# isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 31 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2023-final/73d9891f-2fcf-44ac-b13c-3c22a1e0de05
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 31

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2023-final/73d9891f-2fcf-44ac-b13c-3c22a1e0de05)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Memorandum, 31 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                      SENIOR CERTIFICATE

                               IBANGA 12

                        SEPTEMBA 2023

        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
                IMEMORANDAM

AMANQAKU:   80

                 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-31.

### Page 2

2                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2023)

EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA

• Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
• Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba
  kuqalwe ukukorekisha kumaziko okukorekisha.
• Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.

IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA

1.   Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
     impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akuvumelekanga ukuba
     aphendule umbuzo osisincoko nombuzo omfutshane kudidi olunye
     kwijenri enye.)

2.   Xa umviwa ephendule yomine imibuzo kwiCANDELO                A   (imibongo
     efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.

3.   Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
     esisincoko kwiCANDELO B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
     kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithathu imibuzo
     (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha
     kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba
     uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.

4.   Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
     elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.

5.   Xa iimpendulo zinonjolwe ngokuchanekileyo,       korekisha   ngokwendlela
     ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.

6.   Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
     intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
     mpendulo.

7.   Imibuzo esisincoko

     Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
     ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
     ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
     ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu.
     Sebenzisa irubriki yokuhlola ekwisihlomelo esinguA nesinguB ukuhlola
     izincoko zabaviwa.

8.   Imibuzo emifutshane

     Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
     ecaphula.

9.   Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
     ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI.          Korekisha    impendulo
     exhasayo.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2023)       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                          3

10.     Akukho   manqaku    abelwa    uYINYANI/     BUBUXOKI,      okanye
        YINYANI/LULUVO. Makisha impendulo exhasayo.

11.     Iimpendulo zemibuzo emifutshane      mazihlolisiswe ngokupheleleyo
        kwayanywe kwiingxoxo eziqhubeke      ngexesha lobekomgangathweni
        lwesikhokelo sokukorekisha.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 4

4                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                   (EC/SEPTEMBA 2023)

ICANDELO A: ISIHOBE

IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane

UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

INGQINA EZINGELA IMIPHEFUMLO – JJR JOLOBE

Amanqaku ali-10 ewonke kulo mbuzo. Ama-6 ngawomxholo aze ama-4 abe
ngawolwimi kunye nesimbo.

Sebenzisa irubrikhi esisihlomelo A.

    Kumgomo wokwenza abantu abafunda lo mbongo bakholelwe ukuba konke
    kubakhaphukhaphu nokuba bekunzima okanye nokuba bekukho
    amathandabuzo kowamkele inkosi njengomkhokeli okanye. Umenza
    umzekelo womntu oselekhe wabuva ubunzima waboyisa, oselekhe
    woyiselwa zonke izinto ezinzima ebomini, oselekhe wahlangana nezinto
    ezibuhlungu wakhokelwa lilitha elamkhanyiselayo, waphelelwe ngamandla,
    waphiwa amandla yiknkosi, yathi yakuphela indlela yobom lavuleka izulu
    yangena inkosi.
•   Ngesihloko esikwimo yesikweko apho kusetyenziswa ingqina ezingel’
    imiphefumlo. Ingqina nokuzingela ilinganiswa kwenziwa xa kufunwa
    izilwanyana eziza kutyiwa zondle umntu kodwa le ibhekisa kwimiphefumlo
    ebizelwa enkosini.
•   Isixhobo esingumbuzo nempendulo sisetyenziswe sabeka umbuzi ovela
    enentandabuzo ecinga ukuba akanakukwazi ukunyuka intaba. Impendulo
    iza isithi ayiqali le ndlela kwaye yiyona ndlela ihanjwa ngumntu osenkosini
•   Umnqamlezo olixhala lobuzayo uphendulwa ngelithi kufanelekile kumKrestu
    ukuba iindlela ihanjwe kanye ngolo hlobo.
•   Umbuzi uza nezaqhwiti neziphango ezivala indlela eya enkolweni
    uthenjiswa ngelitha elakhanyisela inkosi eliya kwenza njalo nakuye.
•   Xa ekhala ngamandla aphelayo uthenjiswa ngamandla eyawaphiwayo nayo
    mhla yathi kanti iyawafuna.
•   Kude kuthi xa indlela isekupheleni athenjiswe ukuba akayi kufa ukufa nje
    uya kulindelwa lizulu xa ehamba indlela yeNkosi.
•   Kwizitanza         zonke      umbongo      usebenzisa      isigama     esidala
    umfanekisontelekelelo wobunzima afana noo-“umnqantsa, umnqamlezo”,
    isiphango, ukuyoba’ ade ayokuma ngemini yokuphela kobom. Indlela inzima
    nje iNkosi ihlala ikho apho ubani athi sele engasaphili amkelwe liZulu. Konke
    kubonakalisa ukuba indlela le ayilula kodwa ihanjwa ngomehlo akhe ajonge
    eNkosini akholelwe ukuba naye iNkosi iyakumnceda.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2023)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 5

 •     Kuyamomeleza othandabuza ubunzima bendlela ukusetyenziswa
       kwamagama “izaqhwiti”, “iziphango” kunye nesithembiso selitha
       elakhanyisel’ iNkosi elisekhoyo ukuba lingamkhanyisela naye liqinisekisa
       kananjalo ukuba umntu ojonge enkosini kuphela akayi kuxakwanto.
 •     Ukusebenzisa udliwanondlebe kwalo mbongo kwenza kubelula ukuzifaka
       ezihlangwini kowenziwa isithethi/ kofundayo kuba ufunda kwijelo lomntu
       wokuqala. Kwangoko uzifaka kwizihlangu zentandabuzo. Akholelwe kuba
       umbuzo ngamnye unikwa impendulo ekhawulezayo ethi eNkosini izinto
       ezinzima ezehlela umkhonzi zithwaleka ngokulula, kwaye umkhonzi
       akazithwaleli ngokwakhe ubunzima koko iNkosi ngokwayo iyamthwalela
       okanye nenkosi yabuva obo bunzima. Lukwasusa intandabuzo yokuba iNkosi
       ingumncedi ikwancedisa ekuqondeni into aza kuzifaka kuyo phambi kokuba
       angene.

       (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.)                                  [10]

 UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 OKUHLE - Z.S QANGULE

 2.1      Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi. √Iwadlakaza amanani njengesiNgesi. √       (2)

 2.2      Kutyhila ukuba inkwenkwe yayifunda ngokukhawuleza/ ngokulula. √√               (2)

 2.3      Kwancipha ubuhlanti √/ waphela umzi √/yaphela imfuyo √/ ixhego
          lazincama lalishiya ikhaya laya kuphangela. √

          (Nasiphi isibini kwezi.)                                                       (2)

 2.4      (a)    Ixhego labuya litaka izimanga lakukhohlela. √ (b) inkwenkwe
                 yasebenza nzima yabhitya nemilebe. √                                    (2)

 2.5      Siphumelele kuba kwisitanza sesithathu inkwenkwe ifunde ekhaya
          sekungasekho nto √√/ isitanza se-4 sithi inkwenkwe ifunde sele kuphele
          imfuyo ekhaya √√/ kwisitanza sesi-5 ixhego lizincame layokusebenza labuya
          ligula kanti nexhegokazi beselitotoba kukubi √√

          (Nayiphi impendulo echanekileyo efumaneka kwesi sicatshulwa sombongo
          iya kwamkeleka)                                                                (2)
                                                                                         [10]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 6

6                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

WATSHA UMZI – NONTSIZI MGQWETHO

3.1    Amaxesha obumnyama agqithile √ Neza mini zobudenge ziphelile. √                     (2)

3.2    Kutyhila ukuba isizwe siziva silixhoba √√/ Kutyhila ukuba isizwe siziva
       siphethwe emanyeni. √√/ kutyhila ukuba kukho impathombi yabantu
       ababuthathaka. √√

       (Nayiphi kwezi.)                                                                    (2)

