# isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2016 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2016, 32 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept-2016/8c18231b-5a1d-4fb6-92d1-d87d5e94fd56
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2016
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 32

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2016 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept-2016/8c18231b-5a1d-4fb6-92d1-d87d5e94fd56)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2016. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                   SENIOR CERTIFICATE

                          IBANGA 12

                        SEPTEMBA 2016

          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2

AMANQAKU: 80

IXESHA:     2½ iiyure

                          *XHOHL2*

                    Olu viwo lunamaphepha angama-29.

### Page 2

2                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2              (EC/SEPTEMBA 2016)

IMIYALELO NENGCACISO

1.    Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.    Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha lemibuzo. Sebenzisa itheyibhile
      yesiqulatho ekwiphepha elilandelayo uze uchonge imibuzo ebuzwe
      ngoncwadi olufundisiweyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule
      ukhethe oza kuyiphendula.

3.    Eli phepha linamacandelo amaTHATHU:
      ICANDELO A:           iSihobe                         (30)
      ICANDELO B:           iNoveli noncwadi Lwemveli       (25)
      ICANDELO C:           iDrama                          (25)

4.    Phendula imibuzo emiHLANU iyonke.
      Imibuzo emiTHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
      kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

      ICANDELO A: ISIHOBE
      IMIBONGO EFUNDISIWEYO-Phendula imibuzo emiBINI
      UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO
      ICANDELO B: INOVELI NONCWADI LWEMVELI
      Phendula umbuzo OMNYE.
      ICANDELO C: IDRAMA
      Phendula umbuzo OMNYE.

5.    UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO B (INOVELI NONCWADI
      LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA)

      o     Phendula KUPHELA imibuzo esetwe kwinoveli okanye ncwadi lwemveli
            nakwidrama oyifundisweyo.
      o     Phendula UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI ube mNYE kunye
            NOMFUTSHANE ube mNYE.
      o     Xa uphendule umbuzo OSISINCOKO SONCWADI KWICANDELO B,
            unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE
            kwiCANDELO C.
      o     Xa uphendule umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
            ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO
            C.
      o     Sebenzisa itshekhlisti ukwenza oku.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                  Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                         3

6.      UBUDE BEEMPENDULO

        o    Imibuzo ezizincoko zoncwadi yesiHobe kulindeleke ukuba iphendulwe
             ngamagama ali-190–240.
        o    Imibuzo ezizincoko zoncwadi iNoveli, uncwadi lwemveli neDrama
             kulindeleke ukuba iphendulwe ngamagama angama 340–390.
        o    Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
             lwamanqaku.

7.      Abaviwa kulindeleke baphendule ngokuvakalayo nangokusemxholweni.

8.      Imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kwecandelo ngalinye kulindeleke ukuba
        ilandelwe ngocoselelo.

9.      Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela kwimibuzo
        ekwiphepha loviwo.

10      Qala icandelo NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

11.     Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

        ICANDELO A: malunga nama-40 emizuzu
        ICANDELO B: malunga nama-55 emizuzu
        ICANDELO C: malunga nama-55 emizuzu

12.     Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

4                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2016)

 IPHEPHA YESIQULATHO SEPHEPHA LOVIWO
 Le theybhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incedise abafundi bakwazi ukukhetha imibuzo
 abaza ukuyiphendula khon’ukuze bangafundi iphepha loviwo lonke.
 ICANDELO A: ISIHOBE
 Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.
        INANI LOMBUZO                       UMBUZO           AMANQAKU       INOMBOLO
                                                                            YEPHEPHA
 1.     Afrika likhaya                  Umbuzo osisincoko        10             7
                                            soncwadi
                                           OKANYE
 2.     Umlambo                         Umbuzo omfutshane        10                8

                                           OKANYE
 3.     Uvukani madoda kusile           Umbuzo omfutshane        10                9

                                           OKANYE
 4.     Unkosi Rholihlahla              Umbuzo omfutshane        10               10
        Nelson Mandela
                                            KUNYE

                     Umbongo ongafundiswanga. Unyanzelekile uphendulwe.
 5.     Zixolise                        Umbuzo omfutshane         10              11

 ICANDELO B: INOVELI
 Phendula umbuzo omNYE

                                                                          INOMBOLO
      INANI LOMBUZO              UMBUZO             AMANQAKU
                                                                          YEPHEPHA
 6.     Nyana wam!           Umbuzo osisincoko          25                    13
        Nyana wam!           soncwadi
                                           OKANYE
 7.     Nyana wam!           Umbuzo                     25                   14
        Nyana wam!           omfutshane
                                           OKANYE
 8.     Ukhozi               Umbuzo osisincoko          25                   16
        olumaphiko           soncwadi
                                           OKANYE
 9.     Ukhozi               Umbuzo                     25                   17
        olumaphiko           omfutshane
                                           OKANYE
 10. Ubuncwane               Umbuzo osisincoko          25                   19
     boncwadi                soncwadi
     lwemveli
                                           OKANYE
 11. Ubuncwane               Umbuzo                     25                   19
     boncwadi                omfutshane
     lwemveli

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 5

 ICANDELO C: IDRAMA

 Phendula umbuzo omNYE.

 INANI LOMBUZO                  UMBUZO                AMANQAKU     INOMBOLO
                                                                   YEPHEPHA
 12. Amaza                      Umbuzo osisincoko            25        23
                                soncwadi
                                    OKANYE
 13. Amaza                      Umbuzo omfutshane            25          23
                                    OKANYE
 14. A-a-a!                     Umbuzo osisincoko            25          27
     Jongumsobomvu              soncwadi

 15. A-a-a!                     Umbuzo omfutshane            25          27
     Jongumsobomvu

 QAPHELA: kumaCANDELO B no C, phendula umbuzo omNYE OSISINCOKO
 SONCWADI nombuzo omNYE omFUTSHANE.

 Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko zoncwadi OKANYE imibuzo
 emiBINI emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 6

6                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2016)

 Kulindeleleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba
 bakhethe imibuzo ngokuchanekileyo.

         ICANDELO                 AMANANI     INANI LEMIBUZO              TIKISHA
                                  EMIBUZO     EPHENDULWAYO              NGASEZANTSI
 A    Isihobe(Isihobe               1–4              2
      esifundisiweyo)
      Isihobe (Isihobe                  5             1
      esingafundiswanga)
 B    Inoveli noNcwadi                  6–9           1
      Lwemveli (Umbuzo
      osisincoko soncwadi
      OKANYE umbuzo
      omfutshane
 C    Idrama( Umbuzo                10–13             1
      osisincoko soncwadi
      OKANYE umbuzo
      omfutshane
 QAPHELA: kumaCANDELO B no C, qinisekisa ukuba uphendule umbuzo
 omNYE OSISINCOKO SONCWADI nombuzo omNYE omFUTSHANE.

 Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko zoncwadi OKANYE imibuzo emiBINI
 emifutshane.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                       7

ICANDELO A: ISIHOBE

VUKANI MADODA KUSILE – A. Stemela: Umhleli

IMIYALELO

     Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo eziNE efundisiweyo nombongo
      omNYE ongafundiswanga.
     Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo ebuzwe kwimibongo
      okanye izibongo ezifundisiweyo, KUNYE nombuzo omNYE kumbongo
      ongafundiswanga okanye isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo ongombongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
         uwuphendule. Qinisekisa ukuba ukhetha imibuzo emiTHATHU kweli
         candelo.

Ubude bempendulo yombuzo osisincoko soncwadi buli-190–240 amagama.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi wandule ubonise indlela imbongi
esebenzise ngayo ulwimi ukutyhila umxholo uthathela ingqalelo kuphela imiqolo
ebhalwe ngqindilili.

