# isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2023 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 3 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 17 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2023/965a9249-e234-4863-9a47-14a93336f60c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 17

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept-2023/965a9249-e234-4863-9a47-14a93336f60c)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Memorandum, 17 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                        SENIOR CERTIFICATE

                              IBANGA 12

                          SEPTEMBA 2023

        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3
            ISIKHOKELO SOKUMAKISHA

AMANQAKU:   100

                  Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha ali-17.

### Page 2

2                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3              (EC/SEPTEMBA 2023)

 IMIYALELO YOKUMAKISHA

 Ekuhloleni umsebenzi wabaviwa, mayithathelwe ingqalelo le miba ilandelayo,
 eminye yayo icatshulwe kwirubrikhi yokuhlola:

 • Makubekho ubungqina bokucwangcisa, bokuyila, bokuhlaziya, bokuhlela
   nobokulungisa iziphene kumsebenzi aza kuwunikezela.
 • Makayazi injongo, abantu ajolise kubo nomxholo – kwakunye nerejista, isimbo
   sokubhala nethoni – ingakumbi kwiCANDELO B.
 • Ukusetyenziwa kolwimi, upelo neempawu zobhalo.
 • Izakhi zolwimi kubandakanya ulwazi olunzulu ngolwimi.
 • Ukhetho magama nokusetyenziswa kwezafobe.
 • Ukubunjwa kwezivakalisi.
 • Ukubhalwa kwemihlathi.
 • Ukutolikwa kwesihloko esiza kuvezwa kumxholo ngokupheleleyo: intshayelelo,
   ukukhuliswa kwezimvo nesiphelo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2023)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                          3

IINGCEBISO NGENDLELA YOKUMAKISHA

ICANDELO A: ISINCOKO

Jonga kwiCANDELO A: Irubrikhi yokuhlola isincoko efumaneka kwiphepha le-15
nele-16 lesi sikhokelo sokumakisha.

IMIQATHANGO ESETYENZISELWA UVAVANYO

                IMIQATHANGO                                 AMANQAKU
UMXHOLO NOCWANGCISO                                            30
ULWIMI, ISIMBO SOKUBHALA NOKUHLELA                             15
ISAKHIWO                                                        5
AMANQAKU EWONKE                                                50

1.     Funda isincoko sonke uze ugqibe ngenqanaba loMXHOLO noCWANGCISO.

2.     Funda isincoko kwakhona uze ukhethe inqanaba elichanekileyo loLWIMI,
       ISIMBO SOKUBHALA nokuHLELA.

3.     Funda isincoko kwakhona uze ukhethe inqanaba elichanekileyo leSAKHIWO.

       ICANDELO B: IMIHLATHI

       Jonga kwiCANDELO B: Irubrikhi yokuhlola imihlathi efumaneka kwiphepha
       le-17 lesi sikhokelo sokumakisha.

       IMIQATHANGO ESETYENZISELWA UVAVANYO
       IMIQATHANGO                                          AMANQAKU
       UMXHOLO, UCWANGCISO NEFOMATHI                           15
       ULWIMI, ISIMBO SOKUBHALA NOKUHLELA                      10
       AMANQAKU EWONKE                                         25

1.     Funda umhlathi wonke uze ugqibe ngenqanaba loMXHOLO, UCWANGCISO
       neFOMATHI.

2.     Funda umhlathi kwakhona uze ukhethe inqanaba elichanekileyo loLWIMI,
       ISIMBO SOKUBHALA nokuHLELA.

       QAPHELA:

       • Iifomathi ezahlukeneyo zemihlathi/ezifundisiweyo ziyasetyenziswa. Oku
         kufuneka kuthatyathelwe ingqalelo xa kuhlolwa ifomathi.
       • Nika amanqaku ngefomathi echanekileyo.
       • Jonga uthungelwano lwezimvo kuko konke okubhaliweyo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 4

4                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3          (EC/SEPTEMBA 2023)

 QAPHELA:

 • Amanqaku anikwe ngezantsi kwisihloko ngasinye kwesi sikhokelo sokumakisha
   asetyenziswa kuphela njengesikhokelo kubamakishi.
 • Makwamkelwe indlela umviwa ngamnye asitolike ngayo isihloko, nokuba
   iyohluka kumanqaku anikiweyo, okanye kwiimbono okanye iindlela asitolika
   ngayo ummakishi.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2023)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                              5

