# isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2023 QP

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 30 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept-2023-final/01908908-6fd4-4038-bef5-ff29e1b8e76d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Question paper
- Year: 2023
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 30

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2023 QP](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept-2023-final/01908908-6fd4-4038-bef5-ff29e1b8e76d)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                        SENIOR CERTIFICATE

                               IBANGA 12

                         SEPTEMBA 2023

          ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2

AMANQAKU:   80

IXESHA:     2½ iiyure

                        Olu viwo lunamaphepha angama – 30.

### Page 2

2                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    (EC/SEPTEMBA 2023)

IMIYALELO NENGCACISO

1.    Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.

2.    Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
      ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
      kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.

3.    Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:
      ICANDELO A:           Isihobe     (30)
      ICANDELO B:           Inoveli     (25)
      ICANDELO C:           Idrama      (25)

4.    Phendula imibuzo emiHLANU iyonke:

      Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
      kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:

      ICANDELO A: ISIHOBE
      IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI
      UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO

      ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
      Phendula umbuzo OMNYE.

      ICANDELO C: IDRAMA
      Phendula umbuzo OMNYE.

5.    UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO                  B   (INOVELI/NONCWADI
      LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).

      o Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
        oyifundisiweyo.
      o Phendula UMBUZO OSISINCOKO OMNYE kunye NOMFUTSHANE ube
        mNYE.

      Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI KWICANDELO B,
      unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
      Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
      ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
      Sebenzisa itshekhlisiti ukwenza oku.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    3

6.     UBUDE BEEMPENDULO

       o   Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe
           ngamagama ali-190–240.
       o   Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
           ukuba iphendulwe ngamagama angama 340–390.
       o   Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
           lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
           nangokusemxholweni.

7.     Landela imiyalelo     ebhalwe    ekuqaleni KWECANDELO        NGALINYE
       ngocoselelo.

8.     Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo            ulandela   indlela
       ekunonjolwe ngayo kwiphepha loviwo.

9.     Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.

10.    Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:

       ICANDELO A: Malunga nama-40 emizuzu
       ICANDELO B: Malunga nama-55 emizuzu
       ICANDELO C: Malunga nama-55 emizuzu

11.    Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 4

4                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                     (EC/SEPTEMBA 2023)

IPHEPHA LESIQULATHO

Eli phepha linceda umviwa akwazi ukukhetha imibuzo afuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.

ICANDELO A: ISIHOBE

Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.

              INANI LOMBUZO                  UMBUZO           AMANQAKU      INOMBOLO
                                                                            YEPHEPHA
1.     Ingqina ezingela imiphefumlo        Umbuzo omde           10             6

2.     Okuhle                           Umbuzo omfutshane        10               8

3.     Watsha umzi                      Umbuzo omfutshane        10               9

4.     Mhela mfondini                   Umbuzo omfutshane        10              10

                                            KUNYE
                                    Umbongo ongafundiswanga

5.     Inyaniso                          Umbuzo omfutshane       10              12

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI Phendula umbuzo omNYE.

                                                                            INOMBOLO
      INANI LOMBUZO                     UMBUZO               AMANQAKU
                                                                            YEPHEPHA
6.    Nyana wam! Nyana            Umbuzo osisincoko
                                                                25                13
      wam!                        soncwadi
                                             OKANYE
7.    Nyana wam! Nyana            Umbuzo omfutshane
                                                                25                14
      wam!
                                             OKANYE
8.    Ukhozi olumaphiko           Umbuzo osisincoko
                                                                25                16
                                  soncwadi
                                             OKANYE
9.    Ukhozi olumaphiko           Umbuzo omfutshane
                                                                25                16
                                             OKANYE
10.   Inkaw’ idliwa ilila         Umbuzo osisincoko
                                                                25                18
                                  soncwadi

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 5

                                            OKANYE
11. Inkaw’ idliwa ilila           Umbuzo omfutshane             25           19

12. Ubuncwane Boncwadi            Umbuzo osisincoko
                                                                   25        21
    Lwemveli                      soncwadi
                                           OKANYE
13. Ubuncwane Boncwadi
                                  Umbuzo omfutshane                25        21
    Lwemveli

ICANDELO C: IDRAMA

Phendula umbuzo omNYE.

                                                                        INOMBOLO
    INANI LOMBUZO                       UMBUZO             AMANQAKU
                                                                        YEPHEPHA
14. Buzani kubawo            Umbuzo osisincoko soncwadi        25           24
                                          OKANYE
15. Buzani kubawo            Umbuzo omfutshane                 25           25

16. Indlal’ inamanyala       Umbuzo osisincoko soncwadi        25           27
                                          OKANYE
17. Indlal’ inamanyala       Umbuzo omfutshane                 25           28

QAPHELA: kumaCANDELO B no C, phendula umbuzo oSISINCOKO.

SONCWADI omNYE kunye nombuzo omFUTSHANE omNYE.
ULUHLU LOKUKHANGELA (ITSHEKHLISTI)

Kunyanzelekile ukuba ujongisise olu luhlu lulandelayo ukuze uqiniseke ukuba ukhethe
imibuzo ngendlela eyiyo.

        ICANDELO                         AMANANI       INANI LEMIBUZO   PHAWULA
                                         EMIBUZO       EPHENDULWAYO
A    Isihobe (Imibongo emiselweyo)         1–4                2
     Isihobe (Umbongo
                                             5                 1
     ongamiselwanga)
B    Inoveli/Uncwadi Lwemveli
     (Umbuzo osisincoko soncwadi           6–13                1
     OKANYE omfutshane)
C    Idrama (Umbuzo osisincoko
     soncwadi OKANYE omfutshane)           14–17               1

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 6

6                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                (EC/SEPTEMBA 2023)

ICANDELO A: ISIHOBE: IMIHOBE YESIXHOSA – B. Ngombane

IMIYALELO

• Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo eziNE ezifundisiweyo nombongo
  omNYE ongafundiswanga.
• Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo emiBINI ebuzwe kwimibongo
  okanye kwizibongo ezifundisiweyo; kunye nombuzo omNYE ongafundiswanga
  okanye isibongo esingafundiswanga.

QAPHELA: Umbuzo osekwe kumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE
         ukuba uwuphendule. Qinisekisa ukuba uphendule imibuzo
         emiTHATHU IYONKE kweli candela.

Ubude bempendulo yombuzo osisincoko buphakathi kwe-190–240 amagama.

IMIBONGO EFUNDISIWEYO

Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.

UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula lo mbuzo
ulandelayo.

INGQINA EZINGELA IMIPHEFUMLO – JJR JOLOBE

1     Ulindele ukuba ndinyuke kuwe na, Ndlela ndini,
2     Ndikubona nje ukuba ungumnqantsa?
3     “Ikwayiloo Ndlela eyahanjwa nayiNkosi,
4     Ngoko kufanelekile uyihambe.”

5     “Lo mnqamlezo unzim’ ungab’ uza kuthwalwa ndim na?
6     Koda kubenini undihleli nzima?”
7     “Loo mnqamlezo’ owalindela kwaneNkosi yakho,
8     Usahleli, ulinde wena lowo.”

9     “Iziphango nezaqhwiti zakufika futhi,
10    Ndothini na ukuba ndibe ndisahamba?”
11    “Elaa litha elakhanyisel’ iNkosi yakho;
12    Khona ngoku ke liya kukhanyisela,”

13    “Ndakuyoba, emke la mandlana endinawo,
14    Kukho msizi na owoza andincede?”
15    “Ewe. Kwanele Nkosi yakho yawaphiwa’ Amandla;
16    Yona ke ngokwayo yokunik’ amendu.”