ISICATSHULWA A

AFRIKA LIKHAYA – Shasha W.

1.  Kowu aphin’amadoda!
2.  Ndikhwina nje ndililela ngaphakathi!
3.  Intombi kabawo bayenzakalisile,
4.  Izidlwengu zezidlamlilo.
5.  Kugqub’oothikoloshe kwindlu kabawo,
6.  Ngcango festile ziyalenga-lenga,
7.  Sebekruthakruthe batyhoboza!
8.  Rhuthu intong’am ndaphakamisa,
9.  Yangen’imbumbulu bandosela.
10. Beza nomfundisi wathandaza,
11. Hlas’umkhont’am ndabibitheka
12. Ndonda ngecabanga balambisa,
13. Yangen’imbumbulu bandosela
14. Kunamhlanje nje ndondl’umgqakhwe                                               [10]

                                         OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 8

8                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                  (EC/SEPTEMBA 2016)

 UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 Funda lo mbongo ulandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA B

 UMLAMBO – Thuthani N.

 1     Sisilw’esicel’umngeni kwiintsunguzi zamahlathi,
 2     Sihamba sigila siqwashaz’imithi emikhulu enamagama yalapho,
 3     Nezilo ezikhulu zamahlathi zitsho ziwucezele,                   1
 4     Wobhasoph’endleleni wawo uhamb’ukhukulisa!
 5     Uthwele amaxhoba unqwamza njengenyok’ebhijelayo.

 6     Silondini nakuben’uluncedo nje,
 7     Ngemv’ushiy’izikhalo, nezingqala,
 8     Ushiy’imbubhane, ushiy’abahlolo nabahlolokazi,                  2
 10    Mdali weenkedama namahasi, mahlukanisi wabathandanayo.

 11    Yakun’imvula igxagxaza, iyakombelela, ikuhlupheza,
 12    Utsho nawe uqiniseke kwidabi lakho lezigalo, uhlasele,
 13    Phofu nawe uzithethelele uthi basendleleni yakho,               3
 14    Unjengololiwe ecumz’ixhoba endleleni yakhe.
 15    Akuqali nto, bayakuzela bakuxhokoshe,
 16    Wakuphindisa utsho kungamil’ingca kube mdak’iisali.

 17    Nezinqulo zethu kwiilali ezingaphesheya siyabuzana,
 18    Sinqule sizithuthe sixel’imilambo yeendawo zethu,               4
 19    Kube luvuyo nochulumanco ngokubambana ngemilambo,
 20    UGaba uNgqosini lowo ngumntu womlambo,
 21    Nawe ke goduka mlambo uye kuyise, ulwandle

 2.1    Caphula ibinzana elithetha ukuba umlambo uyayaphula imithi.                   (1)

 2.2    Ibhekisa kubani imbongi kwisitanza sesi-2?                                    (1)

 2.3    Siludidi luni isafobe esifumaneka kumqolo wokuqala?                           (1)

 2.4    Xela umahluko oqaphelekayo kwisitanza soku-1 nesesi-2 ngokwesakhiwo
        sangaphandle sombongo.                                                        (2)

 2.5    Ntsingiselo ni etyhilwa yimbongi ngomlambo kumqolo we-15-16?                  (2)

 2.6    Mfanekiso ngqondweni mni ozotywa yimbongi ngegama elinomgca
        ngaphantsi kumqolo we-11?                                                     (1)

 2.7    Bhala umongo walo mbongo ngesivakalisi esinye.                               (2)
                                                                                    [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                      9

 UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo wandule ukuphendula imibuzo
 elandelayo.

 ISICATSHULWA C

 UVUKANI MADODA KUSILE: Mzukwa Z. W. V.

 1      “Ndikhumbul’ eNxu-u-ba,”

 2      Yatsh’int’ekhonya ngamava,
 3      Yatsh’ixel’isifingo sokusa.
 4      Itsho kamnand’emini,                                                         1
 5      Ewe x’ixel’imin’emaqanda

 6      Yatsho kalusizi ngorhatya,
 7      Kwathwa kwelakowethu zezombethe.
 8      Nkunz’edla kamnandi yedla neemazi’
 9      Nkunz’eyaziwayo yaziwa ngamathole.                                           2

 10     Yaqhwaya madod’izihlamb’ emgqubeni,
 11     Yancedis’ukufun’isitshix’emfungu-mfungwini.
 12     Tyhini, tyhini le kwedini,
 13     Yaz-yaz’ukub’uzenz’ umntu”                                                   3

 14     Yatsh’int’ enkul’isongela
 15     Isongel’igatyan’elincokolis’eny’intokazi.
 16     Wubon’ uzigwagwisa kwiintokazi,
 17     Wubon’ usakha amaxhaka,
 18     Wubon’ udlisela ngobungangamsha,
 19     Gqi indun’ enkulu usapho luyashiywa.                                         4

 20     Mqhagindini uxatyisiwe
 21     Wotshindini yakowethu uyathandwa,
 22     Ndatsho nam ndancoma.                                                        5

 3.1 Nika ixesha lemini okhonya ngalo umqhagi ngokomqolo wesithathu.                (1)

 3.2 Zibizwa ngaliphi igama iinkuku ezikhala ngorhatya ngokwesitanza sesi-2?        (1)

 3.3 Xela umahluko okwisakhiwo sangaphandle sesitanza sesi-4 nesesi-5.              (2)

 3.4 Bonisa indlela imbongi esebenzise ngayo ulwimi kumqolo we-9                    (2)

 3.5 Imbongi ithetha egameni likabani kumqolo we-12?                                (1)

 3.6 Mfanekiso-ngqondweni mni ozotywa yimbongi ngomqolo we-17?                      (1)

 3.7 Bhala umongo walo mbongo ngesivakalisi esinye.                                (2)
                                                                                  [10]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 10

10                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2016)

 UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo wandule ukuphendula imibuzo
 elandelayo.

 ISICATSHULWA D

 UNKOSI RHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – Yali-Manisi D.L.P

 1     Thetha mfo kaMandela! Thetha nkosi yam!
 2     Theth’ungoyiki kusekh’impund’eAfrika!
 3     Maz’ungaboyik’ooSiswana-sibomvana,
 4     OoSobindeka nooQhinga-libhentsile.
 5     Bona bakubon’amadlala,
 6     Kanti kukrakr’inyaniso;
 7     Kuba kamb’ihlaba ngokwekhala,
 8     Budul’ububhengeqa nobungqwangangqwili.
 9     Thetha mThemb’ungoyiki kusekh’amadoda!
 10    Theth’ungoyiki kusekh’amadod’eAfrika!
 11    Mhlawumbi la mathamb’angarhashaza;
 12    Lith’ithambo libuyele kwithambo lalo;
 13    Kub’uThix’uSomandla uyalawula,
 14    Uyawakhawulezis’amaxesh’akhe.
 15    Ubhukuq’izikumkan’ezikhulu,
 16    Aphakamis’izizwan’ezidelekileyo.

 17    Thetha kwedin’akwaZondw’ungoyiki!
 18    Ungazoyik’iinyhwagi neembodla.
 19    Nokufa kusakulindile,
 20    Kwaye kusakulungele;
 21    Ube lidini lesizwe sikaNtu,
 22    Kub’ungumntwan’egazi ngendalo.
 23    Wavelel’uthwal’ezo nzingo neenzima,
 24    Ezinye nezinye phezu kwezinye.
 25    Ngaman’uThixo wakusikelela,
 26    Wakuphumeza, wakuthamsanqelisa,
 27    Uboyis’ububi neent’ezimbi.
 28    Makube njalo nkosi yam.