3.3    Owukuhluthwa kwamakhaya √ /kobukhosi kubanikazi √/owooNozala
       abahamba ngepasi ekhayeni labo √/ owomzi ongenwa nangubani/ owomzi
       ohleli wodwa √/ owomzi ongasenazo iintsikelelo owawuzinikiwe. √

       (Nasiphi isibini kwezi.)                                                            (2)

3.4    Ziphi na (a) iinkokeli ze-Afrika √ / Sancama namhlanje thina mzi kaNgqika/
       Wakhonkxwa na (b) Afrika ngamakhamandela? √                                         (2)

3.5    Siphumelele kuba kwisitanza soku-1 ungqala ofundayo ukuba azibhence
       ngombuzo buciko okanye afune ukuba kwenzekani √√/ isitanza sokuqala
       siyathundeza ukuba ama-Afrika ayeke ukuthi sele ebona azenze
       angaboniyo √√/ kuba isitanza sesi-2 siyavakalisa ukuba iinkokeli nazo
       ziyabandakanyeka. √√/ sivakalisa ukuyekelela kwama-Afrika bebona ukuba
       umzi ungeniwe ngabantu abangengowawo umzi. √√

       (Nayiphi impendulo echanekileyo efumaneka kwesi sicatshulwa sombongo
       iya kwamkeleka)                                                                     (2)
                                                                                          [10]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2023)          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                7

 UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 MHELA MFONDINI – G.V. MONA

 4.1     Mhela mfondini, Ndiphuthum’ elam’ ikhohlombe √/ Ngokwesethu isithethe,
         Inkwenkwe iyazihlanganisela √/ Kwelakowethu ukuzuma lityala. √/
         Khawuthob’ iqulo mfondini-ndini, Zaphukil’ ezam iintonga. √

         (Nasiphi isibini kwezi.)                                                       (2)

 4.2     Kutyhila ukuba inkwenkwe iyoyiswa √√/ iphelelwa ngamandla. √√                  (2)

 4.3     Xa iwile/ iphuza umhlaba√/ xa igevezel’amadodo √/ xa idiniwe √ ulwimi
         luyinkabankaba. √

         (Nasiphi isibini kwezi.)                                                       (2)

 4.4     (a)    amakhwenkwe amancinane abahlonele oonongena. √/ oonongena
                bawahlonele amakhulu. √ (imiqolo 22-24) √
         (b)    amakhulu iinto ezitshotsha entla abahlonele oonosala. √ (imiqolo 25-
                26) √

         (Nasiphi isibini kwezi.)                                                       (2)

 4.5     Siphumelele kuba siyanqonqozisa ukuthi sisithethe √√/ ngummiselo,
         kwakhona simisa intlonipho nentlonelo njengezithako, √√/ Isicatshulwa
         sombongo siyidandalazisa icace imeko apho isetyenziswa khona into yokuthi
         “mhela mfondini’. Ngokucaca kwayo abantu bayazibonela ukuba ukuvuyelela
         akusiso isisombululo √√

         (Nayiphi impendulo echanekileyo.)                                              (2)
                                                                                        [10]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 8

8                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2023)

ISIHOBE ESINGAFUNDISWANGA (SINYANZELEKILE UKUBA USIPHENDULE)

UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

INYANISO – S.E. K MQHAYI

5.1    Ithetha egameni lomntu ofunda umbongo nabanye abafana naye/ egameni
       labantu abafuna inyaniso abaquka ofundayo. √ kuba isakhi u’si’
       siyambandakanya ofundayo. √                                                      (2)

5.2    Kuza kukhonzwa ngayo iNkosi √ iza kukhulula abantu ebukhobokeni√/ Iza
       kuphelisa ukulahlekisana emiphefumlweni yabantu. √

       (Nasiphi isibini kwezi.)                                                         (2)

5.3    Babiza iNkosi/ bathi Nkosi Nkosi xa beza kuxoka √ nabo bayayingqina
       inkosi besithi uyinkosi yemikhosi” √                                             (2)

5.4    Kungokuba lisisibizi esibhekiselele kwintlonipho kuMdali elibhelisa kuye. √√     (2)

5.5    Ndiyakungqina kuba abantu abasenayo inyaniso/ abantu bayaxoka./ abantu
       bayenzakalisana ngenxa yokungabinanyaniso √√

       (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.)                                 (2)
                                                                                       [10]
                                                      AMANQAKU ECANDELO A:               30

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2023)       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                              9

 ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

 INOVELI

 UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 INKAWU IDLIW’ ILILA – S Kula

 • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
   njengesikhokelo kuphela.
 • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
   bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
 • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo.
 • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-27 ukuhlola lo mbuzo.

 Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

 Xa etyhila inzondo njengesithako esikhulise, sagqamisa impixano ephakathi
 kokulandela umthetho nokuwaphula kule noveli.
 Impixano iqaqamba kakhulu xa kukho inzondo phakathi kwabalinganiswa bebali.
 Inzondo itsho yayiqaqambisa ngakumbi impixano kwinoveli Inkawu idliw’ilila xa
 iinjongo zobom zabalinganiswa abaphambili ziye zaphazamiseka. Inzondo
 isebenza ngabalinganiswa abathi babe yimiqobo kwiinjongo zobom bomnye
 umlinganiswa. Kule noveli, uThantaswa uvelelwa kukuzonda uMsindisi xa
 engumqobo ekufumaneni imali abende ngeenjongo zokubanayo. uMsindisi yena
 uzonda uThantaswa ngokungafumani abantwana abezithembise ngabo;

 •   Emva kweendaba zikaGqirha zokuba uThantaswa akasayi kubafumana
     abantwana abahle njengaye njengoko ibiyinjongo kaMsindisi, kuqala ubomi
     obutsha kwaMsindisi.
 •   UThantaswa uqalisa ukuzonda uMsindisi akuxelelwa nguNozizwe
     ngesithembu amve esiceba nomntakwabo, uMkhokeli. Isizathu sesokuba
     engasazukubafumana abantwana abahle abetshatelwe bona.
 •   Bobabini uMsindisi noThantaswa iyabaphazamisa into yokuba kuthi kanti
     abasayi       kubafumana.      Ibenza    baqalise    bahambe     iindlela
     ezingasahambisaniyo.
 •   UMsindisi akufumanisa ukuba uThantaswa uhamba abuye ngothulanja
     uyamgxotha uThantaswa.
 •   uThantaswa ubona ilifa engasoze alifumane.
 •   UMsindisi ngangokuba emzondile uThantaswa sele efuna uThantaswa
     angaze alifumane lonke ilifa lakhe.
 •    Elowo uthatha indlela eyiyeyakhe yedwa yokuzalisekisa umnqweno onelifa
     phakathi. UThantaswa efuna ukulizuza lonke uMsindisi efuna ukulikhusela
     ngomthetho lonke.
 •   UThantaswa umsongele eqhiyeni uMsindisi ngelithi ufuna ukulifumana lonke
     ilifa likaMsindisi kwaye ungena kumalinge okumsusa ebomini engekasitshati
     isithembu ukuze alifumane lonke ilifa.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 10

10                         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2023)