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            7

17     “Yakuphela ke le Ndlela ndiyihambayo,
18     Ndithenjiswa zinto zaluphi na uhlobo?”
19     “Elaa Zulu elavulek’ iNkosi yakho,
20     Elo Zulu lovuleka ke nakuwe

Tyhila kulo mhobe ungezantsi izixhobo eziqulethe umxholo wokuba konke
kubakhaphukhaphu, kubelula, xa ukholelwa ukuba inkosi ingumncedi.

Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240.                       [10]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 8

8                   ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                        (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

OKUHLE – ZS QANGULE

1     Yakhula inkwenkwe yabheka esikolweni,
2     Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni.
3     Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi,
4      lwadlakaza amanani njengesiNgesi

5     Yazixaka iititshala zaphoselana ngayo,
6     Kwakuthi khinxi kukhululwe ngezayo.
7     Yaba yiminyakana idudulela phambili,
8     Bothuka bonke bajonga phambili.

9     Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini,
10    Waphela umzi yavungama ilali.
11    Yaba mbalwa yabhavumlela kude,
12    Wathi umntu uncamile ifuzile kakade.

13    Yaphela imfuyo kwaxhathiswa ngehagu,
14    Yabila ingqondo yona okweyegagu.
15    Lancama ixhego lathi liyazinikela,
16    Likhusela ikhehlekazi evasini lizincamela.

17    Labuya litaka izimanga lakukhohlela,
18    Nakwikhehlekazi kukubi lizitotobela.
19    Naxa kunjalo bathi kumele agqibe,
20    Wasebenza naye wabhitya nemilebe.

2.1   Caphula imiqolo emiBINI kwisitanza soku-1 equlethe intsingiselo yokuba
      yayigqwesa inkwenkwe ezifundweni.                                                (2)

2.2   Chaza ukuba kutyhila ntoni ngamandla okufunda kwenkwenkwe
      ukuthelekisa amaxesha efunda ngawo nesiphumo sako kwimiqolo
      engqindilili.                                                                    (2)

2.3   Nika ibemiBINI imingeni           elihlangene   nayo   ikhaya   lenkwenkwe
      ngokwezitanza ze-3 nese-4.                                                       (2)

2.4   Chonga kwisitanza 5 ubaxo olusingisele ekubeni ubunzima bebumacala (a)
      kumzali (b) nakwinkwenkwe.                                                       (2)

2.5   Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo
      lokuba konke esikuvuyelayo ebomini sukuba kungezanga lula.                      (2)
                                                                                     [10]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                     9

UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

WATSHA UMZI – NONTSIZI MGQWETHO

1      Amaxesha obumnyama agqithile
2      Neza mini zobudenge ziphelile
3      Ungumbulali na wena njengoKhayeni?

4      Zatsho ngentsholo iintombi emlanjeni
5      Ezasemathanga nasemanxuweni
6      EzakwaMshweshwe noLangalibalele
7      Velani nkokeli khe nisichazele

8      Halahoyi ma-Afrika nalo ke ivumba
9      Linukisa okwenyoka yomhlaba
10     Kwahluthw’ amakhaya kunye nobukhosi
11     Namhla ooNozala bahamba ngePasi

12     Hayi ukuhlala kwawo wodwa umzi
13     Nokungenwa kwamasango alo mzi
14     Obantu babenikwe iintsikelelo
15     Namhla simanga ngumzi weembandezelo

16     Ziphi na iinkokeli ze-Afrika
17     Sancama namhlanje thina mzi kaNgqika
18     Wakhonkxwa na Afrika ngamakhamandela?
19     Bathini bona abadlula ngendlela?

3.1     Caphula imiqolo emiBINI kwisitanza so-1 equlethe intsingiselo yokuba
        akusekho ukungazi.                                                           (2)

3.2     Chaza ukuba kutyhila ntoni ngovakalelo lwesizwe ukukhankanywa
        kwentsholo yeentombi nokuhamba kooNozala ngamaPasi kwisitanza se-2
        nese-3.                                                                      (2)

3.3     Nika ibemiBINI imingeni ejamelene nayo i-Afrika ngokwezitanza se-3
        nese-4.                                                                      (2)

3.4     Chonga kwisitanza 5 umbuzo buciko oqaqambisa ukubandakanyeka (a)
        kwabasemagunyeni (b) ngokwezizwana zelizwekazi i-Afrika kwingxaki
        ekuyo i-Afrika.                                                              (2)

3.5     Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo
        lokuba isengxakini nje i-Afrika kungenxa yabantu bayo.                       (2)
                                                                                   [10]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 10

10                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                  (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

MHELA MFONDINI – GV MONA

1     Mhela mfondini,
2     Ndiphuthum’ elam’ ikhohlombe.
3     Ngokwesethu isithethe,
4     Inkwenkwe iyazihlanganisela.
5     Mhela mfondini,
6     Ndilande ezakowethu,
7     Kwelakowethu ukuzuma lityala,
8     Khawuthob’ iqulo mfondini-ndini,
9     Zaphukil’ ezam iintonga,
10    Mhela mfondin!i

11    Naxa ndiphuza umhlaba,
12    Ndothi Mhela kwakhona
13    Kuba ngeseth’isithethe,
14    Ewileyo ayibhuqwa.
15    Naxa ndigevezel’ amadolo,
16    Ulwimi luyinkaba-nkaba
17    Ndothi ndimele kanjaqo
18    Kuba le ndeko inemigaqo,
19    Mhela mfondini!

20    Akuvuyelelwana akuxhatshazwana,
21    Kuhlonitshenwe kuxatyiswene.
22    Amakhwenkwe amancinane,
23    Abahlonele oonongena,
24    Oonongena bawahlonel’ amakhulu,
25    Amakhulu iinto ezitshotsh’ entla,
26    Abahlonele oonosala.
27    Kuyo le ndeko
28    Intlonipho ngundoqo,
29    Mhela mfondini!

4.1    Caphula kwisitanza so-1 imiqolo emiBINI equlethe intsingiselo yokuba
       kungummiselo ukuyilinda enye inkwenkwe ide iwulungele umlo.               (2)

4.2    Chaza ukuba kutyhila ntoni ngamandla enkwenkwe ukukhankanywa
       kokugevezela amadolo nokubanolwimi oluyinkabankaba kwisitanza se-2.       (2)

4.3    Nika ibemiBINI imingeni ecela ukulindwa yakuhlangana nayo inkwenkwe
       ngokwesitanza se-2.                                                     (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                11

4.4    Chonga kwisitanza se-3 ukuphindaphindwa kwesiqu segama ‘hlonela’
       okusingisele ekubeni intlonipho yenziwa ngokwezigaba zokukhula
       ezingezantsi:

       (a)     inkwenkwe engezantsi ihlonipha ekwesingentla

       (b)     inkwenkwe engentla iyayihlonipha nengemva ngokwesigaba           (2)

4.5    Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo
       lokuba (a) akuvuyelelwana kwaye (b) kuyathotyelwana kumdlalo
       wamakhwenkwe.                                                           (2)
                                                                              [10]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                   Tyhila iphepha

### Page 12

12                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                   (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UWUPHENDULE

UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

INYANISO – S.E.K. MQHAYI

1     Siphe Nkosi inyaniso,
2     Sikukhonze ngayo;
3     Usinike indumiso,
4     Sikubonge ngayo.

5     Sokhululwa yinyaniso,
6     Ebukhokobeni;
7     Siluchith’ umfamekiso,
8     Emiphefumlweni.

9     Iphelile inyaniso
10    Apha emhlabeni;
11    Sekuzalis’ inkohliso
12    Yodwa elizweni

13    Kukh’ abathi Nkosi Nkosi!
14    Bengenanyaniso.
15    Uyinkosi yemikhosi
16    Wen’ uyinyaniso.

5.1   Ithetha egameni likabani imbongi kwisitanza so-1 nese-2 ngokusebenzisa
      isakhi u’si’ rhoqo? Xhasa impendulo yakho.                                   (2)