 4.1 Lubizwa njani uphindaphindo lwesandi u’th’ ekuqaleni kwemiqolo 1 no 2?               (1)

 4.2 Ibhekisa kubani imbongi kumqolo woku-1 nowesi-2?                                     (1)

 4.3 Xela umahluko okwisakhiwo sangaphandle sesitanza soku-1 nesesi-2.                    (2)

 4.4 Ntsingiselo ni etyhilwa ngumqolo obhalwe ngqindilili ngokwalo mbongo?                (1)

 4.5 Mfanekiso ngqondweni mni ozotywa yimbongi ngebinzana elinomgca
     ngaphantsi kumqolo we-7?                                                             (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                     11

 4.6 Uphindaphindo lwegama “ezinye” kumqolo we-24 luzisa yiphi intsingiselo
     ngalo kaMandela.                                                              (2)

 4.7 Bhala umongo walo mbongo ngesivakalisi esinye.                               (2)
                                                                                 [10]

                                        KUNYE

 UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: UNYANZELEKILE UWUPHENDULE.

 UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 Funda lo mbongo ungezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA E

 ZIXOLISE* – Ndlazulwana T.

 1     Bunjalo obu bomi bumnandi-krakra,
 2     Obu bomi bumacala mabini okoxolo lomthi.
 3     Bakufik’ unkene-nkene bukuqob’amadolo.
 4     Bakuvel’ u-ethe-ethe bukulalisa ngophothe.
 5     Ndiswel’imilom’okukuxolisa kwintlung’engaphakathi.
 6     Ndiswel’izandla zokukusul’iinyembezi zomphefumlo.
 7     Ndiswel’amandl’okukukhombis’umend’onguwo.
 8     Ndiswel’isipho sokukwenz’uxol’ulibale.

 9     Izinto zalo mhlaba ngubhanga cim’okwerhangasi,
 10    Intlung’eziyidalayo phof’ayishiyi zigingqi nazilonda,
 11    Kuba kamb’ okomhlaba kuyaguga.
 12    Kuba kamb’ezalaph’emhlabeni ziyabuna.
 13    Izint’ezininz’akakh’amandl’okuzinqanda.
 14    Iziphiw’ezininz’akakho amandl’okuzigcina.

 5.1 Nika isafobe esikwibinzana, ‘bumnandi-krakra’.                                (1)

 5.2 Chonga imvano-siqalo kwimiqolo 3 nowe-4.                                      (1)

 5.3 Caphula umqolo onika intsingiselo yokuba ubomi abumfuni umntu
     ongomelelanga.                                                                (1)

 5.4 Chaza umfanekiso ntelekelelo oziswa ngumqolo we-9.                            (2)

 5.5 Khetha impendulo echanekileyo kwizibiyeli.
       Lo mbongo ukudidi lweesonethi olubizwa ngokuba (yeyesiTaliyane/
       yeyamaNgesi) kuba ngokwesakhiwo sawo une (oktheyivu nesethethi/
       uneekwatreni ezintathu nekhaphlethi).                                       (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 12

12                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2          (EC/SEPTEMBA 2016)

 5.6 Myalezo mni odluliswa yimbongi kwikhaplethi yalo mbongo?                       (2)

 5.7 Ivakalelwa njani imbongi kwimiqolo 5 ukuya kowe-8?                         (1)
                                                                               [10]

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:           30

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                              Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                  13

 ICANDELO B: INOVELI

 IMIYALELO

  Kweli candelo kubuzwe iinoveli ezimbini noncwadi lwemveli.
  Khetha imibuzo kwinoveli oyifundisiweyo.
  Kwinoveli ngaNYE nakuncwadi lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
   OSISINCOKO SONCWADI NOMBUZO OMFUTSHANE,ukususela kumbuzo
   wesi-6 ukuya kumbuzo we-11.
  Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.

 QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwinoveli
            ayifundisiweyo; kunyanzelekile ukuba akhethe umbuzo
            OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwidrama).
            Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
            (kwinoveli), kunyanzelekile ukuba akhethe umbuzo OSISINCOKO
            SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
  Ubude beempendulo zemibuzo emide bungama-340–390 amagama.

 UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa

 Bonisa wayame ngeziganeko ezehla kuThole encwadini ukuba umlinganiswa
 oliqhawe ufakwa engxakini ukuze enze iinzame zokuzikhupha.                   [25]

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                Tyhila iphepha

### Page 14

14                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    (EC/SEPTEMBA 2016)

 UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 NYANA WAM! NYANA WAM!: WK Tamsanqa

 Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
 elandelayo.

 ISICATSHULWA F

 ‘… kwegqitha ezindlebeni zikaThole amazwi athi, Umntu unokuwuthabatha na umlilo
 awuse esifubeni sakhe.
 Zingatshi na iingubo zakhe?
 Unokuhamba na umntu phezu kwamalahle avuthayo.
 Zingatyabuki na iinyawo zakhe?
 Wathi akuweva la mazwi lwee rhiphu uvalo wee xhwenene wakha wema umzuzu
 ecinga kukho ingqondo ethi makangabi sangena kulo mzi aya kuwo, ekhumbula
 mazwi alolu hlobo ethethwa kuye enga uyaphupha. Ekhumbula namazwi awakha
 waweva ethethwa esangweni lelokishi eSprings athi, “Umoya uvela ngaphambili”,
 nezinto ezathi zamhlela ngobo busuku. Uthe esahlafuna la mazwi athethwa ngulo
 mfo wakwaSigxabhayi weva ilizwi lisithi, “Kutheni na Sthandwa uyalahleka?” Wee
 phaka esothuka. Tyhini! nguNomsa uyamhlangabeza esangweni.
 “Ewe Sasa, ndingxamele ukulahleka,” watsho ukuphendula efihla eyona nyaniso.
 Bathathana baya kungena endlwini yalulonwabo olukhulu kusenziwa ziselo,
 kudlalwa zidraughts kusithiwani. Babengayilibali imini enje ngolo rhatya umzi
 ingowabo bengaphazanyiswa nto, ndithetha ukuba kwakuxhelw’eXhukwane. Kuthe
 kusemnandi kunjalo kwankqonkqozwa emnyango.
  “Ngena!” watsho uNomsa engayiphakamisanga nentloko eqwalasele kuloo mdlalo
 Babewudlala weedraughts etafileni. Uthe ukuwaphakamisa kwakhe amehlo esithi
 makakhe ajonge lo mntu ungenayo, wothuka waxhuma esitulweni zasarhaka ezo
 draughts kwachitheka ziselo kwafa zigilasi phezu kwetafile yaba bubutyadidi. Phezu
 kwabo kwakumi izinto zontathu, amehlo azo exela ukuba ziqulathe impazamo.’

 7.1 Ayevela kubani amazwi awagqitha ezindlebeni zikaThole ngokwesicatshulwa?                (1)

 7.2 Chaza lo mlilo athe kanti uThole uwubeke esifubeni sakhe”ngokwale noveli?”              (2)

 7.3 Wayephi uThole ngeli xesha eva la mazwi?                                                (1)

 7.4 Xela udidi lwempixano etyhilwa libinzana elibhalwe ngqindilili kwisicatshulwa.
     Xhasa impendulo yakho.                                                                  (2)

 7.5 Khetha kwizibiyeli ukuba isivakalisi esinomgca ngaphantsi sisebenze
     njengayiphi indlela yokukrobisa kokuseza kuhla ebalini?
      (njengeziyalo/njengeenkumbulo/njengokubethelwa komlinganiswa)                      (1)

 7.6 Bonisa ukuba kusisigqebelo njani okukwesi sivakalisi singezantsi ngokwalo
     mxholo.
      “Bengayilibali imini enje ngolo rhatya, umzi ingowabo bengaphazanyiswa nto”        (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                         15

 7.7 Xela inqanaba lesakhiwo elikulo ibali ngokwesicatshulwa. Xhasa impendulo
     yakho.                                                                            (2)

 7.8 Khetha kwizibiyeli olona didi lozobo lwabalinganiswa luvezwa sisivakalisi
     esibhalwe ngezantsi. Xhasa impendulo yakho. (Uzobo mayana/Uzobo
     ngqo).

