbongi ngabantu abanesiphiwo esohlukileyo sokwazi
     izinto ezingaziwayo ngabanye abantu √√/ ukuxabiseka nokubaluleka
     kwemisebenzi yeembongi kuluntu ngokubanzi. √√
     [Nayiphi na impendulo echanekileyo]                                               (2)

 2.5 Kukuba uwonke unemiqolo elishumi elinesine. √√ / isakhiwo sawo
     esiziikwatreni ezintathu nekhaphlethi √√/ umxholo owahlulwe wazizicingo
     ezine ngokwesi sakhiwo seekwatreni nekhaphlethi. √√/ irhayimu yawo ngu
     aabb ccdd eeff gg. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                               (2)
                                                                                     [10]

 UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 A! NGANGOMHLABA – S.E.K MQHAYI

 3.1 Lizisa intsingiselo yokuphithizela okunodlamko. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                                (2)

 3.2 Lanyikima lonke elakwaGompo. √√
     [Nayiphi kwezi]                                                                   (2)

 3.3 Ukuphuma ngobuninzi kwabantu baseMonti ngale mini. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                                (2)

 3.4 Yimfundiso engembali yamhla wanikwa intonga yakhe yobukhosi uNkosi
     uNgangomhlaba kweliya lakwaGompo. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                                (2)

 3.5 Kuba siyabalisa√√/ kuba sibaliselwa ngokwathi kwenzeka mhla ukumkani
     uNgangomhlaba wayebekwa eMonti. √√/ ukusetyenziswa kwexesha
     eladlulayo. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                               (2)
                                                                                     [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2019)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                5

 UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UNOZAKUZAKU – Z.S QANGULE

 4.1 Lizisa intsingiselo yomntu ongazikhuphi zonke ngaxeshanye ezi mfanelo,
     olinda zibizwe nganye nganye. √√                                               (2)

 4.2 ‘Ngumdibanisi wamakhay’ amabini ngobulawu’. √√                                 (2)

 4.3 Ugqamisa ukusindasindana kwakhe zizinto ekufuneka eziphethe √√/
     eziyimimiselo kulo mcimbi awuhambayo kunjalonje ekungafunekanga athi
     azikho. √√/ ububele nolonwabo aluzisa kumntu wonke (uswazi nesazimzi) /
     ngezi mfanelo azisa kwelo khaya. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                             (2)

 4.4 Ukuba unozakuzaku ngumntu obalulekileyo, ohlonitshwayo, ohloniphayo
     onendima enkulu kumcimbi wobulawu. √√                                          (2)

 4.5 Sithathwe kumbongo nkcazo kuba siyachaza √√/ kuba imbongi isichazela
     ngobunjani bukanozakuzaku, umsebenzi wakhe, iimeko unozakuzaku
     asebenza phantsi kwazo newonga abakulo kulo msebenzi. √√
     [Nayiphi na kwezi]                                                             (2)
                                                                                   [10]

 ISIHOBE ESINGAFUNDISWANGA (SINYANZELEKILE UKUBA
 USIPHENDULE)

 UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 IIHOLIDE – S.E. K MQHAYI

 5.1 Yimpinda efumaneka kwimiqolo emibini yokugqibela kwisitanza ngasinye
     salo mbongo. √/ luphinda-phindo olufumaneka kwimiqolo emibini yokugqibela
     kwisitanza ngasinye salo mbongo √/ Yimpinda √/ luphindaphindo lomqolo. √
     [Nayiphi na kwezi]                                                             (1)

 5.2 Ithetha ngeholide yokuphela konyaka √ kuba ithi niziqwelile iimviwo
     kwisitanza sokugqibela/ kwesesibini ikhala ngengxaki yokufunda unyaka
     wonke. √

       [Nayiphi na kwezi]                                                           (2)

 5.3 “Izifundo zingangengca”√                                                       (1)

 5.4 Isitanza ngasinye sakhiwe ngemiqolo emithandathu √√                            (2)

 5.5 Lubaxo/lugqithiso √ luphuhlisa ukusebenzisa ingqondo ngamandla/
     Luphuhlisa ukusebenzisa ingqondo ngokungaphaya kokwenza. √                     (2)

 5.6 Ixhalabile √/ kuba isigama esisebenzisileyo sibonakalisa ukuthundeza
     sicenga abantwana ngokungathi abazi kuphumla. √                                (2)
                                                                                   [10]

                                                   AMANQAKU ECANDELO A:              30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 6

6                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            (EC/SEPTEMBA 2019)

 ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

 INOVELI

 UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 INKAWU IDLIW’ ILILA – S Kula

    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo.
    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

 Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

 Ukunyoluka kukunqwenela into engeyoyakho okanye yomnye umntu kuba
 unganeliseki yile unayo. Kumenza lowo unyolukileyo arhumrheke enze okubi ade
 angaziboni naxa esiya kweyela. Baninzi abalinganiswa ababonakala benesi sigulo
 kule noveli. UMfuneko, Thantaswa, Mdlambila, Siphongo bachaphazelekile baze
 abanye bangamaxhoba olu nyoluko.

 UThantaswa
   Unyolukela    ubomi    obumnandi     akuphuma     esikolweni  abufumane
   ngokuthandana noMsindisi kodwa kunjalo amxokise ngomntwana uba
   asingowakhe kuba selenyolukele ukutshatela kwesi sinhanha somfo.
   Akaneli ngumtshato uwodwa, ufuna amashishini kaMsindisi athi yena.Wenza
   iyelenqe lokugebenga uMsindisi ekunye noMfuneko ukuze afumane imali kunye
   namashishini akhe.
   Xa sele efile uMsindisi ufuna omnye umtshato kunye noMfuno ade abe
   kwibakala lokuba babe nale mali kuba efuna uncedo kuye.
   Ugqibela engena kwimigibe ngemigibe ooMdlambila, ooNyangelethu kodwa
   akufumanisa ukuba imali le yona akazukuyiva uthatha ubomi bakhe
   nobukaMfuneko. Yitya sendityile!..

 UMfuneko
   UMfuneko ulahla uThantaswa enomntwana naye kodwa akutshatwa
   nguMsindisi    umkhangela     naphantsi   kwebhedi.     Uxolele   nokuba
   ngumakhwapheni wakhe.
   Akumfumana uThantaswa naye ufuna amashishini kaMsindisi anokuwafumana
   xa enokufa. Kuye yibhonasi le aza kuyifumana. Sesi sizathu kanye esibenza
   babe ngamaphuthi ahlathinye noThantaswa.
   Ukunganeli kukaMfuneko sekungumkhwa kona kuba kuyanwenwa nje kule
   imeko kaThantaswa. uThantaswa usebenzisa into esele inkone kakade ziziva
   namatshanda okunyoluka. Sele kusisakhono kuye ukunyoluka oku. Nguye
   okhupha imipu yesipolisa anike ababulali baye kungcolisa izandla zabo
   nangolwakhe uncedo. Uyaziwa ngoku kunyoluka kuba ulipolisa elithengwayo
   ngabenzi bemikhuba ukusukela kulo uhamba nokufa komyeni kaNompumelelo.
   Oku ukwenza kuba weya umrholo wasesipoliseni.
   Nakule ndibaniselwano noThantaswa nguye oza nooSixaki kuba naye ufuna
   inzuzo..