•     UMsindisi ngenzondo yakhe kuThantaswa, uya egqwetheni enze umyolelo
      obhalwe phantsi wokuba ilifa lize lifunyanwe ngunyana wakhe awayemfumene
      kuSiziwe engekatshati. Oku kwaziwa nguMsindisi ne-ofisi yegqwetha.
•     NgekaThantaswa inzondo uyagwintwa uMsindisi, eBika emva kokufumana
      isandla kuMfuneko. Bayazincoma akufa uMsindisi ukuba umsebenzi wenziwe
      ngempumelelo. Ithemba lelokuba uMfuneko uza kuliphanda linyamalale eli
      tyala.
•     UMfezeko Mapheza uzithela kwizandla zenzondo kaMfuneko noThantaswa
      ngokusuka athi kanti ibinguye ilalela ngemini yokugwintwa kukaMsindisi.
•     Kuthe kanti iderhe yokubilisa inzondo kaMfuneko ngakuMapheza zezobutsha-
      uMapheza uthandana noHlengiwe.
•     Inzondo imtha umoya uMfuneko ifune agxagxamise ukwenza ukuba inqanaba
      lolwaphulomthetho elilandelayo libe yimpumelelo
•     Akulifumana ithuba uMfuneko uyamnyoka uMfezeko, amdyobhe ngokumenza
      oyena mntu umdaka ade adlulele nasekumbekeleni uKhala onguNqoza
      wokuqinisekisa ukuba ukwazi konke okufunyanwa nguMapheza kuphando
      ukuze yena ahlale ephephisa uThantaswa.
•     Zonke ezi zenzo uzenza kuba efuna uThantaswa angafumaneki, aphuncule
      esigwini sesandla somthetho esiphethwe nguMapheza azokufumana imali.
•     uMfuneko uqeshwe yinzondo kaThantaswa ejolise ekohlwayeni uMsindisi
      ngokuthi ilifa alifumane ngobunjalo balo.
 •   Imibuzo yenzondo aphikele ukuyibuza uThantaswa emalunga nokuba ufa nini
     uMapheza ilidlulisela kwibakala elilandelayo ibali kutsho kwenzeke isiganeko
     esilandelayo.
•     Iyadlwayiza impixano ngenxa yenzondo. UThantaswa uphikele ukubuza
      ukuba ufa nini lo Mapheza. Uqala ngokubuza icebo aziveze kwakulo mbuzo
      ukuba ufuna afe engekabhaqi nto uMapheza kolu phando lwakhe.
•     Uneemini ade abuze, amngqale uMfuneko ukuba ‘Kanti Mfuneko ufa nini lo
      Mapheza unezothe’ Lo mbuzo uyicacisa gca inzondo anayo uThantaswa
      kuMapheza. Uphatha kumbona efanelwe ngumpu phakathi kwamehlo xa
      engade afe.
•     Emva kokuba ilifa elilungiselelwa nguMdlambila, usambona efanelwe
      yibhokisis emnyama akuba ezibonakalisa njengepolisa ekuphela kwalo
      elinengqondo.
•     Inzondo yenza uMfezeko adliswe ityhefu sesi sibini ngokuyithumela ngoNqoza
      aze aphelele esibhedlela.
•     Kwakufumaniseka ukuba uMapheza akafanga lidliso uThantaswa
      akaphothelwa usebenzisana noMfuneko kuzanywe icebo elilandelayo
      lokwenza ukuba afe uMapheza. Kweli ityeli kubhenelwa kwakumandla
      kaSiphongo okwenza uvutha oye waphanza naye.
•     Bakube beziqhathe bathi uMfezeko uza kuswelekile lidliso, uThantaswa
      seletsalela unina umnxeba emazisa ngokuba ityala liwela ekuphandweni
      ngumMfuneko ngokweminqweno yabo.
•     Inzondo ilithwala ibali ilise ekubeni uThantaswa azibulela kunye noMfuneko.

(Nayiphi impendulo echanekileyo.)
                                                                                    (25)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2023)         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 11

 UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 7.1     Bafunana amacebo/ Bayacebisana/ bavumelana ngokwenza
         amayelenqe/ basebenzisa isakhi u’si’kwiincoko zabo ezibabopha
         ngebande elinye koko bakwenzayo √√

         (Nasiphi isibini kwezi)                                                    (2)

 7.2     UThantaswa ufuna ukuba uMfezeko angambhaqi ukuba nguye obulalise
         umyeni wakhe, uMsindisi. √√                                                (2)

 7.3     (a)     mfene yam√                                                         (1)
         (b)     Ngumfanekiso ntelekelelo wobuqhitala bomntu √ /
                 wokungabinabuchule √ kuba ukubayimfene kuthathelwa
                 kwisithuko √/ kubuqhitala eyaziwa ngabo imfene okanye
                 ukungabinabuchule kwayo.                                           (1)

 7.4     Lelokutyisa uMapheza ityhefu √/ lelokuba uMapheza esibhedlele ukuze
         ayotshiswa ngovutha kwaSiphongo. √/ lelokutshisa uMapheza ngovutha
         kaSiphongo. √

         (Nasiphi isibini kwezi)                                                    (2)

 7.5     Wafihla ababulali bomyeni kaNompumelelo.√/ wabulalisa uMsindisi√/
         wenza uMdlambila agqwethe iincwadi zelifa likaMsindisi√/ wenza
         uMapheza angafunwa mntu emsebenzini wobupolisa.√/ Weba imipu
         ayithengise elokishini. √

         (Nasiphi impendulo echanekileyo eliyelenqe elenziwe nguMfuneko.)           (2)

 7.6     Umbalisi umbiza Mfuneko kuba akanalunxibelelwano naye kanti
         uThantaswa umbiza Mfuno kuba emteketisa ngezothando lwabo.√√

         (Omabini amacala empendulo mawavele.)                                     (2)

 7.7     Wayenomsindo omkhulu ongathibazekiyo.√                                    (1)

 7.8     Akayifumananga kuba kusuke kwavalwa nee-akhawunti zakhe
         zebhanki.√√                                                               (2)

 7.9     Sasingamfanelanga kuba izenzo zakhe zaziqhutywa ngumoya
         kaMfuneko / uThantaswa eyedwa nje ebengekhe abe namandla
         intonayo womelezwe bubukho bukaMfuneko obenamandla okwaphula
         umthetho kunaye. √√

         Sasimfanele, kuba ukunqwenela ukubulala, ukuzama ukubulala, ukufuna
         ababulali zonke zizenzo zokubulala ezifanelwe ukunqunyanyiswa
         ngesohlwayo esiqatha kubaphembi, intsusa nabakhwezeli
         ngokulinganayo. √√                                                        (2)

 7.10    Kukuvalwa kweeakhawunti zemali kaThantaswa√/ kukugwetywa
         kukaMfuneko okwakumjongile.√                                              (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 12

12                         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    (EC/SEPTEMBA 2023)

7.11    Inzondo kaMfuneko kuMfezeko imnika amandla okwenza amayelenqe
        itsho iye inyuka ngokunyuka impixano kuba uMapheza naye ufuna
        ukuzibonakalisa ukuba akayontontomana. √√ uMfuneko utsho
        abandakanye namanye amapolisa awathenge ngokuxoka ngobumimpi
        bukaNqoza/ Izondo kaThantaswa kuMapheza yenza uMfuneko aye
        ethatha unyawo ukuphemba nokukhwezela nokubasela amayelenqe
        ajoliswe kuMfezeko. √√                                                          (4)

7.12    Ibali (a) liqalwa ngolwaphulomthetho √size (b) isiphelo salo sibe
        sisohlwayo kwabophula umthetho. √

        (Nayiphi impendulo ecacisa okanye exhasa le ingentla.)                          (2)
                                                                                        [25]
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

•    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
•    njengesikhokelo kuphela.
•    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
•    bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
•    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-27 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

Isazela siyiqaqambisile impixano ephakathi kobizo neento zehlabathi kubomi
bomlinganiswa onguThole kule noveli. Impixano ibonakala ngaphandle okanye
ibonakala ngaphandle. Xa ibonakala ngaphandle kuthiwa yimpixano
yangaphandle ize xa iqhutywa kokwenzeka ngaphakathi emntwini kuthiwe
yimpixano yangaphakathi. Isazela sisesinye sesinto eziyenza igqame le
yangaphakathi. Siyazibonakalisa ngeendlela ngeendlela. Umntu ukhe athi
efanele ukuba wonwabile alile abhomboloze, athi elele efanele ukuba uphumle
axheshwe kakubi ngamaphupha angalali, athi efanele ukonwaba abe ecela
amaxolo, engongozelwa naluvalo, okanye izinto zakhe zobomi zingahambi
kakuhle.
• Isazela siziveza ngokuthi utywala obabumele ukumonwabisa uThole busuke
   bumlilise esikrakra kude kuxhalabe wonke umntu. Ngolo hlobo kuqhashumba
   impixano anayo uThole ngaphakathi malunga nesonzo esingasahambisani
   neeenjongo zakhe zobomi.
• Intetho zikaThemba ezthi “unako na ukuhamba emalahleni ungatshi zimenza
   azisole abuqalekise utywala akhumbule la mazwi angentla ebhayibhile. Konke
   oku kuzisola sikubona ukuba kuqhutywa sisazela sokungahambisani
   neenjongo zakhe uthatha isigqibo sokuba angaphinde abuphathe utywala
   asilandele. Ngokwebali oko kukuqhashumba kwempixano ezivezayo
   ephakathi kuye