        Phezu kwabo kwakumi izinto zontathu, amehlo azo exela ukuba ziqulathe
        impazamo.                                                                       (2)

 ISICATSHULWA G

 Kwiveki yokugqitywa kweemviwo, ngeCawe, umfundisi owayeshumayela
 kwaSomgxada yayinguMaqoma waseNxukhwebe ngokuphendula isimemo
 sikaThole samhla mnene. Amazwi akhe entshumayelo wawacaphula kwiVangeli
 ngokubhalwa nguMateyu, kumazwi athi,

 Wathi akuzibona izihlwele wasikwa yimfesane zizo, ngokuba zityhafile, zichithakele
 ngokwezimvu ezingenamalusi. Aze athi kubafundi bakhe “ukuvuna okunene
 kuninzi, kodwa bona abasebenzi bambalwa. Khungani ngoko eNkosini yokuvuna,
 ikhuphe abasebenzi baye ekuvuneni kwayo.”

 Esawafunda la mazwi umfundisi uMaqoma amhlaba uMangaliso wakhumbula
 ukuxinwa kwakhe ngabafundi eKapa kwiinyanga ezimbalwa ezidlulileyo, kwathi
 kunjalo zaphinda zamthabatha iinkumbulo zaya kumphosa eRhawutini mhla weva
 kushunyayelwa ngawo ngumfo owayesiya eGeorge Goch emvuselelweni. Uthe
 akugqiba ukuwafunda umfundisi watsho ngodlwabevu lwentshumayelo yakhe
 walikhupha latsola esithi, “Ngoku ke ma-Afrika amahle, thembandini lendlu
 eMnyama, ndiwabhekisa kuni la mazwi, ndihlaba umkhosi nto zakuthi ndithi yiyo le
 imihlambi kaThixo ityhafile, ithe saa phandle apha ngokwezimvu ezingenamalusi
 ifuna umalusi, ndibhenela kuni mawethu ndithi, “Iwu-u-u! zemnk’iinkomo
 magwalandini! Ndifuna amadodana eze ngobuso elizweni ancame konke
 anakho angenele ubufundisi.”

 Wathi ukuba atsho bavakala bencwina abafana basesikolweni bambi bequbude
 bejonga phantsi, suka uninzi lwabafana neentombi lwamana ukuwanamathelisa
 kuMangaliso amehlo ngokunga lithi,
 “Kutshiwo kuwe Mangaliso. Yhini na ukuba udukise?”

 7.9     Nika igama lale ndawo kudityenwe kuyo ngokwesicatshulwa.                       (1)

 7.10    Xela indima edlalwe nguMfundisi uMaqoma kubomi bukaThole.                      (2)

 7.11    Khankanya elinye ityeli apho uThole wakhe wahlatywa lilizwi.                   (1)

 7.12    Anika ntsingiselo ni amazwi abhalwe ngqindilili kwisicatshulwa?                (1)

 7.13    Chaza ubuthathaka bukaThole obunxunguphalisayo kumfundi wale noveli
         xa embona eseGeorge Goch.                                                      (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 16

16                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2016)

 7.14   Kudlulisa myalezo mni ukujonga kwabantu kuThole xa umfundisi esithi
        udodana malungenele ubufundisi?                                                    (1)

 7.15   Ingaba oku kudukisa kukaThole kuyahambelana nesigqibo awasithatha ngala
        mini wayehlangene noJoe neqela lakhe? Xhasa impendulo yakho.                       (2)

 7.16   Ubufundisi bukaThole bube nagalelo lini kwikhaya lakhe?                        (2)
                                                                                      [25]

                                        OKANYE

 UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UKHOZI OLUMAPHIKO: N. Saule

 Bonisa wayame ngeziganeko ezehla kuMfazwe encwadini ukuba umlinganiswa
 oliqhawe ufakwa engxakini ukuze enze iinzame zokuzikhupha.                           [25]

                                        OKANYE

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                             17

 UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 Funda ezi zicatshulwa zenoveli zilandelayo wandule ukuphendula imibuzo.

 ISICATSHULWA H

 “Ooqhimgqoshe abafuneki apha!” Amehlo akhe ayethe ntsho kum
 engathandabuzeki umntu abhekisa kuye. Yaduma ngoko nangoko indlu,
 zayimvula izithuko ukuza kum. Ndeva ngombokro wenqindi emqolo, mpaku
 impama ebusweni, ndaphalwa-phalwa ndityhalwa ukududulelwa phandle. Kukho
 ababefuna ukundingqula phantsi, kodwa ndaxhathisa ndatyhudisela
 ngasemnyango. Yaba bubudididi nobungxashingxashi, amanqindi ephambana
 phezu kwentloko yam. Umfanekiso endaphuma apho uthe thaa okwethongo
 engqondweni yam ngokaFriday egwejelisa ingalo yakhe kuNokuzola emsondeza
 kuye akugqiba ukufunza.

 Ndigxadazelele ngaphandle ibubuxhishixhishi, ndilekuzwa ndilingiswa
 ngamanqindi, iimpama zibhabha emoyeni zingade zindifumane. Ndabaleka
 ndaya kudlula kulaa mapolisa ayesesangweni sele ongezelekile ngoku. Impi
 eyayindileqa, ingabantu endibaziyo abaxube neentwana zesikolo sam, sekukho
 nokhe wandifumana apha entsuleni ngembokotho, yajika ngobungxamo
 yakubona amapolisa angazange andinanze nganto mna phofu.
 Ndihambe ndikhubeka elurhatyeni, ndaxwesa isixeko, ndada ndaya kuphumela
 Ngaphaya kwaso kweli cala lingasempuma, kulaa mangcwaba madala, ndidane
 ndiyinko.

 Ndahlala phantsi phezu kwedlaka ndajonga isixeko esi, usathe thaa umfanekiso
 kaNokuzola egonwe nguFriday. Ndiyakubona ukumpakaniswa nokuxushwa
 ndixhaywa ndixhatshazwa ngabantu abangazi nto, eyona nto yandixhelayo
 nguZo ezingalweni ezinuka umzondo zikaFriday. Ndahlala ndacinga. Ndathatha
 isiganeko ngasinye kuthando lwam noNokuzola, ndizama ukufumana ukuba
 umhlwa onguFriday waqala nini na ukonakalisa. Yandiqhuba yona ingqondo,
 ithi iseBhakubha ibe iseLatakisa.

 Kanti kuhleliwe nje uNokuzola uyachwechwa ecaleni ...