5.2   Nika zibeMBINI izinto eziza kwenziwa ngenyaniso ecelwayo ngokwesitanza
      se-1 nese-2.                                                                 (2)

5.3   Xela zibeziBINI izenzo zabantu abaphulukene nenyaniso ngokwesitanza
      sesi-4.                                                                      (2)

5.4   Chaza ukuba kutheni igama, ’Nkosi’ libhalwa ngonobumba omkhulu kulo
      mbongo.                                                                      (2)

5.5   Uyakungqina okuqulethwe sisitanza se-3 ngenyaniso? Xhasa impendulo
      yakho ngamava akho.                                                          (2)
                                                                                  [10]

                                                    AMANQAKU ECANDELO A:          30

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2            13

ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

IMIYALELO

• Kweli candelo kubuzwe iiNoveli eziNTATHU noNcwadi Lwemveli.
• Phendula imibuzo kuncwadi lwemveli/kwinoveli oyifundisiweyo.
• Kwijenra nganye kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI
  nombuzo OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo wesi-6 ukuya kumbuzo we-13.
• Khetha umbuzo ube mNYE KUPHELA uwuphendule.
• QAPHELA: Xa ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwicandelo B
             (kwinoveli okanye kuncwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE
             ukuba ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C
             (kwidrama).
• Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwinoveli okanye
  kuncwadi lwemveli), KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo OSISINCOKO
  SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).

Ubude beempendulo zombuzo OSISINCOKO bungama-340–390 amagama.

INOVELI/UNCWADI LWEMVELI

Phendula UMBUZO 6/8/10/12 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO
7/9/11/13. (UMBUZO OMFUTSHANE.)

UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

INKAWU IDLIW’ ILILA – S. KULA

Inzondo iyigqamise, yayikhulisa impixano ephakathi kokukhusela umthetho
nokuwaphula kule noveli. Ngqina olu luvo ngenoveli, ‘Inkawu idliw’ilila’.   [25]

                                        OKANYE

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                               Tyhila iphepha

### Page 14

14                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                      (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE

INKAWU IDLIW’ILILA – S. KULA

Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA A

“Kodwa ke Thanti, akufunekanga siyifake kakhulu loo nto ezingqondweni zethu
kuba iza kwenza singasebenzi kakuhle. Le nto sixoxa ngayo kaloku
asiqinisekanga nokuqiniseka oku ngayo,” wamthuthuzela ngelo uMfuneko
‘Unyanisile phofu Mfuno. Khawutsho ke lithini icebo ngoku ngalo Mapheza
wakho? Lo mfo mna ndinqwenela ukuba afe engekabhaqi nto kolu phando                 5
lwakhe,” watsho uThantaswa emjonge ebusweni uMfuneko.
‘Xa uza kwenza into efana naleyo kubalulekile ukuchula ukunyathela. Into
ekufuneka ndiyenzile kukusebenzisa le mfene yam inguNqoza ukuzama
ukurhintyela uMapheza. Iyelenqe esilenzayo kufuneka silenze sizimele ngoNqoza
lo kuba sendimbonile ukuba ukhamisile.” Waziva efikelwa yintsini kancinci yena     10
uThantaswa akuthetha ngolu hlobo uMfuneko.
“Hayi ke ndiyiyekela kuwe yonke loo nto kuba amapolisa kakade ngabantu
bamayelenqe anyekenyeke,” watsho ehleka uThantaswa. Sancokola esi sibini
lade lajika ilanga. Yayikho ingqondo ethi uMfuneko makaqobongele uThantaswa
angabi sahamba kodwa weva ezintethweni zakhe ukuba kufuneka ehambile.              15
“Ukuba bendinganxibanga ezi mpahla ngendisithi ungabi sahamba, Mfuno,”
watsho uThantaswa emncumele. Kuya kulunga ngenye imini,” watsho
ezihlekahlekisa unkabi. Waphakama wazolula elungiselela ukuhamba. Kweso
sithuba wabona ngoThantaswa esondela kuye kanti ufuna ukuba amphuze. Emva
kokuthana nca okomzuzwana, bayekene, uMfuneko wathetha esiya                       20
ngasemnyango, nalapho afike wema wabamba isibambo esi.

7.1     Chonga zibeMBINI izinto ezikwesi sicatshulwa zokungqina ukuba
        uThataswa noMfuneko bakunye kulwaphulomthetho.                               (2)

7.2     Xela into uThantaswa afuna uMfezeko angayibhaqi kuphando lwakhe.             (2)

7.3     (a)    Caphula kwisicatshulwa isikweko asisebenzisayo uMfuneko
               ukuchaza isimo sikaNqoza.                                             (1)

        (b)    Cacisa umfanekiso ntelekelelo esiwudalayo ngoNqoza isikweko
               osicaphuleyo.                                                         (1)

7.4     Khankanya abemaBINI amayelenqe okurhintyela uMapheza awenze
        ezimele ngoNqoza uMfuneko kule noveli.                                       (2)

7.5     Ngqina amazwi kaThantaswa angqindilili ngepolisa elinguMfuneko.              (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                      15

7.6     Chaza ukuba kutheni ngokwesi sicatshulwa umbalisi embiza “Mfuneko’
        uMfuneko aze uThantaswa ambize “Mfuno”.                                      (2)

ISICATSHULWA B

Wafika uMfuneko eligwele uThantaswa, ethukisela ngumsindo. “Bayaxoka
baza kundinika eyam imali! Abayonto elifeni lomyeni wam tu,” watsho
uThantaswa egqiba kuqhaqha ileta yaseburhulumenteni eyayifike
ngoLwesihlanu apho emzini wakhe.
Le ncwadi yayigunyazisa ukuthathelwa kurhulumente kwento yonke                5
kaMsindisi Yangaphi. Besenza le nto nje abasemagunyeni bebesele beyivalile
imali yakhe esebhankini, beyigcinise iqumrhu elithile lamagqwetha. Kaloku
uMdlambila wayeselevumile ukuba unetyala akungcanjaziswa ngamapolisa
phaya entolongweni.
“Ngoobani abo bafuna ukudla ilifa lethu?” wabuza engacacanga uMfuneko.        10
Akazange aphendule uThantaswa, wasuka wamphosela ngaloo ncwadi.
Wayithi hlasi uMfuneko, emva koko wazifundela. Kanti ngusathana wantoni na
lo usivelelayo kwezi ntsuku Thantaswa? Inene ingcwaba likaYangaphi
liyathukuza     okwentuku    evunduza     phantsi   komhlaba.    Ngowukhe
ulindwendwele, uthethe naye ukuba makehlise umsindo nengqumbo,” watsho        15
ephelelwe ngamandla uMfuneko owayebala iveki enye phambi kokuba
azokuva isigwebo sabo noNqoza. Sasichazwa ziingcali zomthetho
njengeseminyaka eliqela entolongweni. Ipolisa eliphazamisana nomthetho!
“Ufane walwa, nam andizokuyeka ukulwa naba balwa nam,” watsho ethe
phetshu umlonyana uThantaswa.                                                 20
‘Usivile isibhengezo esenziwe kunomathotholo sesiya sibhanxa sin guNjinga?”
“Ngubani ke lowo?”
“Ndithetha ngaleya nkunkxa ithe nkuhlu isisu inguNtsumpa wamapolisa.”
“Uthi kutsha phi ngoku lowo?”
“OoSixaki babanjiwe, kwaye baselugcinweni lwamapolisa, nalapho bancinwa       25
khona,” watsho ejonge phantsi uMfuneko.