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2023)       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                              13

 •  Mhla aya kwaNomsa uThole impixano iziveza ngesazela esizibonakalisa
    ngokuthi luthi kriphu uvalo kuThole akutsho amazwi entshumayelo omfo
    wakwaSigxabhayi athi, ‘unako na ukuwuthatha umlilo uwuse esifubeni
    ungatshi.” Uvalo sisixhobo esibonakalisa impixano xa kungahambelani
    okwenziwayo neenjongo. Lilonke kofundayo iyaqandusela impixano
    engaphakathi ngokubetha kovalo lomlinganiswa.
 • Luyakhunjuzwa uvalo lwakhe xa eza kuhlangana noNomsa amazwi athi
    ‘umoya uvela ngaphambili.’
 • Ukubonakalis aukuba isazela sakhe siyayayzi into angayenzanga, utsho enze
    isibhambathiso sokuyisebenzela inkosi enokumkhulula kumakhamandela
    azibona ekuwo mhla axhixhinjiswa zizigebenga.
 • Xa ethetha ngesenzo sokubethwa kwakhe akasiqalekisi koko usibona
    njengemisebenzi kaThixo yokumbuyisa kwiindlela zakhe ezitenxileyo.
 • Isigqibo sokugoduka asithathayo siyithetha yonke eyokuba unesazela
    sokukhalala ikhaya engasahambi ngokweenjongo zekhaya.
 • Isifundo sonyana wolahleko sinamandla okubinza ngokwekrele kwintliziyo
    kaThole atsho amenze athathe isigqibo sokugoduka. Olo luvakalelo olubonisa
    ukungahambelani kwendawo akuyo ngokwebakala lobom.
 • Amaphupha asesinye isixhobo esivelisa isazela anaso umlinganiswa. Amveza
    umlinganiswa ekwimeko yokuxhalaba kutsho kube kudula impixano anayo.
    uThole uhlala ecinga ukuba usombulule ingxaki ngokugoduka
    Isazela siman’ukufuna ukuphutshuka kodwa enziwe ngamaphupha ukuba ade
    azikhumbule ukuba asindlela ebejonge kuyo le. Akasebenzeli nkosi xa enje.
 • Kuba impumelelo imfuna, amaphupha amphehluzelisa njengesixhobo
    sokuvuselela isazela de athengise ke ngemfuyo yakhe agoduke.
 • Akuthatha isigqibo esisisso sokuya esikolweniafundele ubufundisi ubomi
    bakhe buyatshintsha angabinamaphupha mabi, indlela yakhe ibentle onwabe
    akonwabele konke akwenzayo. Xa ebonwa emdala, ikhaya likuncamile
    ukufunda kwakhe, uthatha unyawo aphindele esikolweni.
 Ubonakele ukuba isazela ebesimxhesha besizondelele nje ukumkhupha kwimeko
 etenxileyo abekuyo. Ngalo ndlela yabhaliseka impixano ephakathi kokwenza
 kwakhe nombono wakhe wobomi. Yiloo nto athe akuthatha isigqibo sokuphindela
 esikolweni wabaleka ngqee ukuya empumelelweni wagqwesa de waya
 kwelaseNgilani apho abuye sele engumfundisi ophume izandla oshumayeza
 nemithi ikholwe ngokwesithembiso sakhe samhla wayebethwa ngoonyana
 bakaJoe.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 14

14                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

9.1     Ingxoxo ishushu uMangaliso ufuna ukulingwa √, isifundisi sikhaba ngawo
        omane ngelithi akuyi lubuyayo kuyo. √                                        (2)

9.2     Baxhaliswe kukuba uMangaliso efuna ukuya eGeorge Goch esemncinci
        babe abefundisi abaninzi abebekhe baya bebuye bengasengobefundisi
        ngenxa yesimo sale ndawo. √√                                                 (2)

9.3     (a)   ‘Inkomo enotshobo ayinqandwa’.√                                        (1)

        (b)   umfanekiso ntelekelelo womntu onenkani/ ongeva kunqandwa.√             (1)

9.4     Ukungakwazi ukulandela isigqibo asithathileyo ebomini kwangoko.√√/
        ukuhlala nooThemba enxila bezula lonke ilizwe engahambi sikolo.√√            (2)

9.5     Kuthe kanti ulicebo likaThixo leGeorge Goch nyhani kuba yatsho yahluma
        iGeorge Goch ngokwenkonzo akufika √√ Kuthe kanti lilo icebo likaThixo
        kuba utsho wabona uyise awayengamazi ukuba usaphila. √√                      (2)

9.6     Kungokuba umbalisi umazi kakhulu kanti abanye abalinganiswa bamazi
        ngobufundisi bakhe/ uMfundisi uqhele kubizwa njengommeli-ntlobo hayi
        ngegama lakhe lenkobe.√√

        (Mawakhankanywe omabini amacala empendulo.)                                  (2)

9.7     Yeyokuba esuke ekubeni nguTholelegqwirha ozalwa ngamaqaba/
        zanenkanyamba ekwakude kucingwa ukuba wafa aze aphele
        engumfundisi welizwi ngeliya xesha ezimbalini √/ Yeyokuba adlale
        ngexesha angafundi ade abe mdala aze enze uMangaliso akuguqukela
        enkosini afunde emdala abe ngumfundisi ophume izandla
        ngokungakholelekiyo.√                                                        (1)

9.8     Lizalisekile kuba ngokwenkcazo yephupha ayinikayo uThozama,
        uKhohlela uphiliswa nguMangaliso ngeentshumayelo zakhe.√√                    (2)

9.9     Sasimfanele kuba ngokwebali nokumila kwalo ubutshijolo buliphelisa
        ngokufa ibali lobutshijolo. √√                                               (2)

9.10    Sesokubuyela kwabo ekhaya √/ sesokufumana impilo yakhe kwkahona
        uKhohlela obehlutshwa ngamaphupha engaphumlanga√/ sesokumanyana
        kwezizalwana. √

        (Nayiphi impendulo echanekileyo esisiphumo sale ntlangano.)                  (2)

9.11    Zinefuthe lokulahlekisa umninizo ongazithathiyo √/ sesokuba
        ongasithathiyo isigqibo uyathathelwa ngabanye kufuneke ukuba alandele
        izigqibo esele zithathwe ngabazithathayo √√/ izenzo zomntu ngexesha
        angekazithathi izigqibo zibangumqobo kwimpumelelo yakhe √√                    (4)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2023)        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                 15

 9.12    Ibali (a) liqala uMangaliso eyinto engento √/ eliqaba/ ezula esithubeni
         engenazinjongo zobom lize (b) liphele engumfundisi ophume izandla. √         (2)
                                                                                     [25]

 UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

 • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
   njengesikhokelo kuphela.
 • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
   bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
 • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
 • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-27 ukuhlola lo mbuzo.

 Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
 Impixano yona ibonakala ngaphandle okanye ibonakala ngaphandle. Xa ibonakala
 ngaphandle kuthiwa yimpixano yangaphandle ize xa iqhutywa kokwenzeka
 ngaphakathi emntwini kuthiwe yimpixano yangaphakathi. Kuxhaphake ukudula
 kwezimvo ezimbini ezingqubanayo ebalini nanjengokuba nakule ingcinezelo ivana
 amandla nobuthandazwe. Ubumpimpi sibe sisithako sokomeleza impixano ekule
 noveli. Kule noveli abantu ababhedesha ingcinezelo- amadlagusha bavela
 bebamba abantu babase ejele baze bazame ukuba babathenge ukuba
 babeziimpimpi zombuso wengcinezelo kanti ngolo hlobo babenza amaxhoba
 abanye abantu abacinezelwa kwangobo bumpimpi. Lilonke ingcinezelo isebenzisa
 ubumpimpi ukudlulisa umyalezo wayo.