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2019)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                  7

     Bayamgwinta uMsindisi kwihlathi laseBika. Siva xa bebikelana ngoku kufa
     kukaMsindisi ukuba bakunye kulo mkhonyovu.
     Xa ezibona ukuba akaliphandanga ityala kwaye ke kumfiliba ukuba
     angaliphanda uzama amacebo okuba afe uMfezeko owalathelwe ukuphanda
     ngokumzingela ngexhwele uNyangelethu elixhobe ngetyhefu de aphumele
     ekubeni uSiphongo makamtshise ngoVutha ukuze azuze imali yakhe
     noThantaswa.
     Umbekela izabatha uMfezeko ukuze angaphumeleli kolu phando ade abe
     utyhefa nengqondo kaNqoza ukuze lungabi naziphumo zihle uphando kodwa
     kunjalo angaphumeleli asinde uMfezeko.
     UMfuneko noThantaswa bayagcadiya kuba kutshe umkhukhu abazi ukuba
     usaphila uMfezeko abamfuna phantsi kwegada.
     UMdlambila
     Ngenxa yokunyolukela imali enganeli yileyo ayifumanayo empela nyanga
     emsebenzini ubikela uThantaswa ukuba akabhalwanga kwincwadi yamafa abe
     sele esithi unecebo elihlawulelwayo kwangale mali noMfuneko ayisebenzelayo.
     Ngoku le mali inezixhiphoti zamadoda eziyifunayo.
     Xa bezama ukutshintsha ilifa uThantaswa wenza impazamo, kuphixane umhla
     wokusayinwa kwencwadi yamafa. Kuqale enye ingxaki.
     USphongo
     Naye ungene waphelela kwesi sabatha kuba uMfuneko enamandla nje
     uwathatha kumandla acinga ukuba akho kaSphongo.
     Uthi ngokunyolukela kwale mali inye azithele etshisa ityotyombe engasebenzisi
     nomthi abexoka ngawo de atshise unyana wakhe buqu.
 Bonke barhintyelwa yile ndlu yesigcawu kuba bonke benesifo sokunyoluka.
 (Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka.)

 UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
 7.1 Babekhe bathandana √√/ sisidala sakhe √√ / nguyise womntwana wakhe √√
       (Nayiphi na kwezi)                                                             (2)
 7.2 Bonke bakhulekwe, bakhubeka, berhinyelwa luthando ukuze bangene kulo
     nominxa ululwaphulo mthetho. √/ Lube yindlela yokungena kulwaphulo
     mthetho √/Uthando lubonakalise ukuba ukuba ngumnatha kuba uMsindisi
     utsalwe luthando kuThantaswa waze wagqibela egwintwe ngenxa yezinto
     zakhe anazo ngulowo abethe uyamthanda. √ / UMfuneko uthe noko sele
     engasamfuni uThantaswa kodwa akaphothelwa xa embona sele ehamba
     ngemigrugra yeemoto zikaMsindisi wabizeleka wonke de wangena waphelela
     kwiyelenqe lokubulala uMsindisi. √/UMapheza ophanda ityala lokugetyengwa
     kukaMsindisi, usukuzana noMfuneko ongumgulukudu wepolisa ngentombi
     enguHlengiwe. √/Ubonakala engawenzi ngendlela umsebenzi wakhe √ /
     akawenzi ngemfezeko umsebenzi wakhe √/ uThantaswa unge uyamthanda
     uMsindisi kwavela mva ukuba kanti ebefuna imali yakhe. UMfuneko
     usebenzisa uThando ukungena kuThantaswa ukuze baye kwimali kaMsindisi
     ngamayelenqe. √√
       (Naziphi ezintathu iimpendulo ezichanekileyo ziyakwamkeleka.)                  (3)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

8                              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            (EC/SEPTEMBA 2019)

 7.3    Bubengumqondiso wezinto ezimbi/zenkohlakalo eziphuma ngomlomo
        wakhe √/ wobubi/wenkohlakalo √ kuba kule noveli ayinye into embi
        ayikhuphe kulo mlomo wakhe ukusukela kumnqweno wokubulala
        uMsindisi ukuze afumane imali yakhe, ukuya kwimeko yokuqweqwedisela
        ukuba kubulawe uMfezeko ukuze ityala lilahleke. √√

        (Nawuphi umzekelo obubungqina obuchanekileyo uya kwamkeleka.)               (3)

 7.4    Mhla wahlangana noMsindisi wayenxibe ezimhlophe kodwa bahlukene
        ngelokhwe emnyama sele embulele uMsindisi. √√                               (2)

 7.5    Likwingabula zigcawu √ kuba saziswa abalinganiswa abaza kudlala
        indima ephambili kweli bali √√/ sithiwa ntlo kwizinto ezinokuba
        ngunobangela wempixano √√/ sikrotyiswa kwiziphumo izimo
        zabalinganiswa nesimo sentlalo. √√/ Sihlangana neemeko zabalinganiswa
        ezisenokuba ngunobangela wokruthakruthwano. √√

        (Nayiphi kwezi)                                                             (2)

 7.6    Sesokuthi akungena eluthandweni noMsindisi afune okungaphaya kwalo
        -afune umtshato. √/ Sesokuthi etshate noMsindisi afune ukuthandana
        noMfuneko. √/ sesokuthi emlahlile uMfuneko abuye afune ukuthandana
        naye kuba ejonge ukumsebenzisa. √/ Sesokubulala uMsindisi ngenxa
        yokufuna aphathwe nguye amashishini wakhe. √

        (Nasiphi isithathu esichanekileyo)                                          (3)

 7.7    Sesokutyiswa kukaMfezeko ityhefu.√√                                         (2)

 7.8    ‘Wambambisa unyaka onesiqhuma’√                                             (1)

 7.9    Yinqwelo yezigulana, √ uNomyayi. √ / umbhobho weoksijini √/ idriphu. √

        [Nasiphi na isibini]                                                        (2)

 7.10   Ngumlinganiswa unguMchasi √ kuba izenzo zakhe zichasene
        nezomlinganiswa oyintloko uThantaswa kunye nehlakani lakhe uMfuneko
        kule noveli/ nguye olwa nolwaphulo mthetho olugquba kule noveli. √√         (3)

 7.11   Sesothusayo. kuba bekulindeleke ukuba iphele incwadi uThantaswa
        esisityebi, ongamele amashishini omyeni wakhe suka yaphela efile √√
                                       Okanye
        Kusesilindelekileyo kuba xa uThantaswa ebesenza okubi kangaka,
        ebulalisa abantu abamsulwa bekulindelekile ukuba afumane isohlwayo
        nokuba sesoNgentla. √√

        (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                            (2)
                                                                                   [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                9

UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
   njengesikhokelo kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
   bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