7.7     Nika intsingiselo yebinzana elinomgca ngaphantsi kwisicatshulwa.             (1)

7.8     Xela ukuba uyifumene na uThantaswa imali afungele ukuyifumana
        ngokwesifungo esibhalwe ngqindilili. Xhasa impendulo yakho.                  (2)

7.9     Ngokoluvo lwakho, ingaba uThantaswa sasimfanele isohlwayo esilingana
        nesikaMfuneko? Xhasa uluvo lwakho.                                           (2)

7.10    Chaza ngeengongoma eziMBINI usathana ovelele                  uMfuneko
        noThantaswa ngokwamazwi kaMfuneko akwisicatshulwa.                           (2)

7.11    Cacisa ifuthe lenzondo ekukhuleni kwempixano ekule noveli.                   (4)

7.12    Chaza ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale noveli ziyibeka njani kudidi
        lweenoveli ezingolwaphulomthetho.                                            (2)
                                                                                    [25]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 16

16                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                      (EC/SEPTEMBA 2023)

                                        OKANYE

UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA

Isazela siyikhulise, sayigqamisa impixano ephakathi kobizo nezinto zehlabathi
kubomi bukaThole bale noveli. Ngqina olu luvo.                                     [25]

UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE

NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA

Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA C

‘Kuthe xa kuphakathi engxoxweni ngalo mbandela, kungekho uzimisele
ukunikezela, uMangaliso emile ngelokuba makathunyelwe kuyo, isifundisi
sikhaba ngamanqin' omane sisala, kwavela la ngwevu yomfundisi ibikhe
yadanduluka esidlangalaleni isithi; ‘Akuyi lubuyayo apho mfo wam,’ yathi,
'Uxolo maWesile amahle, kambe ngokuzenza umqobo phambi komfundisi lo
efuna ukuya eGeorge Goch hleze kuthi kanti siphazamisana necebo
likaThixo. Ndingomnye nje wabachase ukuba umfundisi lo aye eGeorge           5
Goch ndiphakamisa ukuba umntu kaThixo akhululwe ahambe aye kule
ndawo, inkomo enotshobo ayinqandwa bazalwana.’

Ngaloo mazwi endod’ enkulu waba uyakhululwa uMangaliso ukuba ayokuba
ngumfundisi eGeorge Goch eza kujongana nombandela wokwakha nendlu
yecawa. NgoLwesihlanu emva kokuba enyuliwe wenjenjeya nenkosikazi            10
yakhe bephuma eAlbert Street besiya kuhlola loo lokishi wayeza kuqala kuyo
umsebenzi wakhe bekhwele kuNyawozevangeli.

Bafika bashiya imoto esangweni bee chu kancinci besihla benyuka nezitalato
zelokishi bemana ukunqwala ngeentloko bebulisa ababehleli ezivarandeni.
Kuye wonke umntu odlulayo kwakusala ukuba angakhe eme esondele esi           15
sibini. Ude ubeve abanye bethethela phantsi bebuzana besithi, 'Ngowaphi na
lo mfundisi ufaneleke kangaka?
“Andazi uthi asinguye lo waseWesile uza kuza apha? Wova esitsho
ukuphendula obuzwayo.
‘Kowu! Ingathi usemncinci nje nithi uya kulunga kule George Goch inzima      20
kangaka?’

9.1    Chonga bubebuBINI ubungqina obukwesi sicatshulwa bokuba eGeorge
       Goch akuyi nabani.                                                            (2)

9.2    Xela into exhalise abefundisi ngokuya kukaMangaliso eGeorge Goch.             (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                           17

9.3     (a)    Caphula iqhalo      elisebenzisayo       uMfuneko   ukuchaza       isimo
               sikaMangaliso.                                                               (1)

        (b)    Cacisa umfanekiso ntelekelelo eliwudalayo ngeGeorge Goch iqhalo
               olicaphuleyo.                                                                (1)

9.4     Khankanya ibemiBINI imiqobo yokuthintela uMangaliso kubizo lobufundisi
        ekule noveli.                                                                       (2)

9.5     Ngqina amazwi       kaMfundisi   angqindilili    ngemisebenzi   kaMangaliso
        eGeorge Goch.                                                                       (2)

9.6     Chaza ukuba kutheni ngokwesi sicatshulwa umbalisi embiza “Mangaliso’
        uMangaliso baze abanye abalinganiswa bambize “Mfundisi”.                            (2)

ISICATSHULWA D

Zanenkanyamba, mfo wam, khawuze. Nantsi intang’ akho.’ Lakhwaza latsho
ixhego libiza uMangaliso owaye ekwelinye igumbi kwalapho endlwini, weza
ekhawulezile uMangaliso.
‘Nantsi intang’ akho uVuma lowa saphupha iphupha elinye ngabusuku bunye
kweziya ntsuku walahleka,' ladanduluka latsho ixhego ekubeni engene                 5
uMangaliso.
‘Nguye lo?’ Wadanduluka watsho uMangaliso emtsibela emxhawula.
‘NdinguKhohlela kaNgubombi mna mfo wam khona phaya kuHolela
emaKwayini,' latsho ixhego lizazisa.
‘NguTholelegqwirha lo?’ Wabuza watsho uVuma esibambile njalo isandla.               10
‘Ndim lo ntang’am. Uyazi ndiyakubona uzinikela enkonzweni andikwazi.
Ndijonge nje kwamntu,' watsho uMangaliso esasibambile isandla. Yaba
lolunye uvuyo ke olo umntu edibana nentanga yakhe abagqibelana
bengabantwana. Kwaba mnandi kuncokolwa, uVuma ebalisa ngokuphupha
kwakhe elo phupha lakudala ngobusuku ekwakuza kusa ezinikela                        15
enkonzweni, engazi ukuba uzinikela kuTholelegqwirha.
'Hayi mfo wam, lithe kanti eli phupha lethu lithetha lukhulu. Lithetha ukuphila
ngokwasemphefumlweni hayi ngokwenyama. Umfo wam ligqirha
lemiphefumlo,' latsho ixhego ukuyiqukumbela incoko.
Emva koko wayiqhela iGeorge Goch uVuma. Sekulapho abutha khona xa                   20
angekho msebenzini. Kwiindaba zabo ezazisematheni zezokuba
kuyimfuneko ukuba kugodukwe kuyovakaliswa iindaba ezilungileyo
kumaGcaleka.
Ekubeni uKhohlela edibene nonyana wakhe abazanga babuye bohlukane.
Kwakuzo ezo ntsuku zokudibana kwabo wamphosa emotweni uMangaliso                    25
esiya kumcela.