 •   Ukudala impixano phakathi kwabahlali abacinezelekileyo ibali limthatha
     uMfazwe engenguye nomgrogrisi limbambise ngesipolisa kanti lilinge
     lamadlagusha lokumenza impimpi.
 •   Amxelela ngazo zon ke ezinye iimpimpi ukuze azibone eyedwa okanye esele
     yedwa ekubeni angabiyompimpi. Maxawambi sukuba benganyanisanga.
 •   Naye uMfazwe wothuka aphantse ukufa akufumanisa ukuba abantu
     angakhange abacingele ukuba baziimpimpi kodwa aqhube asikhabe isicelo
     sobumpimpi esisuka kwisipolisa.
 •   Ngokwendlela obusetyenziswa ngayo ubumpimpi kwimeko yengcinezelo, xa
     umntu esikhaba isicelo samapolisa sokuba yimpimpi, ilizwe liyamjikela.
     NoMfazwe kwenzeke kanye ngolo hlobo, uthe akukhaba isicelo sobumpimpi,
     waqalwa kwasisipolisa samxhaphaza. Ingcinezelo yabasemagunyeni isilwa
     ubuthandazwe yagqama impixano phakathi kwezi mbono zimbini.
 •   Yena uMfazwe ngelakhe xa ethi uzikhupha ehlazweni uxela abona bantu
     baziimpimpi, abantu abasayazi neyona nyaniso bayambetha
 •   UFriday kule noveli uba yeyona mpimpi iphambili elwa uMfazwe olithandazwe
     ithengise nangaye ngelithi uyimpimpi yoqobo suka ajongwe lityala lokubulala
     kwangenxa kaFriday.
 •   Ubumpimpi bukaFriday bumenza ambekele izabatha ezininzi uMfazwe
     ngenjongo yokuthengisa ngaye kubahlali nakumadlagusha ukuze athengise
     ngenyaniso.
 •   Kwayena uMfazwe xa abantu beye banokumqonda ubungozi bukaFriday
     babuya bacela ungenelelo lwakhe.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 16

16                         ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    (EC/SEPTEMBA 2023)

Ubumpimpi buzibonakalise ukuba sisitshetshe esisika macala, kulowo uthe
wazigqatsela ubumpimpi nakulowo ungakhange avume. Ngolo hlobo impixano iya
ikhula kuba ugqibela oyiyo engumphixanisi nanjengoko wenzayo uFriday kule
noveli.

UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule

11.1    Uthi ubelindele izinkempe zezithuko basuka bagixa bantu √/ ukuzincama
        komnye efuna uMfazwe anqande √/ Amazwi akhe athi izolo oko
        bendithukwa ndinukunezwa ndingayanga kukha amanzi ukuba
        ndingumrhubuluzi ngoku kuthiwa mandinqande. √

        (Nasiphi isibini kwezi.)                                                           (2)

11.2    Ngamapolisa ombuso wamadlagusha/ ziimpimpi.√

        (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka)                                    (1)

11.3    Bubengumqondiso wokuba ngenye imini uya kuze athethe kuvakale kula
        magqwirha/empumelelo√ kuba ekugqibeleni uphele eyijaji egweba
        amatyala babe ngoku beva ngaye bathatha imiyalelo kuye. √√                         (3)

11.4    Sisesokubeni eli banjwa liseluvalelweni ligqibele liyijaji kwakweli lizwe linye.   (2)
        √√

11.5    Uxelelwe nguTat’uGaba ukuba kutshiwo ukuba ungungcothoza,
        ungumrhubuluzi. √√/Ngenene wayegxothwe kwintlanganiso eyeyikho
        yabahlali. √√                                                                      (2)

11.6    Kungokuba umbalisi noMfazwe ngumntu omnye / uMfazwe
        ukwangumbalisi, abanye bambiza Mfazwe kuba bebhekisa kuye. √√                      (2)

11.7    Ubunyoka kuNdlela bubhekisa kwizenzo zakhe zokuthengisa ngabantu
        abalwa ingcinezelo./ Sele eyimpimpi yombuso wamadlagusha.√                         (1)

11.8    Baphawulwa ngokuba zezona mpimpi kuba babesithi nguMfazwe impimpi
        kanti ngabo abangonobangela wokubanjwa nokutshiswa kwamakhaya
        abantu bakwaQaka. √√                                                               (2)

11.9    Sasingamfanelanga kuba noko into ebeluleke kangaka wayefanele ukuba
        uyaziswe nangabanye abantu nanjengoko babemana ukumxelela
        ezikhathazayo. √√

        Sasimfanele, kuba kaloku nguye ongazange afunde iileta zikaNokuzola/
        alandele afumane ulwazi olwaneleyo ngemeko kaNokuzola noFriday
        awayeyicingela / waba ligwala. √√                                                  (2)

11.10   Kukudutyulwa ngabathwa √/ kukubanjwa ngamapolisa √/ wafumana ingozi
        yemoto. √

        (Nasiphi isisbini kwezi)                                                           (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2023)        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                               17

 11.11    Ubumpimpi bube nefuthe elikhulu kuba abo bebeziimpimpi badlale indima
          yokubangabaphixanisi.√ xa bengabaphixanisi baqinisekise ukuba
          amaqhawe angamatshantliziyo omzabalazo awaphumli, √ nabathe kanti
          basayicinezele ingcinga yobutshantliziyo ivuselelwe ngabantu abebefuna
          amandla wabo bafana noMfawe, √Uxhaphazeke kwade kwafuneka awele
          imida esiya kungenela imibutho yamelwela inkululeko waze waba
          uyaphumelela ekugqibeleni. Nempixano yanesiphelo esihle.                   (4)

 11.12    Ibali (a) liqalwa ngezidubedube uMfazwe elixhoba leziphathamandla √size
          (b) isiphelo salo sibe sesiqaqambileyo uMfazwe sele eligqwetha lejaji
          elichophela amatyala abo babemtshutshisa.√

          (Nayiphi impendulo ecacisa okanye exhasa le ingentla.)                     (2)
                                                                                     [25]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 18

18                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

UNCWADI LWEMVELI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – NNN Swana

Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina.
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-27 ukuhlola lo mbuzo.

Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:

Isaci esithi ‘ukuthetha uNongqawuse ‘ siphuhlisa ukuthetha isimanga. Intsomi
uNongqawuse iqulethe isimanga esehlela umzi kaNtu. Ibe sisimanga ukusuka athi
amaXhosa ebengabantu abahluthayo, belima befuya suka ngesikhawu zingabikho.
Imacala maninzi ke le mbali ngokukaNtu kodwa umbuzo usisa kunxibelelwano
phakathi kwale mbali nokusetyenziswa kwentetha yanamhlanje ethi, ‘okwenzekayo
kungunongqawuse/ nguNongqawuse nokubangumqondiso wobuzwe
obayanyaniswa neNtaba kaNdoda.
• Imbali ithi, amadlagusha ayewufuna ngamehlwamnyama umhlaba
   wabamnyama ngenxa yokuchuma nokutyeba kwawo. Ekuwuzunguleni kwawo
   acinga, acinge abone isithethe namasiko zilicebo lokuwungena umzi kaNtu.
• Injongo zabo yayikukuxhaphaza abantu abamnyama ukuze bacake kubo.
• Babesazi ukuba xa bengatshabalalisa ubutyebi babo, Bangatsho baguqe kubo
   becela umsebenzi batsho bathobele bekwalawulwa yimithetho yabamhlophe.
• Ukungena kwawo awuqhekezile umzi kaNtu ngeembono. Avela kwintombi
   kaMhlakaza egama linguNongqawuse amenza umprofethi. Amenza ngezawo
   ukuba azibone enegunya lokuthetha nomzi kantu.
• Basebenzisa ikroba elikukuba bakukwazi ukuyenza le nto yokulahlekisa
   ingqondo kaNongqawuse kuba wayenexesha lakhe elilodwa lokuya emlanjeni
   ukuya kukha amanzi. Babemqaphele ukuba uNongqawuse ufika athethe
   nezinyanya emlanjeni njengomprofethi.
• Basebenzisa ezi nkolo zamaXhosa ukubajika babenze izicaka zabo.
• Benza icebo lokuba bazenze izinyanya phaya emlanjeni ukuze acinge ukuba
   uthetha nezinyanya xa ethetha nabo.
• Akufika mlanjeni uNongqawuse wacamagusha enqula ethethela phezulu kwaye
   kungekho nto ayishiyayo.
• Bathi abelungu isiprofetho sithi amaXhosaa aza kuba zizityebi, bathi kuza kufika
   imana evela phezulu.Oko kukuthi bazobazizityebi bengasebenzanga nzima
   kuqala.
• Neenkosi ziza kuphatha zilawule kamnandi, kodwa konke oku kuza kwenzeka
   xa bonke abantu betshabalalise bonke ubutyebi babo, Oko kukuthi babulale
   imfuyo batshise zityalo nembewu yazo.
• Batsho besithi mabajonge eMpumalanga iintsuku ezintathu bangayeki baza
   kuyibona indyebo yabo isiza ivela khona.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 19