 9.1    Ayevela kubani amazwi athi, “OoQhimgqoshe abafuneki apha”?                        (1)

 9.2    UNokuzola lo wayesazana njani noMfazwe?                                           (1)

 9.3    Khankanya isiganeko esiqhubele uMfazwe kule ndibano.                              (1)

 9.4    Sibhekisa kubani isithethi esithi “ooqhimgqoshe”? Caphula isivakalisi
        esingqina impendulo yakho.                                                        (2)

 9.5    Khetha kwizibiyeli eyona ndima edlalwa ngunobalisa etyhilwa ngamazwi
        abhalwe ngqindilili kwisicatshulwa. (Umbalisi ungomnye wabalinganiswa/
        umbalisi ungaphandle kwebali)                                                     (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 18

18                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                     (EC/SEPTEMBA 2016)

 9.6    Isenzo sikaFriday sokugona uNokuzola siliqhubele phambili njani eli ibali?      (2)

 9.7    Xela udidi lwempixano etyhilwa sisivakalisi esinomgca ngaphantsi. Xhasa
        impendulo yakho.                                                                (2)

 9.8    Khetha kwizibiyeli olona didi lozobo lwabalinganiswa luvezwa sisivakalisi
        esibhalwe ngezantsi. Xhasa impendulo yakho. (Uzobo mayana/Uzobo
        ngqo).

        “Ooqhimgqoshe abafuneki apha!”                                                  (2)

 9.9    Sigqibo sini afikelele kuso uMfazwe ngoNokuzola akube ecinge ukuba
        kanti uyachwechwa kuhleliwe nje?                                                (1)

 ISICATSHULWA I

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.

 … Benze ntoni?
 Loo mbuzo awuzange ube nampendulo kuba kwakungekho mphenduli.Yaba
 ngutatomncinci kaMachule ochaza okwathi kwenzeka emafihlweni, sele
 ekhululekile noko ngoku, kodwa yona imvula ingekenzi siqabu. Wagqibelisa
 ngamazwi athi,
  “Ukuba ibingeyiyo le mpimpi,” watsho esalatha kum ubuso buzele uncumo,
 ngesingakhange sifihle namhlanje.” Wayenza into utatomncinci kaMachule.
 Ndathi bendilindele izinkempe zezithuko, basuka bagixa bangqukruleka abantu
 ngathi kokukhona kubhujiweyo. Kukho owada waphumelisa eviwa ngumntu
 wonke kwelo gumbi esithi, “Nqanda Mfazwe, ungathini ukusishiya elutshabeni
 sitshabalala?”
 Ndagungqa ndaweninye, ndixakene nesidanga entungo. Endandilwazi mna
 utshaba lwabo ndim, olu babefuna ndibanqandele kulo ndandingalwazi. Zathi
 zakwanda izikhalo ndaqonda ukuba akungangam, ndaphuma phandle. Ndibe
 nethutyana lokubalekisa amehlo ndiwajikelezisa igumbi eli, ndafika phaya entla
 uCwe, umama kaNokuzola endithe ntsho ngamehlo ayengezelisayo ebambelele
 esidleleni. Andizange ndibe nakufunda nto kobo buso babuthe shwace.

 Ndathi gwiqi, ndema everanda ecaleni kwalaa makhwenkwe mabini esikolo,
 uSiphiwo kunye noSiphiwo. Wona athe akundibona akhupha izandla
 ezingxoweni, akrwela iintloko ngathi anento afuna ukuyithetha. Ndathula
 andathetha kuba ndingayazi into ayimithiyo. Okwakundehlele kwezo ntsuku
 kwakusekutsha engqondweni yam, ndizifundise ukuyenza lukhuni intliziyo yam
 ngeso sizathu. Izolo oku bendithukwa ndinukunezwa ndixelelwa ukuba
 ndingumrhubuluzi, ngoku kuthiwa mandinqande abantu bayaphela. Yeyona nto
 yayibafanele leyo.

 9.10   Ngoobani aba abuza ukuba benze ntoni?                                           (1)

 9.11   Xela isenzo osukela kuso lo mbuzo uthi “Benzeni”?                               (2)

 9.12   Tyhila isigqebelo esikwintetho ebhalwe ngqindilili.                             (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 19

(EC/SEPTEMBA 2016)                 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                       19

 9.13   Bonisa ngezenzo ezibini ukuba uMfundisi uHlathi udlale indima yobuzali
        kubomi bukaMfazwe.                                                           (2)

 9.14   Chaza uvakalelo oludalwa sisivakalisi esinomgca ngaphantsi
        kwisicatshulwa.                                                              (2)

 9.15   Ingaba wade wavakalelwa uMfazwe likhwelo lokuba makanqande? Xhasa
        impendulo yakho.                                                             (2)

 9.16   Xela udidi lwale noveli.                                                     (1)
                                                                                    [25]

                                                     AMANQAKU ECANDELO B:            25

                                        OKANYE

 UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI: MMI Swana nabanye

 Bonisa ngengcaciso nemizekelo emine ubuncinci ukuba izaci namaqhalo
 zinemvelaphi ekwiintsomi.                                                          [25]

                                        OKANYE

 UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 Funda ezi zicatshulwa zoncwadi lwemveli zilandelayo wandule ukuphendula
 imibuzo.

 ISICATSHULWA J: INTSOMI

                             IMFENE NODYAKALASHE

 Kwathi ke kaloku ngantsomi uDyakalashe wacela uMvolufu ukuba amkhaphe aye
 ebukhweni. UDyakalashe waxelela uMvolufu ukuba bangaphathi mphako
 unokutya okumnandi, baphathe nje utshongo. Wavuma uMvolufu.
 Banduluka ngomhla wohambo. Bakufika phezu komfula wathi uDyakalashe
 mabaphumle batye imiphako ukuze basele apho emfuleni. Hayi ke bahlala
 baqhala iingxowa zemiphako. Kanti uDyakalashe uziphathele inyama nesonka,
 uMvolufu ephethe utshongo kuphela nje. Wahleka uDyakalashe wathi,
 “Akucelwana ke, baza kulunga aba baphethe utshongo olomileyo.” Wathi tu
 uMvolufu watya akugqiba wasela amanzi. Bathe xa belungiselela ukuhamba
 kwakhona, uDyakalashe walatha umthi othile, wathi, “Ukuba ndithe ndalunywa
 sisisu phaya ebukhweni uze undikhelele igqabi lalo mthi. Wavuma uMvolufu.
 Baphinda baphathelela endleleni. Bakufika ebukhweni babukwa kakhulu.
 Baphekelwa kamnandi. UDyakalashe wagcadelwa inkuku yanye kuba ebengaqali
 ukuza apha. Yena uMvolufu wagcadelwa zambini njengamntu uqala ukubonwa
 ebukwa kakhulu. Kwaziswa ke ukutya. Wakhawulezisa wayigqiba eyakhe inkuku
 uDyakalashe, uMvolufu usalibele kukuncumancumeza evuyela le nyama ingaka.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 20

20                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    (EC/SEPTEMBA 2016)

 Uthe xa aqala ukuluma kweyokuqala inkuku weva ngoDyakalashe ekhala ezibhija,
 “Nceda, nceda Mvolufu uye kundikhelela elaa gqabi ndiyafa sisisu, “akabi salibazisa
 uMvolufu wasombela isinqe ukuya kulaa mthi ebewalathisiwe. Wakha igqabi weza
 nalo. Ufike uDyakalashe selezibika ukuba bhetele. Iinkuku ezigcadiweyo azisanuki
 ndawo. UDyakalashe ushiyeke eziqoshelisa okuya uMvolufu asukele igqabi.
 Bagoduka exakanisekile uMvolufu.

 UDyakalashe ucele uMfene kwithuba elilandelayo. Akuvuma uMfene uDyakalashe
 umcebise ukuba angazihluphi ngokwenza umphako omnandi, maze aphathe nje
 nokuba ziinkobe. Wavuma uMfene kodwa uDyakalashe akufika kwakhe wazenzela
 ongayiwayo umphako, inyama, isonka namasi kwanje. Njengezolo uDyaki uzenzele
 omnandi kunene umphako. Banduluka ngexesha ababenqophisene ngalo, ingulowo
 exwaye ingxowa yomphako.