9.7     Nika intsingiselo yegama’ Mangaliso’ ngokomxholo wale noveli.                       (1)

9.8     Xela ukuba lizalisekile na iphupha abaliphuphe kunye uKhohlela noVuma.
        Xhasa impendulo yakho.                                                              (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                              Tyhila iphepha

### Page 18

18                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                   (EC/SEPTEMBA 2023)

9.9    Ngokoluvo lwakho, ingaba uThemba sasimfanele isohlwayo sokuqwengwa
       ziingonyama? Xhasa uluvo lwakho.                                            (2)

9.10   Chaza ngeengongoma eziMBINI iziphumo zokuhlangana kukaKhohlela
       nonyana wakhe.                                                              (2)

9.11   Cacisa ifuthe lezigqibo ezingathathwayo ekukhuleni kwempixano ekule
       noveli.                                                                     (4)

9.12   Chaza ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale noveli ziyibeka njani kudidi
       lweenoveli ezingobuqhawe.                                                   (2)
                                                                                  [25]

                                        OKANYE

UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE

Ubumpimpi sisithako esiyikhulise, sayigqamisa impixano ephakathi kobuthandazwe
nengcinezelo kule noveli. Ngqina olu luvo.                                       [25]

                                        OKANYE

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 19

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    19

UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE

UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE

ISICATSHULWA E

‘Ngesingakhange sifihle namhlanje’ Wayenza into utatomncinci kaMachule. Ndathi
bendilindele izinkempe zezithuko, basuka bagixa bangqukuleka abantu ngathi
kokukhona kubhujiweyo. Kukho owada waphumelisa eviwa ngumntu wonke kwelo
gumbi esithi, ‘Nqanda Mfazwe, ungathini ukusishiya elutshabeni sitshabalala?’
Ndagungqa ndaweninye, ndixakene nesidanga entungo.                                  5
 Endandilwazi mna utshaba lwabo ndim, olu babefuna ndibanqandele kulo
ndandingalwazi. Zathi zakwanda izikhalo ndaqonda ukuba akungangam,
ndaphuma phandle. Ndibe nethutyana lokubalekisa amehlo ndiwajikelezise igumbi
eli, ndafika phaya entla uCwe, umama kaNokuzola endithe ntsho ngamehlo
ayengezelisayo ebambelele esidleleni. Andizange ndibe nakufunda nto                 10
 kobo buso bakhe babuthe shwace.
 Ndathi gwiqi ndema everanda ecaleni kwalaa makhwenkwe mabini esikolo,
 uSiphiwo kunye noSiphiwo. Wona athe akundibona akhupha izandla ezingxoweni
 akrwela iintloko ngathi anento afuna ukuyithetha. Ndathula andathetha kuba
 ndingayazi into ayimithiyo. Okwakundehlele kwezo ntsuku                            15
 kwakusekutsha engqondweni yam, ndizifundise ukuyenza lukhuni intliziyo yam
 ngeso sizathu. Izolo oku bendithukwa ndinukunezwa ndixelelwa ndisiva
 ndingayanga kukha manzi ukuba ndingumrhubuluzi, ngoku kuthiwa
 mandinqande abantu bayaphela. Yeyona nto yayibafanele leyo. Mhlawumbi
 kungona baza kufunda ukuba nenyani. Ukuya kwam emfihlweni ndandingabangi           20
 nto kwathini. Ndandingomnye nje umntu ofana nabanye. Ndacinga ndenjenjalo
 ndisiya ndiba nomsindo endaweni yovelwano.

11.1      Chonga zibeMBINI izinto ezikwesi sicatshulwa zokungqina ukuba zijikile
          iindlela abekade ebabona ngazo abantu bakwaQaka uMfazwe.                   (2)

11.2      Xela utshaba abahlali abafuna abanqandele kulo uMfazwe.                    (1)

11.3      (a)   Caphula isikweko esisebenzisayo uMfazwe ukuchaza ukuxakwa
                nguSiphiwo noSiphiwo.                                                (1)

          (b)   Cacisa umfanekiso ntelekelelo esiwudalayo ngoSiphiwo noSiphiwo.      (2)

11.4      Khankanya abemaBINI amayelenqe uFriday awenzele uMfazwe kule
          noveli.                                                                    (2)

11.5      Ngqina amazwi kaMfazwe angqindilili kwisicatshulwa.                        (2)

11.6      Chaza isizathu sokuba umbalisi ngokwesi sicatshulwa ezibiza ‘ndi’ babe
          abanye abalinganiswa bembiza “Mfazwe”.                                     (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 20

20                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                         (EC/SEPTEMBA 2023)

 ISICATSHULWA F

 Sayiqala phantsi indaba kaBaba neBhelekazi kucaca ukuba aliyolelwanga
 nakanye zizinto zakhe.
 ‘Siphume kuleyo sangena kunxunguphalo olwalugquba apho elokishini, sada
 saya kufikelela nakwinto yokuba abaya befundisi babanjwe ngomngcwabo baya
 kuthethelelwa nguNdlela ukuze baphume. “Babeya kuthini ukungakhululwa,                 5
  babebanjiswe kwanguye nje?’’ Ndaziva senditshilo xa ndiqaphela ukuba umakazi
 wam akabuqondi ubunyoka bukaNdlela naxa selede watsho uBaba.’’ “Yintoni le
 umzonda yona umnumzana Ndlela, ingana nabazali bakho basindiswa nguye
 kweliya dangatye.’’ ‘’Bathini ukusindiswa nguye akugqiba ukubatshisela?’’
 ‘’Yiyiphi ke ngoku le uyithethayo?’’ ‘’Ndiyakubona wena ukuba akwazinto. Loo          10
  Ndlela wakho neliya hlakani lakhe uNtsipho, zezona mpimpi zinkulu zalo Qaka.’’
 Ndatsho kumntu endadiqonda akazi kwanto ngokuqhubekayo apho elokishini.
 ‘’Hayi andifuni kuyingena le uyithethayo, masiyiyeke. Into endingasuka
 ndikuxelele yona yeyokuba apha ezintsukwini sikhe sothuswa kukundwendwelwa
 nguNokuzola.’’ Elo gama nje lodwa, lawuguqula umoya womphefumlo wam,                  15
  yaxinana ngoko nangoko ingqondo yam, yazala ngooqongqothwane
 noonomadukudwane. UNomaBhele undihla entloko ndisathi ndizakukhe
 ndimxelele ongakwaziyo ngalo Ndlela. Yintoni abeze kuyenza apha uNokuzola?
 Ndatsho ndingatyhilekanga okuya kokuqala, ndiqonda ukuba ukuba kuyiwa ngam
 ngeyiphela le ncoko. Waphakamisa amehlo wandijonga ndabe ndithule ndithe              20
  cwaka ndikrumza amazinyo. Ndithe ndakungaphenduli, yaqhuba intombi
 kaNantsi ingandijonganga kuphela imana ukuqoqosha izitya zayo.

 11.7      Nika intsingiselo yegama ‘ubunyoka’          elinomgca    ngaphantsi
           kwisicatshulwa ngokomxholo wale noveli.                                       (1)

 11.8      Xela ubungqina bokuba uNdlela noNtsipho baphawulwe ngokuba
           ‘zezona mpimpi zinkulu zalo Qaka’.                                            (2)

 11.9      Ngokoluvo lwakho, ingaba uMfazwe sasimfanele isohlwayo
           sokungazazi ixesha elide ukuba unomntwana kuNokuzola? Xhasa uluvo
           lwakho.                                                                       (2)

 11.10     Chaza zibeMBINI iingxaki ahlangene nazo uMfazwe endleleni eya
           eMthontsi.                                                                    (2)

 11.11     Cacisa ifuthe lobumpimpi ekukhuleni kwempixano ekule noveli.                  (4)

 11.12     Ngqina ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale noveli ziyizakuzela njani
           ukuba iwe kudidi lweenoveli ezingamaqhawe ezopolitiko.                        (2)
                                                                                        [25]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 21

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                  21

UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI: MMI SWANA NABANYE

Imbali ngabantu neziganeko zeSizwe zingundoqo kwimixholo yoncwadi lwemveli.
Ngqina olu luvo ngentsomi ethi ‘uNongqawuse’ kunye nomhobe othi, “Intaba
kaNdoda’.                                                                         [25]

UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE

UBUNCWANE BONCWADI LWEVELI – MMI SWANA NABANYE

Funda izicatshulwa zoncwadi lwemveli ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.