    Ukungazithathi ngexesha elifanelekileyo izigqibo /ukungakwazi ukuzithathela
    izigqibo ezizezakho kwangethuba ebomini kuyahlabana neenjongo zempumelelo
    ebomini.
    Oku sikujonga ngomlinganiswa onguThole othi esemncinci anqwenele ukuba
    ngumfundisi kodwa aphanjwe ziimeko ngeemeko zobom ezifana nokuhuhutheka
    neetshomi. Ukungabi nampumelelo kuye kukalwa ngokuba angabi ngumfundisi
    ngexesha abelibekile.
    Ugqwidiza ngokuthi akudibana nabahlobo bakhe edolophini eGcuwa esuka
    eRhawutini uya kowabo eZazulwana ahuhutheke nabo kodwa antlaleke ngokuthi
    azibone sele ebhadula eBhayi.
    Kuba utywala anunuswa ngabo kwindlela eya eBhayi buyahlabana nempumelelo,
    isazela sakhe siyala kuba siyamazi ukuba waziphawula ngophawu lobufundisi
    uyabhomboloza indlela yonke avuke apho ebengacinganga khona.
    Kuba iBhayi lambathwa ngabalaziyo, obezibize ngobufundisi alimlungeli, kuba
    uzibona sele ethene athane qhwe nenenekazi ahlangene nalo elinguNomsa.
    Lakuvela ikroba uNomsa umema uThole kowabo ukuba aye kumbona- nalapha
    uyahuhutheka elantsheka esiya apho eqhutywa luthando.
    Impumelelo ayimyekanga, Kanye xa eza kungena, esangweni ngesimemo
    sikaNomsa, intshumayelo yomfo wakwaSigxabhayi xa eza kungena esangweni
    kuloNomsa imxhokonxa ngelithi wayenze isibhambathiso, kubekho amazwi
    entshumayelo athi, ‘umoya uza ngaphambili” enza acinge kubini kodwa ayimenzi
    nto ukumlukuhlela ukuba angangeni, agqibele engena impumelelo
    ayinathamsanqa.
    Uhlangana nenyoka iphunga umhluzi apha kuba uJoe neqela lakhe bambetha
    akhumbule isibhambathiso sokufuna ukuba ngumfundisi atsho asithathe kutsha
    isigqibo sokusebenzela inkosi ngokwezigqibo zakhe zobom.
    Endleleni eya kwindawo aza kubulawelwa kuyo usindiswa ngamapolisa ukuze
    ahlaziye indlela yakhe eya empumelelweni ngenene nangenyaniso atsho afunge
    ukuba uza kuyisebenzela inkosi naphakade aqale ngokucinga ngokugoduka.
    Ukugoduka kuphazanyiswa kukuhlangana kwakhe nooThemba noSonwabo
    abalahlekise loo Mpumelelo ivele ngeempondo yabadudulela eKnysna apho
    ababukele beqwengwa ziingonyama.
    Eseli tyeli isigqibo simphosa ezingonyameni asinde ngokuba ngumvungulo kwezi
    ngonyama. uThemba noSonwabo ubabukela benqwamzwa ziingonyama ethe gqa
    amehlo.
    Bhudu bhudu bhudu uyawaxakwe bubom, utyhobeka ade azibone sele eligqirha
    laseKnysna engavumiseli oku- esenza imali. Isazela siman’ukufuna ukuphutshuka
    kodwa enziwe angamaphupha ukuba ade azikhumbule ukuba asindlela ebejonge
    kuyo le. Akasebenzeli nkosi xa enje.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 10

10                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2019)

     Kuba impumelelo iyamfuna, amaphupha amphehluzelisa de athengise ke
     ngemfuyo yakhe agoduke.
     Xa ebonwa emdala, ikhaya likuncamile ukufunda kwakhe, uthatha unyawo
     aphindele esikolweni.
     Ukuthatha kwakhe isigqibo sokuphindela esikolweni ubaleka ngqee ukuya
     empumelelweni - ukugqwesa kwakhe kumthatha kuye kumphosa kwelaseNgilani
     apho abuya sele engumfundisi ophume izandla oshumayeza nemithi ikholwe.

(Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)

 UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

 9.1 Ngutitshala wakhe wamabanga aphantsi √√/ uThole wayengumfundi kwesi
     sikolo efundiswa ngulo Titshala uSandile. √√                                      (2)

 9.2 UThole akayolelwa butywala uyabhomboloza xa ebusela buphele bumbeke
     esichengeni kodwa asinde afumane nomsebenzi akuhlangana noNomsa atsho
     ahambele kude nabo bahlobo bakhe bamlahlekisayo. √
     Xa uThole wayesiya kuloNomsa wabethelwa wangenwa luvalo √/ umfo
     wakwaSigxabhayi owayesithi umoya uvela ngaphambili naye walikhulisa uvalo
     lukaThole nathi bafundi bencwadi samane ukuba nezikrokro, kunjalo wasinda
     cebetshu kwimigulukudu kaJoe. √/ Xa uThole wayethathwa ngooThemba
     ukuze    aphelele    eKnysna    wayengaphothelwanga     ebuza     imibuzo
     eyayingaphendulwa nathi sakhulelwa kukungayiqondi le ndlela kanti iza
     nesihelegu suka kwalapho kanye aza kusinda ekuqwengweni ziingonyama. √/
     Xa ubomi buyiswekile kwelaseKnysna esenza imali amaphupha
     awamphethanga kakuhle kuab impumelelo awayeyibekelwe yayingeyiyo
     eyamaqhinga. √
      (Nasiphi isithathu kwezi. Nayo nayiphi impendulo echanekileyo.)                  (3)

 9.3 Bubengumqondiso wendlela ende ayihambileyo eya empumelelweni √ kuba
     uhambe efohleka kwiimeko ezinzima zobomi sele engumfundisi nje. √√                (3)

 9.4 Sisekubeni ebephilisa abantu ngamachiza esintu ngoku sele ephilisa abantu
     ngeLizwi likaThixo. √√/ Sisekubeni ebelinxila izolo ngoku sele engumfundisi. √√
     (Nayiphi kwezi.)                                                                (2)

 9.5 Likwinqanaba lesiphelo √ kuba ngokwebali amaqhina ayasonjululwa, √/
     uThole sele engumfundisi ngokweminqweno yakhe yobomi. √                           (2)

 9.6 Kukweli bakala lobomi ukuba wafunda emdala kungalindelanga bani wenza
     ummangaliso wokufunda aye kuqhina kubugqirha engenamali √
      Igama lakhe alisebenzisayo leli linguMangaliso. √/
      Ungumntu nje owahlukileyo kwabanye abantu xa ehamba ezitalatweni
      uyalandelwa zizihlwele/ akushumayela kubuya namatshipha. √
      (Nayiphi impendulo enyanisileyo ngokwebali engqina ukuba nguMangaliso
      kukaThole iya kwamkeleka)                                                        (3)

 9.7 Sesokubizela uThole kowabo esazi ukuba uJoe wakhe ufika nanini. √√                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 11

 9.8    ‘Kucaca ukuba nayo ngokwayo ngomnye owagqitha indlu yoxolo ivaliwe’. √           (1)

 9.9    Ivolo-volo, √ alarm clock. √/wodrophu √/ isitulo. √
        (Nasiphi isibini kwezi.)                                                         (2)

 9.10   Ngumlinganiswa oyintloko √/ kuba zonke iziganeko ezisencwadini zijekeleze
        yena/unento ayifunayo ebomini kwaye angenza nantoni na ukuze afikelele
        kuyo √√/Ngumlinganiswa oliqhawe √ kuba nguye onezenzo ekufuneka
        azitshintshe ukuze ayibone impumelelo. √√
        (Nayiphi na kwezi)                                                               (3)

 9.11   Sesothusayo kuba bekulindeleke ukuba iphele incwadi ehlupheka njengoko
        esuka kwikhaya elisokolayo kodwa liphele enguchwenene womfundisi
        odumileyo. √√

        Sesilindelekileyo kuba amalinge akhe ebemele ukuba amvuze xa ethe
        waguquka eguqukela eNkosini kakade. √√/ kuba ebesoloko ebonakalisa
        ukuyithemba inkosi ebhenela kuyo ngamaxesha obunzima ukubonisa ukuba
        wakhuliswa ngenkonzo eyaziwa ngokulungisa iimeko ezikekeleyo. √√             (2)
                                                                                    [25]

 UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.

 Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
   Phakathi kweziganeko ezinokuchatshazelwa kukho;
   - Ukubanjwa kukaMfazwe nokungcungcuthekiswa kwakhe – abantwana
     badinga ititshala yezembali.
   - Abantwana baqhankqalazela uba akhululwe uMfazwe.
   - Ukungcungcuthekiswa kuka K.K. nokubulawa kwakhe.
   - Ukubulawa kukaMachule.
   - UMfazwe ubuya etshiselwe ikhaya.
   - Ukudutyulwa kwabantu besifa ookweempukane.
   - Amapolisa awayehlala ezilokishini athutha neentsapho zabo.
   - Ukutshiswa kwezakhiwo neemoto zikarhulumente.
   - Ukushiywa kweentsana zingenabani.
   - Ubomi babantu bendawo batshintsa.
   - Izimilo zabantwana zakrazuka.
   - Ukubulawa kwabantu abasemotweni noFriday.
   - Ukuvingcelwa kukaTat’uGaba.
   - Umzi wahlukana kubini – kukho abathengiweyo ngamabhulu.
                                   OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 12

12                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2           (EC/SEPTEMBA 2019)

   UMfazwe ulandelwa ngamapolisa ngenxa yokutyhila abafundi ngamalungelo
   wabo, esebenzisa ithuba lokuba engutitshala ofundisa ezembali kwisikolo
   iFunda.
   Amapolisa atyale iimpimpi zawo kwilali yakwaQaka, oko kukhokelele
   ekubanjweni kukaMfazwe.
   Eluvalelweni uMfazwe ucengwa ngamapolisa ukuba abe yimpimpi yawo, ukhaba
   ngawo omane uMfazwe axolele ukuba abethwe ngamapolisa ade amtyise
   ngenja, akhweliswe nayo kumva weveni.
   Ukuphuma kwakhe ejele ufika esiva iindaba zokuba indlu yakokwabo itshisiwe
   abazali bakhe abaziwa ukuba baphi.
   Kuthe ndii neendaba zokuba yena Mfazwe uyimpimpi yamapolisa, umsasazi
   wezo ndaba nguFriday olutshaba lwakhe.
   Ufika kukho intlanganiso eholweni, uya kuyo le ntlanganiso ngeliyokuhlamba
   igama lakhe lokuba kusithiwa yimpimpi.
   Ufika ejikelwe ngabantu bonke bakwaQaka nabafundi aba abafundisayo,
   uphuma eholweni ebaleka ebethwa.
   Uthi akubona ukuba ubomi bakhe kusemngciphekweni abalekele kwaninalume
   eMnqwazi.
   Ubuyela umngcwabo kaKK noMachule, alale kwaMfundisi Hlathi, ebusuku
   uFriday neqela lakhe bamhlasele kunye nekhaya elo likaMfundisi uHlathi asinde
   uMfazwe ngokuzifihla kwimoto endala.
   Uthiyiselwa ngooFriday uMfazwe ngemoto abayishiya inabantu
   abangxwelerhiweyo, anyathele elo gazi labo.
   Acetyiswa nguMfundisi uHlathi ukuba makabhace kungenjalo uFriday uya kuthi
   nguye obulele aba bantu.
   Uya elubhacweni ngeenjongo zokukhulula abantu abamnyama kwingcinezelo
   azibandakanye nombutho iMbokotho ebomvu,
   Usinda emapoliseni aseThongo nakumajoni emibutho eselubhacweni. Bonke obo
   bunzima adibene nabo abumthibazanga mandla kumnqweno wakhe wokukhulula
   abantu abamnyama kwingcinezelo yabamhlophe.
   Ubuya elubhacweni ngokuthi imibutho yopolitiko ivulwe imilomo, xa efika
   kwaQaka uxelelwa nguSimphiwe ukuba uyafuneka eRhawutini kwiingxoxo.
   Ubamba inqwelo moya uya eRhawutini noFriday unombutho wakhe ulapho
   kwezo ngxoxo.
   Kwiingxoxo ezo bayakhululeka abantu kumbuso wengcinezelo wabamhlophe,
   uMfazwe obesaziwa njengempimpi ngoku uyijaji kwityala likaFriday. Oku
   kubonisa ukuba uMfazwe wawuphilela umnqweno wakhe wokungabi yiyo
   impimpi kuba waxolela nantoni kunokuthengisa ngabantu bakokwabo.
   Ukufumana kwabantu abamnyama inkululeko yaba kukufezekiswa komnqweno
   kaMfazwe.
 (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                   [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                       13

 UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

 11.1   La Magqwirha ngamapolisa ombuso wamadlagusha awayemvalele
        entolongweni uMfazwe efuna athathe ubungcothoza kuba ayemkrobele ukuba
        urhabule kwibhekile yomzabalazo. √√                                                    (2)

 11.2   Kudala umanyano, intsebenziswano ukuze abantu baphumelele kunye mhla
        baphumelela xa uqwalasele inquleqhu kaMfundisi uHlathi, uTat’uGaba
        nabantu abamakhe uMfazwe sele bengasekho nezinye eziyelele apha. √
        Kubenze ukuba xa besilwa babenjongo nye kuba baxhatshazwe ngokwebala,
        eyona nto ibenza babe ngamacala amabini alwayo kucace ukuba ngubani
        okuliphi icala. √/ Kudale ukuba kubekho umsantsa okhuthaza abanye ukuba
        balwele okukokwabo. √
        Kudala ukuba kubekho amathandazwe azijula ijacu kwiimeko ezinzima de
        babe ziingxwelerha kodwa kunjalo ngoku bahluleleneyo kubakho
        intsebenziswano ngokokwahluka kweenjongo zamaqela. √/
        Kudale iyantlukwano eyenza kubekho ukuthengisana kumaqela okanye
        ukuhlelana ngenxa yokufuna ukuxhamla kwiimeko ezingcono. √
        (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka. Qaphela: umviwa
        ngamnye uya kuyibeka ngendlela ayibona ngayo imeko eqhubeka
        ebalini.)                                                                              (3)

 11.3   Bubengumqondiso wokuba ngenye imini uya kuze athethe kuvakale kula
        magqwirha/ bube ngomqondiso wempumelelo √ kuba ekugqibeleni uphele
        eyijaji egweba amatyala abe ngoku amagqwirha esiva ngaye ethatha imiyalelo
        kuye. √√                                                                               (3)

 11.4   Sisekubeni eli banjwa liseluvalelweni namhlanje ligqibele liyijaji kwakweli
        lizwe linye. √√                                                                        (2)