 Bakufika phezu komlambo baphumla baqhala imiphako. Wothuka uDyakalashe
 akubona ukutya kukaMfene. Uthe uDyakalashe, “Uyabona, Mfene ukuba ndikhe
 ndalunywa sisisu phaya ebukhweni uze undikhelele eli gqabi lalo mthi.” Wavuma
 uMfene.

 Uthe uDyakalashe esajonge kwelinye icala uMfene waqhawula igqabi walifaka
 engxoweni yakhe. Bakugqiba ukutya basela amanzi bahamba. Ebukhweni
 bavuyelwa kakhulu balungiselelwa isidlo. Njengoko uMfene eqala ukubonwa
 waphekelwa iinkuku zambini waza uDyakalashe, obeqheliwe apha, waphekelwa
 yanye.
 Kwaziswa ukutya kubayeni. Waphanga uDyakalashe wakugqiba okwakhe lo gama
 uMfene athe chu. Kwangoko wakhala ngesisu uDyakalashe ezibhija, “Mfene, nceda
 uye kundikhelela elaa gqabi, ndafa sisisu,” uMfene wafaka isandla engxoweni,
 rhuthu igqabi walinika uDyakalashe. Laba liwa phantsi icebo likaDyakalashe.
 Bagoduka, uDyakalashe sele ehleka intsinimenyo encoma uMfene ubulumko
 bakhe. Phela-phela ngantsomi.

 11.1   Xela iimpawu zentsomi ezisetyenziswe kumqolo wokuqala wale ntsomi.                (2)

 11.2   Cacisa eyona nto idala impixano kule ntsomi.                                      (2)

 11.3   Chaza isiganeko esikwinqanaba lovuthondaba kule ntsomi.                           (2)

 11.4   Khetha kwizibiyeli eyona ndima idlalwa ngunobalisa kule ntsomi uze uxhase
        impendulo yakho.

        (Umbalisi ungomnye wabalinganiswa/umbalisi ungaphandle kwebali)                   (2)

 11.5   Bonisa indlela umbalisi wale ntsomi asisebenzise ngayo isimntwiso.                (2)

 11.6   Chaza imvelaphi yesaci esithi “… nguDyakalashe”.                                  (2)

 11.7   Sinika ntsingiselo ni isaci esibhalwe ngqindilili.                                (1)

 11.8   Mfundiso ni efumaneka kule ntsomi.                                                (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 21

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                        21

 ISICATSHULWA K: ISIBONGO

 Ngurhulumente wethu lo

 1        Vi-i-i-tyo-o-o!
 2        Iinkomo zaseQunu zizele iinkomo zoMzantsi-Afrika
 3        Kuba loo malusi wazo waluse noMzantsi-Afrika
 4        Wath’ akubona ukuba’ uyeyela warhiwula kwema ngaye.
 5        Wathi “Iyaphel’ ezantsi, iya kubuya nabani?
 6        Wahle walubon’ ulutsha ukuba luya kuba luncedo
 7        Wathi makususwe idyokhwe yobukhoboka emntwini
 8        Wamis’ umkhonto wesizwe waluqilima
 9        Wabanjwa umntu apho, wabulawa umntu apho!
 10       Tyhini! Bafa kakubi abantu njengeempukane.
 11       Unenkan’ uMXhosa, unomqolo uMXhosa ndimncamile
 12       NguRhulumente wethu ke lowo!

 13       Vi-i-i-tyo-o-o!
 14       Uneenkan’ umXhosa, unomqolo umXhosa
 15       Kaloku bekungonyaka ka 1964 ukubanjwa kweli gorha.
 16       Lagwetywa ubomi balo entolongweni.
 17       Beliphulula belimbambazela besithi siyeke
 18       Nocalu-calulo lwethu sikukhuph’ ejele
 19       Yakhaba ngaw’ omane laa nto, isithi, “unotshe!”
 20       Phantsi ngocalu-calulo phantsi!
 21       Endimfunayo uRhulumente ngowabantu bonke
 22       Kuphel’ ingcinezelo, nabani na axhamle elakhe ilungelo.
 23       Ndixolel’ ukufa ndifele inyaniso.
 24       Kodwa andinakufa ndingakhululekanga
 25       NguRhulumente wethu ke lowo!

 11. 9    Iphi inkaba yalo ubongwayo?                                                (1)

 11.10    Ngubani lo ubongwayo apha kula magorha alandelayo?

          A      Nkosi uCetywayo
          B      Jacob Zuma
          C      Rholihlahla Nelson Mandela
          D      K.D. Matanzima                                                      (1)

 11.11    Xela isixhobo sohlalutyo esifumaneka ekuqaleni komqolo ngamnye
          ukusuka kowe- 4–9.                                                         (1)

 11.12    Chaza injongo yokuphindaphindwa kwesihloko ekupheleni kwesitanza
          ngasinye?                                                                  (2)

 11.13    Mfanekiso ngqondweni mni ozotywa sisifaniso esikumqolo we-10?              (1)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 22

22                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                   (EC/SEPTEMBA 2016)

 11.14   Ubonisa ntoni ngesimo salo ubongwayo umqolo obhalwe ngqindilili?               (1)

 11.15   Cacisa ngamazwi akho okuqulethwe ngumqolo we-17.                               (2)

 11.16   Ludidi luni lwesibongo olu?                                                     (1)
                                                                                        [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 23

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                     23

 ICANDELO C: IDRAMA

 IMIYALELO

  Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiidrama ezimbini, ukususela kumbuzo 10
   ukuya kumbuzo 13.
  Kwidrama ngaNYE kubuzwe imibuzo emibini; osisincoko soncwadi kunye
   nomfutshane.
  Phendula umbuzo ube mNYE kwidrama oyifundisiweyo.
 QAPHELA: Ukuba umlingwa ebekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO
          B, UNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo OSISINCOKO
          SONCWADI kwicandelo C.

                Ukuba umlingwa ebekhethe umbuzo osisincoko soncwadi
                kwiCANDELO B, UNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo
                omfutshane kwiCANDELO C.
 Ubude bombuzo osisincoko soncwadi buphakathi kwama-340 nama-390
 amagama.

 UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 AMAZA: Z.S. Qangule

 Ungquzulwano olukule drama ludalwe lukhanyo olubonakala lusingela phantsi
 inkcubeko yabantu abamnyama. Ngqina olu luvo wayame ngeziganeko
 ezisencwadini.                                                                   [25]

                                        OKANYE

 UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 Funda ezi zicatshulwa zedrama zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.

 ISICATSHULWA L

 LIZO                Ayindithunuki nakancinane into kaZodwa,
                     Asindim omgxothileyo, uzikhuphe ngokwakhe;
                     Efela eRhawutini nje utshutshiswa zizono.

 MALIMAKHWE          Yinyaniso le yokuba umfi uSidima ebe nomntwana kuZodwa?

 LIZO                Efele kwakhe xhego lam ingaba usathandabuza?

 MALIMAKHWE          Phofu ubusamthanda wena?

 LIZO                (Butsholoza utywala bungena engqondweni
                     Andizange ndimthande kwakuqala,
                     Ndathi ndenza nje kanti ndiza kubopheleleka.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 24

24                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 (EC/SEPTEMBA 2016)

 SILUMKO              Hayi ke mfo wentang’am,
                      Ndikhululekile xa kanti akudutywa nto.

 LIZO                 Nale ntetho ingaka ngam noNamhla ayindikhathazi.