ISICATSHULWA G

                        INTSOMI KAKHETSHE NESIKHUKUKAZI

1    Kwathi ke kaloku ngantsomi, kudala-dala iiintaka zayezithandana,
     zisendiselana njengabantu. Ngelo xesha ukhetshe ufike watshata
     nesikhukukazi, bahlalisana kakuhle, bathandana oku kusisimanga bada
     bafumana nabantwana.

2    Kwalile ngenye imini, ukhetshe wemka esiya kuphandela usapho into etyiwayo
     eshiya isitshixo sendlu nomfazi. Ekuhambeni kwendoda isikhukukazi sicinge
     ngokuya kutyelela isihlobo saso ebesihlala mgama. Kule ngcingane yembutho
     sihambe nabantwana baso ukuze nabo bafumane ithuba lokuya kubona ilizwe.
     Sincokole, sancokola, sancokola nesihlobo eso saso kwahamba ixesha,
     kwabonakala ukuba lifikile ixesha lokuba usapho lugoduke.

3    Lufikile ekhaya umninimzi engekabuyi, abantwana beyimfe kukudinwa,
     belambile, wada omncinane woyiswa kukunyamezela, wazibika kunina.
     Isikhukukazi sibe ngasikhangela isitshixo sokuvula indlu ukuze abantwana
     batye, tu ukuvela isitshixo. Sibhuqe sabhuqa, sabhuqa sada sancama.
     Kusenjalo, kwenzeka elona sikizi kuba umntwana wasuka waqhawuka, itshoba
     lalala umbethe ngenxa yendlala. Uthe umntwana esandul' ukufa wagaleleka
     ukhetshe, akuyibona le ntlekele wavutha ngumsindo engxolisa umfazi
     wathetha wenjenje:

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 22

22                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                        (EC/SEPTEMBA 2023)

4       “Ukususela namhlanje thina sobabini sahlukene. Kunjalo nje kuya kuba njalo
        nakwinzala yethu. Ookhetshe baya kubatya abantwana beenkuku kude
        kuvele esi sitshixo silahlekileyo.” Uthe ukuba ukhetshe atsho wabutha konke
        okwakhe wemka. Okwenene kwenzeka ngokuthetha kwakhe kuba
        nanamhla oku ookhetshe basawatya amantshontsho eenkuku. Isikhukukazi
        sona asikancami kuba sisaphikele ukuphanda, siqhwaya emhlabeni nje,
        sisakhangela esaa sitshixo sikakhetshe ukuze sixolelane naye, kubekho
        ibuyambo ukuze abantwana babo bangabi saxhwilwa. Phelaphela
        ngantsomi.

13.1    Khankanya zibeMBINI izinto ezilwenza lungakholeleki/lubebuntsomi ubaliso
        olungentla.                                                                     (2)

13.2    Xela umsebenzi wesixhobo sobaliso esibhalwe ngqindilili.                        (2)

13.3    (a)    Caphula ubaxo olusetyenziswe ukuchaza uvakalelo lukakhetshe
               kumhlathi wesithathu.                                                    (1)

        (b)    Cacisa umfanekiso ntelekelelo oluwudalayo ngoKhetshe ubaxo
               olucaphuleyo.                                                            (2)

13.4    Chaza zibeMBINI iingxaki azifumeneyo ukhetshe ekubuyeni kwakhe
        ekubutheni.                                                                     (2)

13.5    Ucinga ukuba simfanele uSikhukukazi isohlwayo asinikwe nguKhetshe?
        Xhasa impendulo yakho.                                                          (2)

13.6    Phawula ngefuthe lokusebenzisa uvakalelo kwiimeko abahlangana nazo
        abantu uthathela kwichaphaza elidale kukhetshe nesikhukhukazi.                  (2)

13.7    Chaza ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale ntsomi siyibeka njani kudidi
        lweentsomi ezingemvelaphi yezinto.                                              (2)

                                         KUNYE

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 23

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                       23

 ISICATSHULWA H

 Funda isibongo esilandelayo wandule uphendule imibuzo elandelayo.

 A! ZILIMBOLA! – Isibongo senkosi

 1        A! Zilimbola!
 2        Umntwan' oyinkwenkwe yindoda,
 3        Yintandane kowabo emaThileni.
 4        Ziqhayisa ngay' ezakowabo iintombi.
 5        Nonin' uzingomb' isifuba ngaye.
 6        Sakukhula isithombo kulibhong' emzini.
 7        Yintlutha esizweni nasengqondweni.
 8        Ngundize kubantwana ekuhlaleni.
 9        Nkosi yam kungawe ke,
 10       Choko-choko elimabalabala eGwali,
 11       Mbishiza lamahlath' aseGwali,
 12       Ntambanan' emaphiko tyityimb'emafini,
 13       Sondel' esibhakabhakeni ikhaya leenkwenkwezi-
 14       A! Zilimbola!

 15       A! Zilimbola!
 16       Yinkcalankcala inkunz' aseGwali,
 17       Umjezula kakuhle gqitha ngeliso,
 18       Ngomlomo le nkunzi iyabhodla,
 19       Ibhodl' intshwembenxa zamagama,
 20       Itsho ngezibhebhewula uncuthu.
 21       Ciko lokuncokola, ciko lokuvuma-
 22       Mv' evum' egaziwayo ingoma.
 23       Nkunz' inomcondo yaseGwali-
 24       Mabandl' akulophuthise nivile na?
 25       Nditsho kuni mabandl' aseGwali.

 26       Magwali akuloPhuthise nibonile na
 27       Ukusombuluka kwenamba kowayo?
 28       Isilo esimzila sibonwa koomaFort Hare-
 29       KoomaKapa kooRawudzi siboniwe.

 13.8     Chaza ulwalamano lobongwayo neGwali ekhankanywa rhoqo kwesi
          sibongo.                                                                      (2)

 13.9     Isithethi siyaqhayisa ngoZilimbola kwisitanza sokuqala. Xhasa olu luvo.       (2)

 13.10 Thiya uphindaphindo oluphawulwe kwimiqolo 18 ukuya kowe-19 uze uxele
       umsebenzi walo.                                                                  (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 24

24                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                   (EC/SEPTEMBA 2023)

13.11     Ngqina ngokuthathela kwesi sibongo ukuba obongwayo unesiphiwo
          sokuthetha.                                                              (2)

13.12     Tolika imiqolo 28-29 ngokomxholo wesi sibongo.                           (2)
                                                                                  [25]

                                                    AMANQAKU ECANDELO B:           25

ICANDELO C: IDRAMA

IMIYALELO

•    Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama eziMBINI, ukususela kumbuzo 14
     ukuya kumbuzo 17.
•    KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI
     kunye NOMBUZO OMFUTSHANE.
•    Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.

QAPHELA: Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
         (kwinoveli okanye Uncwadi lwemveli), KUNYANZELEKILE ukuba
         ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwicandelo C (kwidrama).
         Xa ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
         (kwinoveli okanye UNcwadi lwemveli, KUNYANZELEKILE ukuba
         ukhethe umbuzo omfutshane kwiCANDELO C (kwidrama).

Ubude bombuzo osisincoko soncwadi buphakathi kwama-340 nama-390 amagama.

UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI

BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA

“Isala kutyelwa sibona ngomophu.” Ngqina la mazwi ngokubhekiselele kuZwilakhe
kule drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390.                                                                          [25]

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 25

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                           25

UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zedrama uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA I

UGUGULETHU:                   Ndikho Jola! Ndikho Ngwanya! (Esukuma) Bawo!
                              Bawo! Uyaweva na la mazwi? Uyayibona na le nto?
UNOMAMPONDOMISE:              Gugulethu ndange Hlubi! Ndange undange
                              okokugqibela ukuba ndingasayi kuze ndiphinde
                              ndangiwe mntu uyindoda naphakade ebomini bam. Kum                  5
                              idakile into ebubomi kususela namhla. Ndange
                              Gugulethu! Ndange ugqibelise.
UGUGULETHU:                   Uxolo Jola, uxolo! (Emchiliza kancinci) Andisafanele
                              ukuba ndingasondela kuwe, likhulu isikizi endilenzileyo
                              emhlabeni phantsi, likhulu isikizi endilenzileyo emazulwini    10
                              phezulu, andisafanelwe kujongelwa lutho ngumthinjana
                              weAfrika,        andisafanele        kujongelwa       lutho
                              kwanangumlisela. Sonke isidalwa esinengqondo kususela
                              namhlanje masindijongele phantsi. Kodwa nina nonke
                              nikhoyo kule nkundla buzani umbuzo nithi, kwenzekeni na        15
                              ngoku? Bekutheni na kuqala? Ndoniphendula ndithi,
                              “Buzani kubawo.” Bawo! Bawo! Uyawabona na la
                              masikizi? Kowu undenzile! Walenza nesikizi.
UNOMAMPONDOMISE               Gugulethu! Gugulethu, nceda ndange Hlubi.
UGUGULETHU:                   Uxolo! Uxolo sithandwa.                                        20
UMANTYI:                      Gugulethu mange.
UNOMAMPONDOMISE :             Gugulethu ndange sithandwa sam! Ndange
                              undikhulule. (Esondela kuye emwola ngezandla , ejonge
                              kuyise nonina) Bawo! Bawo kodwa undixolele na?
ULANGENI:                     Ndikuxolele Jola.                                              25
UNOMAMPONDOMISE:              Usale kakuhle Jola ungakhathazeki ziindaba owothi uzive
                              emva koku. Usale kakuhle nawe Nyawuza omhle, ixesha
                              lifutshane kakhulu ndihleli nani. Ndiziva ndingenakho
                              ukuphinda ndihlale nani konke. (Eguquka ejonga
                              ezintombini) Zintombi ze-Afrika nonke nikhoyo kule             30
                              nkundla ndinishiya nala mazwi. Thembani yonke into
                              phant sikwelanga kodwa hayi isidalwa indoda.

15.1    Xela   zibeMBINI    iimpawu    zobhalo    ezixhaphake          kwisicatshulwa
        nezikwakhokelela kwingcinga yokuba kukho ingxaki.                                    (2)

15.2    Phendula umbuzo kaGugulethu okwisicatshulwa othi, ‘bekutheni kuqala’
        ngokolwazi lwakho lwebali.                                                           (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 26

26                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                       (EC/SEPTEMBA 2023)

15.3   Xela isizathu sokuba uNomaMpondomise acele uxolo kuyise.                         (1)

15.4   Chaza iindaba uNomaMpondomise          ayaleza   ukuba   zingamkhathazi
       uGugulethu akuziva.                                                              (1)

15.5   Uyawangqina okanye uyawachasa amazwi anomgca ngaphantsi awashiya
       kwiintombi uNomaMpondomise? Xhasa impendulo oyikhethayo.                         (2)

15.6   Ingaba le drama yintlekele okanye yintlekele-siyoliso? Xhasa impendulo
       yakho.                                                                           (3)

ISICATSHULWA J

UZWILAKHE:  Nasi ke nkosi isicelo sam. Ndiyacela ukuba nanjengoko indim
            unobangela wako konke oku, makakhululwe lo mfana kuxhonywe
            mna endaweni yakhe. Ngenene ndiyavuma ndim unobangela;
            ndandingalibali ndisisilumko kanti ndisesokuqala isiyatha,
            njengoko seletshilo umfo wasemzini. Ngenene le nto ibubulumko               5
            ayikho       phantsi      kwelanga,      wayenyanisile     umfo
            wasemaMpondomiseni. Nto zakuthi ilizwi elathi isala kutyelwa
            sibona ngolophu liyinene. Lulo olu ulophu. Kodwa ke
            ndiwakhumbula sekonakele, akusancedi lutho sendifana nogxwala
            emswaneni. Ngenene ngenene ndiwuhlwayele umoya, namhla                     10
            ndiyaluvuna uqhwithela. Lulo olu. Mhlekazi ndiyacela
            makuxhonywe mna.
IJAJI:      Zwilakhe,     endikuthethileyo   ndikuthethile,  endikubhalileyo
            ndikubhalile, ngoko ke akunakho ukuphindwa kuguqulwe.
            (Iguqukela kuGugulethu) Gugulethu ndigqibile, wena uthini?                 15
UGUGULETHU: Mhlekazi mna ndiyabulela ndithi ugwebe kakuhle kakhulu, uhambe
            apho wonke ubani ebejonge ukuba uhamba khona. Kodwa ke inye
            into endiza kuyicela kuwe mhlekazi yile. Nokuba ngaba kwenzeke
            ntoni, nokuba ndiza kuxhonywa ePitoli nokuba ndiza kuxhonywa
            phesheya kolwandle, nokuba ndixhonywe phi na, maze undincede               20
            ngale nto mhlekazi, ukwahlukana komphefumlo wam nenyama
            yam niwuthabathe umzimba wam niwusonge niwuthumele
            eMthatha uye kungcwatywa khona ekunene kwengcwaba lentombi
            kaLangeni. Nina nonke nikhoyo apha yini na ukuba nithi
            khunubembe? Ndiyanicela khululekani. (Utsho encumile) Iintliziyo           25
            zenu mazingabi semeveni.

15.7   Nika uphawu olubonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe kwidrama.                  (1)

15.8   Cacisa ngokwebali ubulumko nobuyatha athetha ngabo uZwilakhe kwintetho
       ebhalwe ngqindilili.                                                             (4)

15.9   Ngqina ukuchaneka kwegama “uqhwithela” xa kuchazwa okwehla ebalini.              (2)

 Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 27

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                 27

15.10     Thelekisa uvakalelo lukaZwilakhe wale mini ikwisicatshulwa kunye
          nowayezakuzela ukuba kuzekelwe unyana wakhe intombi kaMcothama
          kwintlanganiso yamaHlubi.                                               (2)

15.11     Xela isenzo sikaGugulethu abonakalise ngaso ukungavisisani kwakhe
          nekhaya lakhe akutshatiswa ngenkani noThobeka.                          (1)

15.12     Phawula ngesigqibo sikaGugulethu sokuba umzimba wakhe ungcwatywe
          ngokowentombi kaLangeni endaweni yekhaya lakhe.                         (2)

15.13     Kubafundisa ntoni ngomthetho abantu ukukhatywa kwesicelo
          sikaZwilakhe sokuba kuxhonywe yena endaweni kaGugulethu obuleleyo.      (2)
                                                                                 [25]

UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)

INDLAL’ INAMANYALA – M. LAMATI

‘Isifingo siza phambi kokusa!’ Ngqina la mazwi ugxile kubalinganiswa uSiqhiwu
noSiphokazi abakule drama.

Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390.                                                                         [25]

                                        OKANYE

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 28

28                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                       (EC/SEPTEMBA 2023)

UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE

Funda ezi zicatshulwa zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.