 11.5   Likwinqanaba lengabula zigcawu √kuba saziswa abalinganiswa abaza kudlala
        indima ephambili kweli bali √/ sithiwa ntlo kwizinto ezinokuba ngunobangela
        wempixano √/ sikrotyiswa kwiziphumo izimo zabalinganiswa nesimo sentlalo √/
        Sihlangana     neemeko      zabalinganiswa     ezisenokuba     ngunobangela
        wokruthakruthwano. √
        (Nayiphi inkxaso kwezi.)                                                               (2)
 11.6   UMfazwe usisiqhwala wadutyulwa emlenzeni wagqibela esisiqhwala √/
        uMfazwe akasenalo ikhaya lakhe √/ UMfazwe uselubhacweni udlakazekile
        emoyeni √/ uMfazwe wahlukaniswa noNokuzola onomntwana wakhe √/
        athandana naye watsho wasesinye sezigede. √
        (Nasiphi na isithathu esichanekileyo siya kwamkeleka.)                                 (3)
 11.7   UMfazwe wagxothwa entlanganisweni √√                                                   (2)
 11.8    ‘Ndiyaya okanye andiyi entlanganisweni ngecawa. √                                     (1)
 11.9   Kukho unomathotholo, √ kubhalwa iileta. √                                              (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 14

14                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2             (EC/SEPTEMBA 2019)

 11.10   Ngumlinganiswa oyintloko √ kuba zonke iziganeko zijikeleze yena √/unento
         ayifunayo ebomini kwaye uxolele uujinga iliso ukuze afikelele kuyo √
         (Nayiphi na impendulo enika iimpawu ezichanekileyo zomlinganiswa
         oyintloko iya kwamkeleka)                                                     (3)
 11.11   Sesothusayo √ kuba bekulindeleke ukuba uMfazwe afe ebulawa
         ngamaBhulu kodwa wagqibela eyijaji elwela ukuphathwa gadalala kwabantu
         abamnyama ngamaBhulu. √√
                                         Okanye
         Sesilindelekileyo kuba kakade okungapheliyo kuyahlola. Kaloku
         namadlagusha la bekumele ukuba akhe akuve ukuphathwa ngumntu
         omnyama. √√                                                                   (2)
                                                                                      [25]

 UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – NNN Swana
 Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
 njengesikhokelo kuphela.
 Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina.
 bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
 Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
 Isaci esithi ‘ukuthetha uNongqawuse ‘ siphuhlisa ukuthetha into engasuke yenze.
 Ekuqaleni kwale ntsomi sityhilelwa ngentlalo yamaXhosa eyayimnandi kuba
 ayezizityebi ephila ngokulima nokufuya iigusha, iibhokhwe, iinkomo, zidonki nazo
 zonke izilwanyana zasekhaya.Ezi zizona zinto umntu awayebonwa ngazo xa
 esisityebi. Umhlaba wawuyokozela intlutha, Uluntu lwaluzingca ngobuntu,abalawuli
 bengekabiwa bubuhlanga. Abantu babesebenzisa iinkomo ukulima amasimi
 kubekho umbona,imifuno namazimba.
     Kwakulula kumaXhosa ukwenza amasiko kuba ayengathengi esebenzisa izinto
     anazo.
     Abafana namakhwenkwe kwelinye icala ayezonwabisa ngeentlombe
     nemitshotsho.
     AbeLungu babewufuna kakhulu umhlaba wabamnyama ngenxa yokuchuma
     nokutyeba kwawo.
     Injongo zabo yayikukuxhaphaza abantu abamnyama ukuze bacake kubo.
     Babesazi ukuba xa bengatshabalalisa ubutyebi babo, Bangatsho baguqe kubo
     becela umsebenzi batsho bathobele bekwalawulwa yimithetho yabamhlophe.
     Zatshintsha izinto mhla intomb yaseCwhebeni leGxarha, uNongqawuse intombi
     kaMhlakaza eyayinguMprofethi yaxokisa isizwe isithembisa mgobutyebi
     obuphinda-phindeneyo obuzayo.
     Le ntombi yayinexesha layo elilodwa yayisiya ngalo emlanjeni ukuya kukha
     amanzi.
     AbeLungu baliqaphela ixesha layo lokuya emlanjeni kuba babesoloko befuna
     ikroba lokuwabhukuqa amaXhosa.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 15

   Bamqaphela ukuba uNongqawuse ufika athethe nezinyanya emlanjeni
   njengomprofethi.
   Basebenzisa ezi nkolo zamaXhosa ukubajika babenze izicaka zabo.
   Benza icebo lokuba bazenze izinyanya phaya emlanjeni ukuze acinge ukuba
   uthetha nezinyanya xa ethetha nabo.
   Akufika emlanjeni uNongqawuse wacamagusha enqula ethethela phezulu kwaye
   kungekho nto ayishiyayo.
   Bathi abeLungu isiprofetho sithi amaXhosa aza kuba zizityebi, bathi kuza kufika
   imana evela phezulu.Oko kukuthi bazobazizityebi bengasebenzanga nzima kuqala.
   Neenkosi ziza kuphatha zilawule kamnandi, kodwa konke oku kuza kwenzeka xa
   bonke abantu betshabalalise bonke ubutyebi babo, Oko kukuthi babulale imfuyo
   batshise zityalo nembewu yazo.
   Batsho besithi mabajonge eMpumalanga iintsuku ezintathu bangayeki baza
   kuyibona indyebo yabo isiza ivela khona.
   uNongqawuse waleqa enkosini ngenxa yenkolo enzulu anayo kwizinyanya
   yakwamkela oko yabe sele ikhupha umyalelo ongqongqo wokuba izibonda
   mazihambise ezi ndaba ebantwini bonke.
   Ngenene abantu benza ngokomyalelo batshabalalisa yonke into.
   Emva koko zafika zadlula iintsuku ezazibaliwe yaqalisa indlala kumaXhosa nkqi
   ukuvela kwendyebo.
   Balinda balinda bejonge enkalweni de bancama.
   Bamfuna apho akhoyo uNongqawuse abantu ngenxa yephango.
   Loo nto ithetha ukuba liyinene elokuba xa kusithiwa ‘uthetha uNongqawuse’ kuxa
   ubani ethetha into engasokuze yenzeke kuba kwabanjalo kwintetho eyayithethwe
   nguNongqawuse intombi kaMhlakaza.
   Ubutyebi obabukho kumaXhosa baphela kwagquba indlala, iinkosi zemveli
   zakhonza nkosi zimbi, kwangena imithetho ngemithetho kwaXhosa, zabhanga
   zaluthuthu iintlanti zikaXhosa. AbeLungu bafika neeteletele zabo balima
   amaXhosa azizicaka.
Intaba kaNdoda
   Esi sibongo singembali yokufumaneka kwale ntaba.
   Ngokwembali iNtaba kaNdoda yona yintatyana enesiphongwana esijonge
   entshonalanga. Ithe ngcu kumahlathi akwaHoho, ekuphuma kuwo ixesi neQonce.
   La mahlathi ukuze abe ngamahlathi alunge kumaXhosa afunyanwa nguRharhabe,
   into kaPhalo yasekunene, malunga nonyaka we-1750, owathi ukushiya kwakhe olo
   lwalwa luseGcuwa, ngakuNdotshanga, ngokuphetha iimfazwe zakhe nabaThwa,
   esuka eHohita, waqubisana nzima namaLawu
   Lathengwa ngemihlambi yeenkomo ke elo hlathi lakwaHoho ngemvumelwano
   phakathi koRharhabe noHoho inkosikazi eyayiphethe amaLawu.
   Ukusukela oko ke yaba ngumhlaba wamaXhosa lowo.

(Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.)                                         [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 16

16                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2019)

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI - NNN Swana nabanye

13.1    Babesalekelana √√/ babengumntu nomntakwabo √√                                           (2)
13.2    UDeliwe ucalulwa ngumntu azalwa naye √ lukhula ngakumbi uchukumiseko,
        luceketheke uvakalelo xa enokucekiswa acalulwe ngumntu obefanele
        ukumkhusela uDeliwe ngenxa yesiphako anaso emzimbeni kuba oku
        bekulindeleke kumntu angamaziyo. √√                                                     (3)
13.3    Wokujongeleka kwakhe phantsi kukaDeliwe. √ Kuba naku wagqibela engumntu
        ojongelwa phantsi ecalucalulwa ngenxa yesiphako esisemzimbeni. √√/ wokuba
        kungalindeleka into engaqhelekanga kuye noko edelekile √ kuba naku wathi
        edeleke enjalo enesifombo soluleka badana ababemjongele phantsi. √√                     (3)
13.4    Ibalulekile kuba injongo kukukhwebula abantu kwizenzo zocalucalulo √√/
        ikhwebula abazalanayo kwizenzo zokuphathana gadalala ngenxa yoluchwe
        lwabazalanayo. √√
        (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)                                         (2)
13.5    Sesokuqabela intaba esokola uDeliwe. √ kuba kulapho uvakalelo luceketheke
        khona kumlinganiswa ophambili onguDeliwe. √√                                            (3)
13.6    Kukubalisa ngezinto ezingakholelekiyo √/ ukuba libali elingeyonyani √/ isiphelo
        salo √/ubungangamsha bombalisi. √/ Isiqalo nesiphelo sayo. √
        (Nasiphi isibini seempawu zentsomi ezibonakala kwesi sicatshulwa siya
        kwamkeleka.)                                                                            (2)
13.7    Yindawo elikhaya √ / yindawo yokubalekela √ / yindawo yokulilela √/                     (1)
13.8    Liqhawe lomzabalazo. √                                                                  (1)
13.9    Lolokuba imbongi izelwe ngoku sele uza kuphela umzabalazo √√/ lolokuba
        imbongi ayithathanga nxaxheba ibhekele phi kumzabalazo. √√
        (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                        (2)
13.10   Kukubethelela ingcinga yokuba awufumanekanga lula uMzantsi Afrika √√/
        Kukuqaqambisa indima edlalwe nguSteve Biko ekufumanekeni kwawo √√/
        Ngokwembongi ukuthi Mzatsi Afrika kukuthi Steve Biko. √√/ Imbongi igxininisa
        ukuba yonwabile kuba uMzantsi Afrika utshintshile yimizamo yamaqhawe
        angooSteve Biko. √√ / kukudala isingqisho. √√
        (Nayiphi na kwezi)                                                                      (2)
13.11   Lo mbongo ungendima edlalwe nguSteve Biko ukuze uMzantsi Afrika
        ukhululeke. √√                                                                          (2)
13.12   Imveza njengomntu olwele inkululeko yeli √/ uvezwa njengosindise iinkedama,
        abahlolokazi √/wafunda de athi unceda abangenamandla ’okuzinceda √/ Ithetha
        kamnandi ngaye imtyhila njengomntu obenegalelo elikhulu kwinkululeko yeli. √
        (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.)                                    (2)
                                                                                           [25]
                                                         AMANQAKU ECANDELO B:                   25

 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                  17

ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
   Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo
   kuphela.
   Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
   bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
   Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
   Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
   Ingombandela obalulekileyo noxabisekileyo kwintlalo yabantu. Ukuphazamiseka
   kwalo mbandela kwenza izinto zingalungelelani kudaleke intlekele.
    Kubakho umlinganiswa oyinjinga yentlekele.
    - Lo mlinganiswa uba sisigculelo sentlekele ngenxa yezenzo zakhe.
    - Uba ngumlinganiswa obekekileyo ngenxa yezenzo zakhe.
    - Uyaqiqa usezingqondweni akabonakalisi butyhakala.
    - Ungumntu osesihlalweni esiphezulu nasemagunyeni.
    - Usuka abe nobuthathaka obumtyhalela ekubhatyazeni.
    - Oku akubi nakuba salungiseka ibe seyihlile intlekele.
    - Yile mpazamo nemposiso yakhe edala intlekele.
    - Umlinganiswa oyintloko uba namathuba okuba nomvandedwa de azive ethetha
      yedwa ngasese sitsho sikwazi ukuvelela imbilini yakhe.
   - Zisuka nje lo mdlalo uhlakulela ngemiqondiso efana nomsi ovale indlu
     ongumqondiso wokubi okuza kusihlwa, kufingqiza amafu, kuzise izulu kukhala
     izikhova imikhulungwane wezinja, imiqondiso yokubi okuzayo
   - Ukuqwalasela ezi mpawu nganye nganye sizicazulula ngolu hlobo;
Ingombandela obalulekileyo noxabisekileyo kwintlalo yabantu. Ukuphazamiseka
kwalo mbandela kwenza izinto zingalungelelani kudaleke intlekele.
 - Le drama ingomba wentlalo okukwendiswa okanye ukukhetha undofa naye.
   Uphazamiseka ngokuthi uZwilakhe onguYise kaGugulethu afune ukukhethela
   unyana wakhe intombi amakayitshate ngeli xesha uGugulethu afuna ukuzikhethela.
   UZwilakhe umisa ngesiko ngeli xesha uGugulethu abona ukuba luthando olwenza
   abantu batshate.
 - Isilumkiso sikaZweni, xa efuna ayekwe azikhethele uGugulethu kwiphepha 63 sithi,
   ‘The old order changeth yielding place to new…lest one good custom should corrupt
   the world’ silugelesho, sikrobisa kwinto engehli esenokwenzeka.
 - Ithumba liyaqulungana ngokuthi uyise amise ngokuthi akanakufunzwa kanti uza
   kumfunza ngokwakhe kwaye umile elizwini lakhe ngelithi nokuba angade achase
   alale ngomqolo uGugulethu.
 - Kwelinye icala uGugulethu ubuza umbuzo othi, ‘Ukuba ubawo undisa eweni
   mandiye nokuba ingozi ndiyayibona kuba ndifuna ukumkholisa?’
 - Uthatha isigqibo asilandele sokunika impendulo ethi ‘buzani kubawo’ kuwo
   ngamnye umbuzo omalunga nalo mcimbi xa ungahambelani neembono zakhe.
 - Akusithatha esi sigqibo uqalekisa nomhla awazalwa ngawo, akanasimilo, uthi
   ebizwa athi akezi- noko umntwana womXhosa uyayazi ukuba sukuba kushubile
   ukuze umntwana asabele ngolo hlobo.
 - Esinye isilumkiso sikaZweni sihamba neziqhamo zonyanzeliso.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 18

18                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            (EC/SEPTEMBA 2019)