(EC/SEPTEMBA 2023)       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                19

•   Zitshintsha izinto mhla intombi yaseChwebeni leGxarha, uNongqawuse intombi
    kaMhlakaza eyayinguMprofethi ixokisa isizwe isithembisa ngobutyebi
    obuphindaphindeneyo obuzayo bakuba betshabalalise ezikhoyo.
•   UNongqawuse uleqa enkosini ngenxa yenkolo enzulu enayo nayo kwizinyanya
    yawamkela umyalelo wazo nayo yakhupha owayo ongqongqo wokuba izibonda
    mazihambise ezi ndaba ebantwini bonke.
•   Ngenene abantu benza ngokomyalelo batshabalalisa yonke into.
•   Zafika, zadlula iintsuku ezazibaliwe, yaqalisa indlala kumaXhosa nkqi ukuvela
    kwendyebo. Balinda, balinda bejonge enkalweni de bancama.
•   Bamfuna apho akhoyo uNongqawuse abantu ngenxa yephango.
•   Liyinene elokuba xa kusithiwa ‘uthetha uNongqawuse’ kuxa ubani ethetha
    isimanga. Ubutyebi obabukho kumaXhosa baphela, kwagquba indlala, iinkosi
    zemveli zakhonza nkosi zimbi, kwangena imithetho ngemithetho kwaXhosa,
    zabhanga zaluthuthu iintlanti zamaXhosa. AbeLungu bafika neeteletele zabo
    balima amaXhosa azizicaka zabo.
•   Namhlanje xa uthetha isimanga/ into engakholelekiyo, into engenzekiyo
    kusetyenziswa usingiselo kweso siganeko sikaNongqawuse.

Intaba kaNdoda
Esi sibongo sona siqulethe imbali yemvelaphi yamarharhabe/ imbali yokuba
kutheni ingumhlaba wamarharhabe ophantsi kweNtaba kaNdoda.
• Intaba kaNdoda yona ingumqondiso wothando sizwe/ womanyano/
   wobungcwalisa kumaXhosa ngenxa yegazi elaphalalela kwezi ntaba.
• Yintaba ethe ngcu kumahlathi akwaHoho alunge kumaXhosa namhlanje.
   Afunyanwa nguRharhabe, into kaPhalo yasekunene malunga nowe-1750.
• Esi sibongo sicazulula sidale umfanekiso ngqondweni wokuba le ntaba
   ilifumana njani iwonga.
• Imbali ithi, uRharhabe ushiya ulwalwa lwaseGcuwa, ngakuNdotshanga,
   ngokuphetha iimfazwe zakhe nabaThwa, esuka eHohita.
• Aqubisane nzima namaLawu awayephantsi kwenkosikazi eyayibizwa ngokuba
   nguHoho.ngenxa yokuba wafika wemisa apho kwelo halthi wazisikela umhlaba
   kanti uyiphethe emanyeni inkosikazi ywakwHoho nesizwe sayo. Yabizwa
   yasabela. Kuphalala igazi iintsuku ngeentsuku, iinyanga ngeenyanga oyise
   uRharhabe.
• Lithengwa ngemihlambi yeenkomo ke elo hlathi lakwaHoho ngemvumelwano
   phakathi koRharhabe noHoho inkosikazi eyayiphethe amaLawu. Ukusukela oko
   ke yaba ngumhlaba wamXhosa lowo.
Ukumamela esi sibongo kumenza umXhosa zive enelunda ngeNtaba kaNdoda
kuba akayifumananga okwenduk’omnquma.                                               [25]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 20

20                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI - NNN Swana

13.1    Ukuthandana √/ ukutshata kwesikhukukazi nokhetshe √/ ukuba nesitshixo
        kwendlu kakhetshe √
        (Nasiphi isibini kwezi)                                                          (2)

13.2    Kukulandelelanisa iziganeko ngokufutshane. √√                                    (2)

13.3    (a)    Wavutha ngumsindo. √                                                      (1)

        (b)    Sidala umfanekiso ntelekelelo wobunzulu bomsindo wakhe. √                 (2)

13.4    Ibalulekile kuba injongo kukukhwebula abantu kwizenzo
        zocalucalulo√√/ikhwebula abazalanayo kwizenzo zokuphathana gadalala
        ngenxa yoluchwe lwabazalanayo. √√                                                (2)

13.5    Sasingamfanelanga kuba noko yayiyimpazamo eyehlayo/ Noko ubude
        bexesha oku kokungajikwa kwaso bubaxekile asimfanelanga kubantu abathi
        bayathandana. Isohlwayo ngasinye siba nexesha. √√

        Sasimfanele kuba kaloku ukuba intsomi ingembali iqulathe imvelaphi
        nenkcaza yokwenzeka kwezinto namhlanje. Kungeso sizathu ke ukuba
        singatshintshi isohlwayo esifunyanwa ngusikhukukazi. √√                          (2)

13.6    Inkulu ke ingxaki xa abantu besebenzisa uvakalelo kuba bagqibela besenza
        ezinye iingxaki esele ziqhutywa luvakalelo. √√

        (Nayiphi impendulo echanekileyo.)                                                (2)

13.7    (a) Kuqala imbali/ isizathu/ isizekabani sokuqhubeka namhlanje. √ (b)
        isiphelo sibe yinto esaqhubeka nanahlanje√                                       (2)

13.8    IGwali ilikhaya kobongwayo √√                                                    (2)

13.9    Indlela esimbiza ngayo simbiza ‘ntandane’, isithombo- into ekulindelwe
        lukhulu kuyo/ uyinto yokonwabisa ekhaya/ abazali bazingomb’isifuba. √√

        (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                 (2)

13.10   Luxwesiso √ kukubethelela uluvo lokuba akuthethileyo kuvakala kubantu
        abaninzi. √                                                                      (2)

13.11   Isibongo simbona ekhupha uncuthu kwiintshwembenxa zamagama
        azibhodlayo. √√                                                                  (2)

13.12   Umntu ofuna ukwazi ngaye makandwendwele ezi Dyunivesithi/ Imitsi yakhe
        iyabonakala komaFort Hare nomaRowudzi nakwidyunivesithi yaseKapa. √√            (2)
                                                                                        [25]

                                                      AMANQAKU ECANDELO B:                   25

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 21

(EC/SEPTEMBA 2023)       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                                  21

 ICANDELO C: IDRAMA

 UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

 •    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
      njengesikhokelo kuphela.
 •    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
      bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
 •    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
 •    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-27 ukuhlola lo mbuzo.

 Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:

 La ngamazwi aliqhalo elibhekisa kumntu ongevayo onenkani, abe nazo sele
 enqandwa. Uthi xa sle engeva kubekho impalalogazi (umophu) ngenxa yokungeva
 okunokulinganiswa nenkani. Kule drama ligxila kwinkani uZwilakhe ayibonakalisa
 kwindlela awuphatha nagyo umcimbi wokubonela unyana wakhe onguGugulethu
 umfazi kunye neziphumo zenkani yakhe. Ukubonakalisa oku ngokuma kuude
 angafuni kubandakanya izimvo zikaGugulethu kumba wokumbonela umfazi. Ukuma
 kude kwakhe nakwiingcebiso neembono zabekhaya zimqhubela ekuzisoleni emva
 kokuxinga ixesha elide kusifa abantu ngenxa yokugqiba kwakhe akwenza yedwa.
 •     UZwilakhe ukubiza kwakhe abantakwabo malunga nenyewe yokubonela
       unyana wakhe osexabisweni umfazi kwenza amaHlubi acinge ukuba akukhe
       abenelizwi kulo mcimbi kanti akunjalo. Ususka aphele eqweqwedisa wonke
       umntu.
 •     Ukuwandlala kwakhe umcimbi, abuzwe nguMthetho ukuba ingaba ukhe
       wadlana indlebe na nonyana wakhe uGugulethu, okanye ingaba uGugulethu
       ukhe wamhlebela na uyise ukuba ikhona na intombi esele imphandlile.
       Impendulo yakhe iyothusa kuba ayizimisele kumbandakanya uGugulethu.
 •     UZwilakhe uyatsho ukuba abanyathelanga kulowo umhlaba kuba into
       yokubona umfazi asindawo yomfana koko yeyooyise. Silapho ke isothuso.
 •     Kuleli thuba apho uGugulethu acela ukunikwa ithuba azibonele ngokwakhe
       intombi. yiise ukhaba ngawo omane, esithi lisiko laphi lokuba umfana azibonele
       intombi ooyise bekhona
 •     Uphinda uGugulethu amcenge uyise ngelithi makamyeke azibonele intombi
       ethandwa nguye.
 •     Naxa uZweni emcebisa uZwilakhe ukuba amyeke uGugulethu azikhethele
       intombi ayifunayo, ngelithi amaxesha ngamanye. UZwilakhe ulikhupha litsole
       elithi akazimisele kujika kwimbono yakhe yokubonela unyana wakhe intombi
       nokuba le ntombi sele ichaswa kangakanani na

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 22

22                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2               (EC/SEPTEMBA 2023)

 •     UGugulethu uyaziveza ukuba akayifuni le ntombi kaMcothama inguThobeka
       ixelwa nguyise kuba xa ebuzwa ukuba unazigxeko na ngakule ntombi uthi
       makubuzwe kuyise. Uyibeka icace into yokuba akayifuni intombi kaMcothama.
       Ngamazwi akhe uthi xa elukhaba olu luvo, ‘ndithe andiyifuni nje la ntombi
       andiyifuni, ndaye andisayi kuze ndiphinde ndithi ndiyayifuna.’ Kunjalo,
       uyanyanzelisa uZwilakhe ukuba uThobeka makazekelwe uGugulethu kuba
       akayi kujika kule nto ayithethayo. Inene inkomoenotshobo ayinqandwa.
 •     UZwilakhe uqhubela phambili anyanzelise ukuba bakhutshwe abantu baye
       kucela intombi kaMcothama ngoMgqibelo.
 •     UMzamo akufika engemhlanga uGugulethu xa emtyelele, ubuza unobangela
       kuZwilakhe. Akuxelelwa unobangela nguZwilakhe naye uyacebisa ukuba
       ngebemyeka uGugulethu azikhethele undofa naye wakhe. UZwilakhe
       akahambisani nalo neli likaMzamo icebo. Endaweni yokulithatha
       umbona uMzamo njengomntu owaliwa yimbeko kuba emchazele isizekabani
       sokungatyhileki kukaGugulethu.
 •     Ngemini yokuxoxa ngokuya kucela uThobeka uZweni uyambonisa uZwilakhe
       ukuba uyayiloza xa esithi makuqhutyekwe kuyocelwa intombi esazi ukuba
       uGugulethu akaboni ngolo hlobo. UZwilakhe uqweqwedisa ngelithi ulungile
       nokuba uyayiloza makuhanjwe ngobo buyilo bakhe
 •     UZweni uyamgxeka uZwilakhe ngesi senzo utsho emchazela ngeziphumo
       ezibi ezithi zenziwe ngumkhuba wokunyanzela umfana nentombi
       bangathandani. Utsho emnika imezekelo yokuba ngamanye amaxesha
       kubakho abantwana abangengobomyeni, ngamanye amaxesha kuquqwe
       ezinkundleni zamatyala, kuphume izidumbu. Uqwela ngokulumkisa uZwilakhe
       ngelithi uZwilakhe abogawula ebheka
 •     UZwilakhe uvaleke iindlebe akaziva ezi zilumkiso zikaZweni kuba usithela
       ngelithi ubambe isiko ngelo xesha uphenjelelwe nguMaGaba
 •     UMthetho naye woleka kwintetho kaZweni ekwalumkisa uZwilakhe ngelithi
       umntu ongamameliyo uyazisola ekugqibeleni (isala kutyelwa sibona ngolophu)
 •     UZweni uyazihlamba ezakhe izandla uthi akasayi kuba yinxalenye yeli sikizi
       lokunyanzelwa kukaGugulethu ngentombi angayithandi, atsho ebashiya apho.
 •     Amadoda aya kucela uThobeka ngokomyalelo neenkani zikaZwilakhe.
 •     Ngemini yomtshato kaThobeka noGugulethu, uGugulethu ubhijele isandla
       sasekunene ukuze angasayini. Ngolo hlobo ucinga ukuba yindlela aya kuba
       akatshatanga ngayo xa engasayinanga, kodwa uyise usenguzwilakhe uthi uza
       kumsayinela akuthi akakwazi kusayina wonzakele.
 •     Akungavumi ukuwalandeli amazwi kamfundisi uGugulethu wokumanya
       abatshati umfundisi ubiza uZwilakhe, nalapho uZwilakhe akapheli mandla uthi
       makaqhube umfundisi angayihoyi le nto yenziwa nguGugulethu.
 •     Emva komtshato uGugulethu utshipha eMthatha, uZwilakhe uthumela
       abaninawa bakhe ukuba bamphuthume. Akavumi ukubuya uGugulethu

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 23

(EC/SEPTEMBA 2023)       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                            23

 •      UZwilakhe uthi uza kuthumela uThobeka kuGugulethu. Uyamnqanda
        kwakhona uMthetho ngelithi angakhe alinge ayenze loo nto
 •      UZwilakhe utyhala ngesifuba esithi uza kumthumela kuba udiniwe kukondla
        abantwana benye indoda
 •      Okunene ugqibela esenza ngokweenkani zakhe amthumele uThobeka
        nabantwana kuGugulethu eMthatha.
 •      Iziphumo zokunyanzelisa kukaZwilakhe isiko lokubonela zahamba kanye
        ngokwamazwi kaZweni. Kwaphuma izidumbu kuba uNomaMpondomise
        wazoyelisela emlanjeni emthatha wabhubha akuva ukuba uGugulethu
        utshatile, Unina kaNomampondomise wothuka wabhubha akuva iindaba
        zokubhubha kwentombi yakhe. UGugulethu ubulala uThobeka nabantwana
        ebaxabela ngezembe bakuba befikile kuye eMthatha. Yena Gugulethu
        ugwetywa intambo ngesenzo sokubulala. UMaGaba umphembeleli omkhulu
        uthi akuva esi sigwebo akhuphe ityhefu ayisele afe.

 Liyinyani elithi isala kutyelwa sibona ngomophu kule drama ngokubhekiselele
 kuZwilakhe kuba kaloku iinkani zakhe zidala indyikityha yokufa. Kufa abantu
 abangenatyala kude kuphalale negazi leemveku ngenxa yenkani zakhe enqandwa
 nangabantakwabo, aphume izithuba kuba efuna ukungazenzi ixoki kwisibhambathiso
 asenze noMaGaba, ongumfazi wakhe,

 (Nayiphi impendulo echanekileyo)                                                 [25]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 24

24                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa

15.1    Luphawu lokhuzo √ nophawu lombuzo. √                                        (2)

15.2    Umbuzo othi bekutheni kuqala uphenduleka ngokuba uyise uZwilakhe
        unyanzelise ukuba atshatiswe nentombi angayithandiyo uGugulethu kanti
        uGugulethu ebesele enentombi ayithembise ngokuyitshata yade
        yakhupha neenkomo nanjengoko nayo ibisele iceliwe. √√                       (2)

15.3    Ulucela uxolo kuyise kuba isoka ebekhuphe iinkomo zalo ebelikhethelwe
        nguyise waze wabe umphoxile xa zingakhange zingene ezo ebemlindise
        zona. √                                                                     (1)

15.4    Zezokuba yena eza kuzeyelisela emlanjeni afe. √                             (1)

15.5    Ndiyawangqina kuba kuxhaphakile ukuba amadoda awashiye enyenyeni
        amabhinqa abewathembise ngomtshato njengoko enzile
        kuNomaMpondomise uGugulethu.