ISICATSHULWA K

SIPHOKAZI:          Yeha ke bawo! Ubungathethi ngomtshato kanti kuqala? Kutheni
                    ngoku ndakuva sele uthetha ngokuthandana?
MAQHIKIZANE:        Yinto enye kaloku leyo. Andinakukutshata ndingakuthandi. Andithi
                    kunjalo?
SIPHOKAZI:          Ewe kunjalo khona daddy.
MAQHIKIZANE:        Ndiza kukwenzela yonke into oyifunayo maan. Uthini ke?
SIPHOKAZI:          Njengokuba umnini walo msesane ndiwunxibileyo sele endingejile nje
                    ndingayithini loo nto?
MAQHIKIZANE:        Ungatshata naloo mfenana yakho, kodwa wona umsebenzi uwuncame.
SIPHOKAZI:          Ndiza kukhe ndiyicinge le nto daddy.
MAQHIKIZANE:        Uyandithembisa kodwa ukuba uya kusicingisisa ngobubele isicelo
                    sam?
SIPHOKAZI:          E-ewe daddy nda … ndakuzama.
MAQHIKIZANE:        Wazi ukuba mhla wafikelela ezigqibeni ezimnandi, isithuba sakho
                    somsebenzi sikulindile apha. Ngaphaya koko ke ulindwe
                    bubunewunewu. Nomama wakho uya kuthi zava ndiyakuxelela.
SIPHOKAZI:          Kulungile daddy mandihambe ngoku.
MAQHIKIZANE:        Thatha nali ikhulu leerandi. Uze uzithengele into emnandi.
SIPHOKAZI:          Owu, enkosi daddy.
MAQHIKIZANE:        Ininzi ke apho iphuma khona.
SIPHOKAZI:          (Aphume ehamba ethetha yedwa.) Nkosi yam! Inene le nto INDLALA
                    INAMANYALA, xa sele indim, mna kanye lo ufuna ukuwa kwesi sicelo
                    sigezayo sale nkothovu yeli xhego kuba ndifuna umsebenzi. Kazi yinto
                    endiza kuyithetha nabani na le Bawo. Ligugile ixhego, alidlali, kodwa
                    kumhla lisaxakekileyo lifuna abazalwayo. Loo nto kuyacaca nje ukuba
                    kuguge into eyayimbi kakade. Kazi yena urhulumente ngamabukubela
                    asawagcinele ntoni na la sele esixakile nje ngoku.

17.1    Xela zibeMBINI iimpawu zobhalo ezikwintetho yokuqala kaSiphokazi
        ezikhokelela kwingcinga yokuba ubhidekile.                                       (2)

17.2    Phendula umbuzo kaSiphokazi osungula isicatshulwa obhalwe ngqindilili
        ngokolwazi lwakho lwebali.                                                       (2)

17.3    Xela isizathu sokuba uSiphokazi afune ukuwa kwisicelo senkothovu yexhego.        (1)

17.4    Chaza enye iimeko ekusetyenziswa kuyo amazwi athi Indlal’ inamanyala
        kule drama.                                                                      (1)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 29

(EC/SEPTEMBA 2023)                  ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2                    29

17.5    Uyawangqina okanye uyawachasa amazwi kaSiphokazi athi ‘la mabukubela
        axakile’? Xhasa impendulo oyikhethayo.                                         (2)

17.6    Ingaba le drama yintlekele okanye yintlekele-siyoliso? Xhasa impendulo
        yakho.                                                                         (3)

                                        KUNYE
ISICATSHULWA L

MANTYI:        Kungoku nje ke sesifikelele esiphelweni seli tyala. Kudala silixusha,
               silixukusha, silixovula. Akukho nkalo singayivelelanga. Wena Mnumzana
               Maqhikizane, urhulumente, ebekuphathise umsebenzi ofuna ingqiqo,
               inkathalo nokunyaniseka. Ukunyaniseka ke kwezi mini yinto enqabe Kanye
               oku kwamanzi entlango. Noko kunjalo ke le nkundla ayinakho ukukhuthaza
               abantu ukuba baqhubele phambili nokunganyaniseki. Ayinakujikwa bani
               inyaniso yokuba wena Mnumzana Maqhikizane, ubufanele ukuba ngumzekelo
               wokunyaniseka, kodwa ngelishwa wena ukhethe ukubaliwexuwexu
               lendoda, erhwaphilizela kwesayo isisu-uHlohlesakhe.

          (Abantu badumzele, bevakalisa ukuhambisana nentetho kamantyi.)
SITHONGA: Inzolw’enkundleni!
MANTYI:   Awuthetheleleki konke-konke. Ndiqinisekile ukuba kwakujongwe nobudala
          obu bakho mhla wachongelwa kwesi sikhundla, kodwa wena akuzange
          uyihoye yonke loo nto. Babini abantu otyholwa ngokubanyobisa kule nkundla.
          Kodwa ke bangaphi osowubanyobisile ngaphambili, waphumelela?
          Nguwe kuphela onokunika impendulo kulo mbuzo … (Abantu badumzele.)
SITHONGA: Inzolw’enkundleni!
MANTYI:   Kwesi sona sokunyobisa ngothando isityholo wenze into emanyumnyezi
          kakhulu ukuhlala uhlale uthi wakugqiba ukuba yimpobole yexhego elingaka
          unyanzele usana olungaka ukuba luthandane nawe wakugqiba
          ukubanguyisemkhulu. (Abantu badumzele.)
SITHONGA Inzolo! Umntu endikhe ndaphinda ndamva ethetha, ndiza kumkhuphela
          phandle ke ngoku!
MANTYI    Iintloni akunazo Mnumzane Maqhikizane. Icala lakho linye. Mangaphi
          amahlwempu ekuthe kwanyanzeleka ukuba azilume ezilahla kuba efuna
          ukulobola loo ntombi yakho ingumsebenzi karhulumente?

17.7      Nika uphawu olubonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe kwidrama.              (1)

17.8      Cacisa ngeengongoma eziNTATHU ezisebalini ukuba uMaqhikizane
          ubecinga ukuba usisilumko xa enyobisa abantwana abafuna umsebenzi
          kanti wenza obona buyatha.                                                   (4)

17.9      Ngqina ukuchaneka kwegama “uHlohlesakhe” xa kuchazwa okwenziwa
          nguMaqhikizane ebalini.                                                      (2)

Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA FAL P1 QP GR12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-qp-gr12-sept2023/fc696ecc-d81a-46e0-9900-97d1b269ffdd) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2023/c4929b62-64a7-490d-8853-5432e85e2ce1) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA HL P3 QP GR12 SEPT 2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-qp-gr12-sept-2023/a6720276-bedc-4b2c-8853-7d8fd16829b8) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [IsiXhosa HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-nov-2023/382700d4-87ac-49de-9716-7754b76e7cfb) — isiXhosa HL · QP · 2023 · isiXhosa
- [XHOSA HL P2 QP GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept-2016/8c18231b-5a1d-4fb6-92d1-d87d5e94fd56) — isiXhosa HL · QP · 2016

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [ISIXHOSA HL P1 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-memo-gr12-sept-2025-watermark/d61da289-7a98-4204-84e7-ba0a8206f429) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [ISIXHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2025-watermark/fba1d302-d085-47cd-bee2-513282cac780) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025-mg/84b5db34-ace8-41ee-9524-c8517ac6b171) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P2 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p2-may-june-2025-mg/b4f21d74-9dc5-4e7d-8fbd-4654b4536d22) — Memo · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025 MG](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025-mg/7d3626eb-631c-40f6-893a-fadbe86c8359) — Memo · 2025 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