Ulwimi olusetyenziswayo kumdlalo oyintlekele ngunyonyo onuk’igazi
 - Amazwi aquphayo angumbuzo ozingileyo asenza sihlale singxangele ukubona
   ukuba kuza kwenzeka ntoni kwesi sibini. Akubona ukuba alikho ilizwi
 - Ithoni yeyonxunguphalo- Ukusetyenziswa kukaBuzani kubawo kuyo nayiphi into
   engumbuzo omawuphendulwe nguGugulethu kudala unxunguphalo. Kwelinye icala
   akaZwilakhe amazwi nangona ewatshintsha tshintsha antsingiselo nye, ‘andijiki
   kuleyo’.
 - Ukufunyanwa kukaGugulethu ezula endlini, ephindaphinda amagama manye,
   ‘Buzani kubawo’ kubonakalisa ukudandatheka komphefumlo hayi kuGugulethu
   yedwa nakuthi bafundi bencwadi esizimanye naye.
 - Iintetha ezithi, ‘iinkqwithela, amathunz’omnyama, iintsunguzi zamahlathi Izulu
   liyadu-duma, lududuma lidlule nemiphefumlo yabantu…izulu limathumbantaka,
   Bawo uyandiqhomfa na?’
 - Izilumkiso zikaGugulethu, liduduma lidlule nemiphefumlo yabantu, lenza izigede.
 - UMzamo ulumkisa ngamazwi athi ‘isala kutyelwa sibonwa ngolophu.’
Malunga nomlinganiswa oyinjinga yentlekele
 - Unento ayixabisileyo ebaluleke kakhulu ebomini bakhe.- isiko.
 - Uba nobuthathaka anabo obuthi bumkhokelele kwisiwo sakhe.- Inkani
 - Unenjongo afuna ukuyifezekisa- ufuna ukuzekela unyana intombi ayithandayo.
 - Wenza iinzame zokufumana le nto ayifunayo- uqweqwedisa amaHlubi
   ewaqweqwedisela kule mbono yakhe.
 - Kubekho imiqobo esendleleni yakhe yokufumana akufunayo- imiqobo anayo
   yeyokuba amaHlubi ayalazi eli siko nokutshintsha kwalo, uMzamo, uGugulethu
   ongafuni kusayina nokuvuma esidlangalaleni ukuba uyamtshata uThobeka
   abembonelwe nguYise,
Uba nobuntshovuntshovu bobuntshakavula efuna ukususa le miqobo nakuziphi
iimeko-
 - Uqweqwedisa abantu ukuqala kuGugulethu de amtshatele kunye nale ntombi
   kaMcothama xa ebophe isandla engafuni kuyitshata, ukuya kumaHlubi.
 - Uxolele ukujinga iliso, kungade kube kho indyikityha yokufa kwabantu abangenasono
   ngenxa yakhe - kufa imiphefumlo engenatyala kuba xa engakufuni ukutshata
   uGugulethu uyamtshatela lize ixhoba lokuqala libe nguNomaMpondomise ofa
   ngokuzeyelisela emlanjeni kuba undofa naye wakhe etshatile.
 - Emveni kweminyaka elishumi elinesibini, uZwilakhe uthumela abafowabo ukuba
   baye kulanda uGugulethu eMthatha akungavumi.
 - UZwilakhe akuthumela uThobeka nabantwana eMthatha, uGugulethu ubaxabela
   ngezembe ezinzulwini zobusuku bonke bayafa
 Uyazisola ngesenzo sakhe/uba nokuzisola
 - Ngale mini inye uyavuma uZwilakhe ukuba ungunobangela ngoko isigwebo
   masiwiswe phezu kwakhe, inkundla iyala, imgwebe intambo uGugulethu.
 - Ngomhla wokuwiswa kwesigwebo, xa uGugulethu egwetywa iinyanga ezintandathu
   ngenxa yokubulala uThobeka nabantwana, uZwilakhe uyazisola de athi
   makugwetywe yena endaweni yakhe.
 Uxolela ukufa/ uyafa/ uyohlwaywa ngesenzo sakhe
 - Isohlwayo sakhe sesokuba usele yedwa kuba uMagaba uzityise ityhefu kwangale
   mini wafa.
 - Omnye owohlwaywayo lihlakani lakhe uMagaba unina kaGugulethu othi ngemini
   yokugwetywa kwetyala likaGugulethu lokubulala uThobeka, unina uMagaba,
   aziseze ityhefu afe.                                                              [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                   19

 UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

 ISICATSHULWA A

 15.1     Ngumba wokuzekelwa kukaGugulethu. √                                              (1)

 15.2     Lidale umsantsa phakathi kwendlela abaliqonda ngayo isiko abadala
          nabatsha laze lakhokelela kwimpixano ephakathi kwabazali nabantwana
          kulo mdlalo. √√                                                                  (2)

 15.3     Kukuthethathethana. √                                                            (1)

 15.4     UZwilakhe ucinga ukuba nguye omakakhethe umfazi ngeli xesha amaHlubi
          akholelwa ukuba umfana makakhethe, utata aye kucela intombi egameni
          lonyana. √√                                                                      (2)

 15.5     Nguye owenze ukuba uGugulethu anyanzelwe ngoThobeka Mcothama
          kuba uthe akakho omnye umntu oya kunyathela laa nkundla yakhe
          ngaphandle koThobeka. √√                                                         (2)

 15.6     Unyanzelise ukulotyolwa kukaThobeka Mcothama waze uGugulethu
          wemkelwa ziingqondo kukudandatheka komphefumlo. √√
          Unyanzelise ukutshata kukaGugulethu sele ebophe isandla ukuze
          angatshati suka waya kummela kumfundisi watshata egameni lakhe. Oko
          kube sisizekabani sokufa kukaNomaMpondomise neminye imiphefumlo
          emininzi. √√
          [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka]                                  (4)

 15.7     Akanyanisanga kuba kukule ngxoxo yale mini apho uGugulethu avakalise
          ukuba bavumelene kuphela ngokuba unyana usexabisweni lokutshata hayi
          ukuba makamfunele umfazi. √√                                                     (2)

 15.8     Umoya wenkxalabo. √                                                              (1)

 15.9     Ewe wade wathi akube etshatelwe ngenkani walizila ikhaya lakhe. √                (2)

 15.10    Luzobo ngqo √ kuba lo mlinganiswa usixelela ngqo ukuba umlinganiswa
          onjani uGugulethu, asimfuniseli. √                                               (2)

 15.11    Sesokuba yena uthanda uNomaMpondomise √/ Sesokuba yena utshata
          umntu athe wamthanda hayi onesimilo njengoko esitsho uyise. √
          [Nayiphi na kwezi]                                                               (1)

 15.12    Kusisigqebelo kuba injongo ayihambelani nesiphumo. Umtshato kuthiwa
          ngokaGugulethu kodwa umntu otshatayo iba nguZwilakhe obezele
          ukutshatisa uGugulethu. √√                                                       (2)

 15.12    Unoluvo lokuba esli siko laphelelwa ngokwale ndlela yalo yakudala/
          unoluvo lokuba ngale ndlela limi ngayo lidala iingxwelerha emphefumlweni
          nezigede √ kuba iziphumo zalo azibanga zihle ngokwale ncwadi, kufe
          abantu abanye bangxwelerheka imimoya. √√
          [Nayiphi na impendulo echanekileyo iya kwamkeleka]                           (3)
                                                                                      [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 20

20                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2           (EC/SEPTEMBA 2019)

 UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 INDLALA INAMANYALA – M Lamati
    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
    njengesikhokelo kuphela.
    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-25 ukuhlola lo mbuzo.
 Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
    Ingombandela obalulekileyo noxabisekileyo kwintlalo yabantu.
    Ukuphazamiseka kwalo mbandela kwenza izinto zingalungelelani kudaleke
    intlekele.
    Kubakho umlinganiswa oyinjinga yentlekele.
    - Lo mlinganiswa uba sisigculelo sentlekele ngenxa yezenzo zakhe.
    - Uba ngumlinganiswa obekekileyo ngenxa yezenzo zakhe.
    - Uyaqiqa usezingqondweni akabonakalisi butyhakala.
    - Ungumntu osesihlalweni esiphezulu nasemagunyeni.
    - Usuka abe nobuthathaka obumtyhalela ekubhatyazeni.
    - Oku akubi nakuba salungiseka ibe seyihlile intlekele.
    - Yile mpazamo nemposiso yakhe edala intlekele.
    - Umlinganiswa oyintloko uba namathuba okuba nomvandedwa de azive
        ethetha yedwa ngasese sitsho sikwazi ukuvelela imbilini yakhe.
    - Kunjalo, sibona impixano isonjululwa ngokuthi bavuzwe abo bebekwiimeko
        ezixhalabisayo kubuye konwatywe kwakhona sibe sesincumisayo isiphelo.
   Uqala nje lo mdlalo, uMagrazula ixhwele, ubika ukuba intlanganiso
   ebiseThekwini yamaxhwele ithathe isigqibo sokuthi xha ngokuthengisa iintloko
   zabantu kuba zisenza umjojo. Iyaxhalabisa ke le meko. Bacinga ukuba iintsana
   ziza kufumaneka lula kuneentloko.- ixhalabise ngakumbi le meko kuba ubiwo
   lweentsana lububungqina bokuba kukhangelwa into elixhoba, exhaphazeka lula.
   Ezi ntsana kubonakala ukuba zingabiwa lula ngabafazi. -olunye uhlobo
   lokuxhaphaza oluxhaphaza abantu abahlelelekileyo.
   Kuyabonakala ukuba kwelinye icala lale meko amapolisa abhejele
   ukubuphanzisa obu ubundlobongela nabenzi abazinzanga koko amaxhwele
   afuna ukubaphamba kodwa awuqhubele phambili lo mkhuba. Nalapho siqalisa
   ukunxunguphala singabantu abanezazela.
   Kwesinye isakhiwana sale drama, ulutsha olungafumani misebenzi
   luyaxhatshazwa kumasebe kaRhulumente kuba kufuneka lunyobe ukuze
   lufumane umsebenzi. USiqhiwu ubhejele ukuwuphanzisa lo mkhuba awuncothule
   neengcambu.
   Zombini ezi meko zikufutshane ezintliziyweni zethu thina bafundi bencwadi kuba
   kunjalo nje thina ziimeko zentlalo ezinkone zolwaphulo mthetho.
   Ubiwo lweentsana luthimba intliziyo kaMamQhinebe ogqibela esebenza
   ekaMaGatyeni othi naye ngenxa yemeko yendlala azibone engena kumkhuba
   wokuba iintsana ohambisa umzimba.
   Xa isongwa impixano, iziphumo zimalunga nabenzi bobubi
   UMamQhinebe noMaGatyeni basa usana lokuqala kwaMagrazula, uMaGatyeni
   uyaqiniswa, beba usana lwesibini, bayabanjwa nangona singazi nje ukuba
   uMagrazula noDlezinye baphelele phi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 21

(EC/SEPTEMBA 2019)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 21

    Ihambo kaSiqhiwu yokufuna umsebenzi ichazwa njengejoyini kuba ijoyini
    kukuhamba uye eGoli uye kusebenza unyaka wonke. Sele engathi uyaphangela
    ngoku uSiqhiwu kule ndlela yokufuna umsebenzi. Indlala iliphethe eli khaya
    nangona umntwana ephumelele ibanga leshumi kwisithuba seminyaka emithathu
    edlulileyo, wabhala novavanyo lwabaceli msebenzi wakwaRhulumente
    waluphumelela. Okokoko elindiswe incwadi ayakuthi aziswe ngayo xa kuthe
    kwavela isithuba.
    Unina sel’emcebisa ukuba makanyobe ukuze afumane umsebenzi kuba
    ekholelwa ukuba nabo sele bephangela benza njalo kuba abanye bawufumana
    ngokunyoba umsebenzi abe uThembinkosi ebubungqina obuzeleyo ngalo mba
    kuba uthe ephumelele ibanga leshumi kunyaka ophelileyo wabe sele ephangela.
    USiqhiwu uyikhaba ngawo omane le ndlela iya empumelelweni ngelithi ngekhe
    anyobele isikhundla.
    Uthi esalinde njalo eve ukuba omnye umfana ogama linguThembinkosi
    ophumelele ibanga leshumi kunyaka ophelileyo sele ephangela.
    USiqhiwu uthatha isigqibo sokuba aye ngokwakhe kwi-ofisi yomqeshi
    ayekuyiqonda ngokwakhe le nyewe / ingxaki abuye apho ebhebhetha ukuba
    akazi kunyoba kwaphela.
    Ugqiba kwelokuba ambambise uMaQhikizane ngokunyobisa abantu.
    USiqhiwu uya esikhululweni samapolisa aseMthatha apho ahlangana nepolisa
    eligama linguSikhundla elingafuni ukumthethisa noKheneli Sibane, ngelithi
    ungumntu omkhulu kuba efuna athethe yonke into amfunela yona kuye.
    Akuyixelela ingxaki uKheneli unika uSiqhiwu itape recorder kunye nemali le
    ebeyifunile uMaQhikizane abe ezikhuphele iinombolo zayo ukuze abenabo
    ubungqina.
    USiqhiwu ungena e-ofisini kaMaQhikizane amnike loo mali, emveni koko
    kungene uKheneli sele emyalela ukuba aphakamise izandla amsetshe emxelela
    ukuba le mali yeyomgibe.
    UMaQhikizane uyabanjwa, ufunyaniswe enetyala agwetywe.-ulwaphulo mthetho
    luphelelwe ngamandla.
    Isiphelo siba sesiyolisayo. Siyolisa ngokuba loo nto ibisokolisa iyafumaneka.
    USiqhiwu noSiphokazi bawongwa ngokufumana umsebenzi.

 [Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka]                                    [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [XHOSA HL P2 QP GRADE 12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-grade-12-sept-2019/2f3fba07-ee3a-42f5-89a4-ec5012ec3178) — isiXhosa HL · QP · 2019
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/66f1fd20-146b-4bfb-8460-ee40dba6324c) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [XHOHL P2 GR12 MEMO SEPT2022](https://www.hlayiso.com/library/xhohl-p2-gr12-memo-sept2022/4b4edcf0-840e-4e56-8f8f-622dc966133e) — isiXhosa HL · Memo · 2022
- [ISIXHOSA HL GR12 MEMO P2 SEPT 2021](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-gr12-memo-p2-sept-2021/1742e48c-7428-4a7d-909f-c1f402274f0a) — isiXhosa HL · Memo · 2021 · isiXhosa
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/f833ea25-b11d-47c3-b6ca-78f297dfdcc0) — isiXhosa HL · Memo · 2016
- [XHOSA HL P1 GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-sept-2019/cd8ecf93-0365-4cb7-91f8-da22a11ed080) — isiXhosa HL · QP · 2019

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