 MALIMAKHWE           Mna ndingavuya kanye xa nitshata ngomso oku, ayibukeki
                      into yomhlolo okanye umhlolokazi ogeqeza yedwa ebeqhele
                      ukuhlala nomntu.

 SILUMKO              Uphi kakade ngoku uNamhla?

 LIZO                 Usekhaya.

 MALIMAKHWE           Kweliphi ikhaya?

 LIZO                 Ekwendeni.

 SILUMKO              Uthi nakuze nitshate nje?

 LIZO                 Seliza kukhululwa izila,
                      emva koko uthi mna ngegunya.

 MALIMAKHWE           Ngahle akunike ubunzima la maqaba endele kuwo.

 LIZO                 Andiyontanga yamaqaba mna!

 SILUMKO              Kanti unyanisile uMalimakhwe mfo wam,
                      abengubo abalityesheli lula isiko.

 LIZO                 Siza kubona xhego lam.

 MALIMAKHWE           (Ebeka ibhotile yebhulanti, enye eyihlasela)
                      Inene, ndibunyathele ububele.

 SILUMKO              Uyazi ukuba Limakhwe
                      Andikhumbuli ndimbona uNamhla ngala mehlo!

 MALIMAKHWE           Nantso ke!
                      Akuzange uphike ngomhla womtshato
                      Uth’akunxilanga? Kanti yayingubani umtshakazi?

 SILUMKO              Khawundinqandele ke nawe nyana.

 LIZO                 Elam ixhego lalinganxilanga lalimnandi.

 MALIMAKHWE           (Edlala icwecwe lengoma)
                      Masiyeke uchuku,
                      Masithethe ngezimnandi.

 LIZO                 (Eshukuma ezibhija, eyotywe yingoma)
                      Akwaba ebelapha uNamhla.

 SILUMKO              Andizange ndimqonde ngala mini ndandimbona.
                      Khawutsho nyana unjani?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 25

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                        25

 13.1     Xela isiganeko esikhokelele kule ndibano.                                   (1)

 13.2     Chaza ngengongoma enye indima edlalwe nguMalimakhwe njengomzali
          kubomi bukaNamhla.                                                          (1)

 13.3     Nika iimpawu zibe MBINI ezibonisa ukuba esi sicatshulwa sicatshulwe
          kwincwadi yedrama.                                                          (2)

 13.4     Bonisa ngeziganeko ezibini ukuba uLizo uzotywe wangumlinganiswa
          omele icala lokhanyo kule drama.                                            (2)

 13.5     Chaza ubudlelwane phakathi kukaLizo noZodwa Vaxa ngeli xesha lale
          ngxoxo.                                                                     (2)

 13.6     Ingaba yazaliseka injongo kaSilumko ngale ndibano? Xhasa impendulo
          yakho ngobungqina obuthatha kule ncwadi.                                    (2)

 13.7     Ngqina okanye uchase la mazwi kaLizo angezantsi
          “Andiyontanga yamaqaba mna!”                                                (2)

 13.8     Yinyaniso okanye bubuxoki into yokuba umfi uSidima ebenomntwana
          kuZodwa lo kaVaxa? Xhasa impendulo yakho.                                   (1)

 ISICATSHULWA M

 NAMHLA              Ha! Ha! Ha-a-a-a-a-a-a-a-a-a-a!
                     Umthandazo weyilo nesikhohlakali awufiki
                     ezulwini, uThixo akahlalanga kumqolomba
                     weminyanya;
                     Uhleli ebuqaqawulini banaphakade.
                     (Umbakraza ucango aphume.)

 KHULILE             Wasigezela umntwana ngendoda engekamtshati nokumtshata!

 SABATHA             Ukuba nisibone isifundiswa namhlanje nidibene naso!

 QEBEYI              Nithini ngokuthukwa kweminyanya?

 ZOLA                Ufanele amaxesha axwesile,
                     yazi ntoni iminyanya ngenguquko ekhoyo?

 VUYISILE            Abanye bethu kakade
                     Abakholelwa kuloo nto yeminyanya.

 MPHURHU             Nina zifundiswa
                     Nithelwa manzi engqondweni zizikolo,
                     Iselwa elithelwa amanzi yonke imihla,
                     Ligqibela ngokuzala oonojubalala
                     Abafana nalo uphuma apha.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 26

26                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2016)

 XOLILE             Inkathazo yenu matyatha-ngubo
                    Yeyokuba niyagquduza ukuhamba
                    Sitshaya ngematshisi nje thina
                    Nina niqhwitha idosha!

 SIXHAXHA           Akukho ndawo ithukayo apho?

 SABATHA            Akukho ndawo ibethisayo apho?

 KHULILE            Kahleni maBhele akowethu!
                    Masicinge kakuhle njengamadoda
                    Masingahlulwa yimfundo sibe ziingceba,
                    Amandla ethu akwimvisiswano yethu.

 VUYISILE           (Ephakama ejonga kwabengubo)
                    Sesixabana nje namhla yinto yangamabom,
                    Lemka nomoya ilizwi elithi makanganyanzeliswa umntwana
                    kwindoda angayifuniyo.

 QEBEYI             Iphephetheka nomoya kakade
                    yonke into ebumgqubarha.

 ZOLA               Uthini ke ngoku?

 VUYISILE           Yihluze into oyikhupha ngomlomo.

 MPHURHU            Nini kaloku abanemvume yokuphahluka!
                    (Bame ngeenyawo bonke, bayaxokozela
                    Ekugqibeleni bahlala phantsi)

 KHULILE            Asisodwa kule ngxaki yabantwana.
                    Kungoku nje anwenwa okomlilo wedobo ebusika.
                    Amahumhum okuba uZodwa Zazile umfazi kaLizo Vaxa ugcagce
                    notsotsi!
                    Badukile, akuvakali mkhondo.

 SIXHAXHA           Nantso ke iyaphendula iminyanya!

 XOLILE             Ikhohlakele iminyanya ekhoyo!

 KHULILE            Yenzani kuhle mawethu!

 MPHURHU            Ayindothusi le nto yenziwe yintombi kaZazile.
                    Izifundiswa zithe gqolo ukunika iintombi
                    zazo imikhala yokuziphalela zide ziphale.

 QEBEYI             Yinyaniso leyo.
                    Ndwendwela nawuphina umzi wemfundimani uya kufika abazali
                    belila amehlo ezizidudu.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 27

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                           27

 13.9      Xela igama lendawo ebanjelwe kuyo le ndibano.                                (1)

 13.10     Yintoni injongo yokubanjwa kwale ndibano?                                    (1)

 13.11     Caphula ubungqina bokuba uNamhla unenkolo yobuKrestu.                        (1)

 13.12     Isenzo sikaNamhla sokumbakraza ucango sibonisa ntoni ngesimo
           sakhe?                                                                       (1)

 13.13     Chaza unobangela wempixano egquba kule ncwadi.                               (1)

 13.14     Loluphi udidi lwempixano olufumaneka kwesi sicatshulwa.                      (1)

 13.15     Sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi siganeko sale ndibano?
           Xhasa impendulo yakho.                                                       (2)

 13.16     Ngqina ngobungqina obuthatha kule drama intetho kaVuyisile ethi,
           “Sesixabana nje namhla… lemka nomoya ilizwi elithi
           makanganyanzeliswa umntwana kwindoda angayifuniyo.” Cacisa.                  (2)

 13.17     Luluphi udidi lomdlalo olu? Xhasa impendulo yakho.                           (2)
                                                                                       [25]

 UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

 A-a-a! Jongumsobomvu! B.B. Mkonto

 Ungquzulwano olukule ncwadi ludalwe lukhanyo olubonakala lusingela phantsi
 inkcubeko yabantu abamnyama. Ngqina oku ngokwayama kwiziganeko
 ezisencwadini ukuphuhlisa umxholo.                                                    [25]

 UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)

 A-a-a! Jongumsobomvu! B. B. Mkonto

 Funda ezi zicatshulwa zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo:

 ISICATSHULWA N

 XHOXHO:        Mus’ukuyithetha loo nto yabefundisi. Ukuba andilahlwa ngamehlo
                am, ngathi ndibona amahashe abo phaya kulaa nduli kaNkqayana
                (Esalatha).Ndiqinisekile ukuba beza nganeno apha. Eyona nto
                ndiyoyikayo yeyokulityaziswa ngabo kuba kambe ngabantu apha
                abangakuvumeliyo ukuba uphefumle ngeyakho ingxaki.
 CHIZAMA:       Ngabo kanye abaya mhlekazi. Namhlanje bayekele apha kum
                nengwevu le yaseMaNtlaneni. Siza kubabeka endaweni yabo.
                Asinakho ukufika sekuhlwile koMkhulu ngenxa yabo. Andiyazi nento
                abasayifunayo apha kuthi ngoku. Andibi na sasibanikile laa
                mhlatyana uphesheya kweNxuba ukuba bakhe loo mzi wabo?

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 28

28                          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                     (EC/SEPTEMBA 2016)

 XHOXHO:       Kunjalo kanye. Ukuba uyakhumbula, uJongumsobomvu
               wayengafuni nentwana, wayekrikriza, esithi oluya hlanga lufana
               nqwa nenkamela. Woyiswa nje nangoku zinkosana namaphakathi.
               Mna ndedwa, ngoku ndiyasiqonda isizathu sokwala kwakhe. Kanti
               ke kwiivekana ezimbalwa, okuya wawuye Komkhulu eMkhubiso,
               bafika apha bezokuboleka abafana bokubalimisa, ndabakhululela.
               Alizange libekho ilizwi lombulelo. Masithembe ke ukuba bazisa lona
               namhlanje.
 CHIZAMA:      Mandikushiye kancinci Mhlekazi, khe ndiye kukrweca eliya xhego,
               naliya phaya kwabaa bafana. Ndifuna bathi befika sibe sibalinde
               kanye apha enkundleni. Ungabizi madoda wambi kulo mcimbi.
               Usilingene noBaw’uNtlane. (Aphume).
 XHOXHO:       Yiza naye Chizama ntanga. Andisazi esi silingo ndibekwa kuso.
               Mhlawumbi ngabathunywa beentsikelelo. Mhlawumbi
               ngabathunywa bamashwangusha. Ngubani owaziyo? Bandikhetha
               ngabuni mna kwezi nkosana? Ndisisisulu sokuxhatshazwa ngabo?
               Okanye bandibona njengomhlanguli wabo?

 15.1     Le ncoko iqhuba phi?                                                          (1)
 15.2     Kwenzeke ni sekukho le ncoko nje?                                             (1)
 15.3     Ngoobani aba bantu balindiweyo?                                               (2)
 15.4     uXhoxho ubambe esiphi isikhundla ngokwasekuhlaleni?                           (1)
 15.5     Atyhila ntoni amagama abhalwe kwintetho kaChizama ngesimo sakhe?              (1)
 15.6     Likweliphi inqanaba lesakhiwo sebali kule ndawo yesi sicatshulwa?
          Zixhase.                                                                      (2)

 15.7     Uthetha ukuthini uXhoxho xa esithi, “lufana nqwa nenkamela”?                  (2)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 29

(EC/SEPTEMBA 2016)                ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                          29

 ISICATSHULWA O

 FILIPHU:       Inzolo mawethu. Ndicela ukuba sihlale phantsi kuba siphambi
                komntu omkhulu, ohloniphekileyo noxatyisiweyo sesi sizwe
                kwanesethu siphela.
                (Uhlala phantsi uMaqoma, kodwa esafuthela phezulu, amehlo
                ewajolise kuKholoneli lowo, kunjalonje, engaqhwanyazi
                nokuqhwanyaza)
                Mhlekazi uNgqika! Mna ndibona kulungile ukuba unyana wakho lo
                aye kuthi vu kufutshane nawe phaya kula mimango yaseTyhume.
                Impilo yakho ayintle, kwaye ndiya nokuba omnye wakho uselusana.
                Ngubani ke ngoko oza kuba liliso koluya sapho njengokuba
                ungumlwelwe nje?
 MAQOMA:        Matshaya, ndithe kuwe leliphi eli yeza nimtyhefe ngalo ubawo?
                Khangela ngoku, nale ndoda bendiba iza kuza nento enembadla,
                ibeka ubawo esichengeni, ayibhekisi kum. (Ejonga kuFiliphu ngaloo
                mehlo atshawuzayo osuke wahlehla umva kancinci) Bhekisa kum
                mfo! Undixelela ngempilo kabawo eqotyozwe nini? Benimzisa
                apha nje namhlanje benifuna ukuba acinywe ndim amehlo? Hi?
 SOMERSET: Gqirha, mxelele lo mfo ukuba silapha nje sithunyiwe nathi,
           asizenzeli. Uwagqibile amafama akuthi kweziya ntaba zeNkonkobe.
           Kodwa asikhalazi kuba sifuna ukuhlalisana ngoxolo. Ngoku ke
           kufike le ncwadi kuthi.
 MAQOMA:        Alinakuphuma kuwe ilizwi loxolo wena. Izandla zakho zixhaphe
                igazi. Ndilindele ukubona umqolo wakho ufulathele. Befundisi,
                asimnqweno wam ukunigxotha kumasango eli Komkhulu
                nakwisizwe sakowethu jikelele, kodwa ngathi nindiqhubela kuloo
                nkalo ngoku. Ndithe kuni nize kumqongqotha na ubawo?

 15.8     Ungathi ngumlinganiswa onjani ubaw’uNtlane ngokokuva kuChizama?
          Cacisa impendulo yakho.                                                       (2)

 15.9     Ityhila ntoni ngesimo sentlalo intetho kaFiliphu?                             (2)

 15.10    Yintoni injongo yale ntlangano?                                               (2)

 15.11    Xela ukuba kuthetha kuthini ukuba liliso?                                     (1)

 15.12    Ityhila ntoni intetha kaMaqoma ngesimo sempilo sikaNgqika?                    (2)

 15.13    Laba nafuthe lini icebo likaSomerset lokuza noNgqika kwintlanganiso
          yakhe noMaqoma?                                                               (2)

 15.14    Cacisa intsingiselo yeli binzana “izandla zakho zixhaphe igazi”?              (2)

 15.15    UMaqoma ungathi ngumlinganiswa onjani kweli bali?                            (2)
                                                                                      [25]
                                                       AMANQAKU ECANDELO C:             25
                                                          AMANQAKU EWONKE:              80

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/d0a64524-8e0d-488b-be9f-d96e1045285b) — isiXhosa HL · Memo · 2016
- [XHOSA HL P2 QP GR12 SEPT2015](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept2015/b1daf025-81ce-421e-ad29-f36bd4410fb7) — isiXhosa HL · QP · 2015
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2016-memo/bcba489f-a957-4e76-bfa6-eb700cd60baa) — isiXhosa HL · Memo · 2016 · isiXhosa
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/f833ea25-b11d-47c3-b6ca-78f297dfdcc0) — isiXhosa HL · Memo · 2016
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2019](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2019/66f1fd20-146b-4bfb-8460-ee40dba6324c) — isiXhosa HL · Memo · 2019

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