        Andiwangqini kuba kaloku abantu abafani, akunakuthi ngesenzo sendoda
        enye kuqalekiswe onke amadoda √√/ uGugulethu akanakubekwa tyala
        kuba kaloku akakhange asenze isivumelwano sokutshata, nguyise
        osenzileyo √√/ kuba kaloku uNomaMpondomise naye ebekhuphe iinkomo
        akakhangezibenje iziphumo. √√

        (Nayiphi impendulo eqiqisisisweyo echanekileyo kumbuzo)                     (2)

15.6    Yintlekele √ kuba kaloku nanjengoko umdlalo oyintlekele ubonwa
        ngokuba kufe imiphefumlo, kuqaqambe impalalo gazi/ abenzi bobubi
        befumana isohlwayo √√ nakule noveli kwenzeke kanye ngolo hlobo, ukufa
        kukaNomaMpondomise, uMaGaba, nabanye abalinganiswa
        abangenatyala kwanesohlwayo esifunyanwa nguGugulethi √√/ ukuzisola
        kukaZwilakhe zezinye kwiimpawu zomdlalo oyintlekele. √√                     (3)

15.7    Abalinganiswa bayazithethela √                                              (1)

15.8    Wayecinga ukuba usisilumko xa ekhusela uluvo lwakhe noMaGaba lokuba
        unyana wakhe azekelwe nguye intombi kaMcothama ayithandayo kwaze
        oko kwazibonakalisa ukuba bubuyatha kuba uGugulethu akazange
        amtshate uThobeka/ wasala engenanyana kuba unyana uGugulethu
        walizila ikhaya ngesenzo sakhe / unyana wakhe wancama wabulala
        uThobeka nabantwana akube yena enze obunye ubuyatha wathumela
        uThobeka nabantwana kuGugulethu ode wabe uncame nekhaya
        kukungamfuni. Uzibonakalisa ukubasisiyatha ngakumbi xa efumanisa
        ukuba ukuzisola kwakhe akumncedi nganto wabe unyana egwetywelwa
        isono sakhe sokubulala. Yena wasala ezigweba ngokuzisola sele
        engenaye nomfazi onguMaGaba emswele kwesi simanga. √√

        (Ingxoxo echanekileyo mayiveze ZOMBINI, ubulumko nobuyatha
        bakhe)                                                                      (4)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 25

(EC/SEPTEMBA 2023)        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                               25

 15.9     Lichanekile kuba inkcaza yoqhwithela efakela izivondoviya nokutaka
          kweentlantsi ifana ncam nokuphandleka kokuqhubekayo kokufa
          kwabantu ngokumasikizi apho kungekho nenye into elungayo √√                (2)

 15.10    UZwilakhe wanamhlanje umathile, uyazisola kanti ngaloo mini yamahlubi
          wayesadula enyanzelisa ukuba kuviwe ngaye. √√
          (Impendulo mayiwaveze omabini amacala)                                     (2)

 15.11    Uye walizila ikhaya iminyaka. √                                            (1)

 15.12    Kuyacaca ukuba uGugulethu wayezazi etshatile noNomaMpondomise.
          /Kuyacaca ukuba uGugulethu wazahlukanisa nekhaya lakhe mhla
          lamahlula noNomaMpondomise amthandayo. √√/ Ingcwaba lendoda
          laziwa lisibasekhaya, yintlungu yekhaya ukuba uGugulethu azithathe
          njengongafanelwanga nalikhaya.

          (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.)                           (2)

 15.13    Kubafundisa ukuba akuthathelwana isigwebo nokuba umntu sele uzalana
          okanye umthanda kangakanani. √√/ Kubafundisa ukuba isigwebo
          siwiselwa umoni ngokwetyala alenzileyo. √√/ umntu akaziceleli
          ukugwetywa koko ugwetywa ngokwesono sakhe asenzileyo. √√

          (Nayiphi impendulo echanekileyo iya kwamkeleka.)                          (2)
                                                                                   [25]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 26

26                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

INDLALA INAMANYALA – M Lamati

•    Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
     njengesikhokelo kuphela.
•    Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
     bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
•    Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa.
•    Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-27 ukuhlola lo mbuzo.
                                                                                        [25]
Isifingo siza phambi kokusa! Ngqina la mazwi ugxile kubalinganiswa uSiqhiwu
noSiphokazi.

Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo

•    Isifingo lixesha elithi libe mnyama kakhulu phambi kokuba kuthi qheke ukusa. Esi
     saci singqamana nobomi bukaSiqhiwu noSiphokazi ngokubanika ithemba lokuba
     kuba mnyama ebomini xa kuza kulunga.
•    Kwasekuqaleni kwebali siboniswa ikhaya likaSiqhiwu njengekhaya elibonakala
     lilusizi. Olu sizi kubomi bukaSiqhiwu isesisifingo. USiqhiwu wothe umlilo
     esizikithini sendlu. Lo ngumfanekiso wehambo nzima engqina isifingo.
•    Uzama umsebenzi ejoyinini, msebenzi lowo angawufumaniyo nangona
     eneminyaka emithathu waliphumelelayo ibanga leshumi.
•    Umama kaSiqhiwu uMamQhinebe uyagoba kuluvo lokuba anyobe ukuze
     afumane umsebenzi kule joyini, njengoko ecinga ukuba abanye benza njalo. Ude
     ukulungele nokumncedisa ukuba ahlawule imali yesinyobo kaMaqhikizane.
•    USiqhiwu uzalela endle kule yokunyoba akafuni tu ukunyoba. Ude athi, ‘soze
     ndinyobe umntu ndimnyobela Amandla nengqondo yam’. Uhambisa athi
     ‘khumbula mama ukuba wandifundisa kabuhlungu ubophe amabande. Ngoku
     uza kuphinda ubophe amabande uzama iimali zokunyoba umsebenzi.
•    Le ngcinga yokuba uza kubopha amabande unina ivelisa ihambo nzima yekhaya
     ngokwasezimalini. Ubomi busesisifingo. Akukho naloo mali yokunyoba, iza
     kuhamba ibolekwa.
•    USiqhiwu uneminyaka emithathu waliphumelela ibanga leshumi kodwa
     akafumani msebenzi de umama wakhe acinge ukuba baphethwe ngumgqwaliso.
•    Indlela afundiswe ngayo uSiqhiwu iyasingqina isifingo kubomi bakhe.
     UMamQhinebe ebesakuthwalela abantu imithwalo erenkini. Lo msebenzi ke
     ubusakwayanyaniswa nomsebenzi owenziwa ngoonontyintyi. Kuba kwakufuneka
     uSiqhiwu efundile uMamQhinebe wanyamezela ukukhangeleka njengomnye
     woonontyintyi.
•    Ngalo lonke eli xesha ubomi bukaSiqhiwu babukwixesha lesifingo.
•    USiphokazi naye ukhulele kwikhaya elibufana nqwa nelikaSiqhiwu. Indlala
     iyagquba.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA FAL P1 GR12 MEMO SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2023 final](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/66f1fd20-146b-4bfb-8460-ee40dba6324c) — isiXhosa HL · Memo · 2019
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2018](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2018/5072f0e7-d675-41fd-8ca0-aac1f75dd461) — isiXhosa HL · Memo · 2018
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2017/e31d0a61-f457-407d-8cc5-039270776153) — isiXhosa HL · Memo · 2017

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