ICANDELO A: IZINCOKO

Kulindeleke ukuba abaviwa babhale isincoko esiNYE esinomthamo wamagama
angama-340–390 ngesiNYE sezihloko ezinikiweyo. Abaviwa bangabhala
nangaluphi na udidi lwesincoko: esibalisayo, esichazayo, esicamngcayo, esixoxayo,
esivelela amacala omabini, okanye naziphina ezidityanisiweyo kwezi.
Isincoko esibalisayo:
•   Makasebenzise ixesha eladlulayo/elidlulileyo/elimiyo.
•   Sibhalwa kumntu wokuqala okanye owesithathu.
•   Makabonise ulwazi ngesihloko asikhethileyo.
•   Abalinganiswa, isimo sentlalo, izizathu zokuhla kwezehlo ukuya kwisiphelo,
    mazibonakale.
•   Iziganeko zichazwe/zibaliswe ngokulandelelana kwazo okanye zicace
    ezingunobangela wezinye, kungenjalo angasebenzisa izixhobo ezifana
    nophuphelo okanye ukuqala ngesenzo esingekehli/sokugqibela.
•   Sisebenzisa amagama abonisa ixesha afana noo-emva, phambi, ngeli xesha.
•   Sisebenzisa intetho yababini/ukuzithethela kwabalinganiswa.
•   Ulwimi olusetyenzisiweyo malube lolokudala ifuthe noluchukumisayo kofunda
    isincoko, lungekrwada phofu.
Isincoko esichazayo:
• Sinokubhalwa ngokwexesha elidlulileyo okanye elangoku.
• Sichaza into/umntu/indawo/imeko, njalo njalo.
• Sisebenzisa amagama okudala umfanekiso.
• Sisebenzisa izixhobo zokuchaza ezifana nezichazi, imifanekiso-ntelekelelo,
  izihlomelo, neziphuhlisayo ezifana nezifanekisozwi.
• Sisebenzisa imifanekiso-ntelekelelo nezafobe zentetho.
• Sivakalisa iimvakalelo zombhali.
Isincoko esicamngcayo:
• Siveza uvakalelo lombhali ngesigama esibonakalisa amava akhe.
• Siveza uchukumiseko ngomba ekubhalwa ngawo.
• Uvakalelo olungundoqo ludlala indima enkulu.
• Ubukhulu becala esi sincoko siyachaza. (Sisebenzisa izixhobo zokuchaza
  ezifana nezichazi, imifanekiso-ntelekelelo, izihlomelo, neziphuhlisayo ezifana
  nezifanekisozwi kwakunye nezafobe zentetho.)
• Uvakalelo lombhali maluveze ukunyaniseka kunye nokubandakanyeka.
Isincoko esixoxayo:
•    Umviwa uthatha icala ngomba othile.
•    Uthotho lweengxoxo oludla ngokuba kwimo engengcaciso ngeengongoma
     ezithile.
•    Ukubethelela isishwankathelo nokuphindelela kwinkcazelo engoluvo oluthile
     lokuvula.
•    Kwingxoxo yakhe unika ubungqina obuxhasayo obusenokuba ngamanani
     okanye ukucaphula kumava anawo ayinyani.
•    Usenokuxoxela okuthile echasa enika ubungqina obuxhasayo.
•    Isiphelo sisenokuba sisishwankathelo neengcebiso.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 6

6                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3          (EC/SEPTEMBA 2023)

Isincoko esivelela amacala omabini:

• Inkcazelo engomba inokuba ngengxoxo ephambili.
• Umviwa uwaphatha omabini amacala engxoxo.
• Uxoxela okuthile enika ubungqina obuxhasayo.
• Unokulandela isakhiwo esithi umhlathi umela uluvo oluvumayo, kolandelayo,
  luchase, kungenjalo avume ekuqaleni komhlathi aze achase ekupheleni, kodwa
  makalunike olwakhe uluvo xa evala.
• Unokuxoxela okuthile echasa/evuma nokunika ubungqina obuyinyani
  obuxhasayo.
• Isiphelo – isishwankathelo neengcebiso.
• Makabonise ulwazi ngesihloko nangomba axoxa ngawo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2023)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                           7

UMBUZO 1

1.1     Kwakuqubisene ezazizondana kolo khuphiswano.

        Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala
        elinye.
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokuba kwinqanaba lentsingiselo yentsusa/ efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.

        Umxholo:

         •   Ingalibali lemini /leemini/ lesiganeko/ lemeko engokhuphiswano/
             engomdlalo/engengxoxompikiswano.
         •   Lingangomba phakathi kwabantu okanye amaqela amabini apho
             bekukho ujijiswano.
         •   Angabalisa ngesiganeko/ngeeziganeko ezikhokelele kula mazwi.
         •   Angabhala nangefuthe lale ndibano neemvakalelo zayo.
         •   Angabhala neziphumo zale ndibano.
        [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]

        Ulwimi:

        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.            [50]

1.2     Iintlanga ezohlukeneyo zoMzantsi Afrika

        Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala
        elinye.
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokubakwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.

        Umxholo:

        •    Ingalibali lemini enye/lesiganeko/lemeko/leziganeko/leemeko.edulisa
             ukohluka kweentlanga eMzantsi Afrika
        •    Bangachaza ukuba ziintoni iintlanga baze bachaze nendima edlalwa
             ziintlanga ezohlukeneyo elizweni
        •    Bangaxela bachaze ukohluka ngolwimi/ngesinxibo/ngamasiko
        •    Bangabonisa ulwazi ngesihloko ngokwenza imizekelo.
        •    Banganika neengcebiso zokusombulula iingxaki ezinokubakho ngenxa
             yokohluka kweentlanga.
         [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 8

8                            ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                (EC/SEPTEMBA 2023)

        Ulwimi:
        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.              [50]

 1.3    Ndisazisola nanamhlanje ngaloo mpazamo.

        Isincoko singacamngca/ chaza/ balisa/ xoxela amacala omabini/ xoxela icala
        elinye
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokubakwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.

        Umxholo

        • Ibali lingalibali lemini enye/ lesiganeko/ lemeko eveza ukuzisola ngenxa
          yokuphazama.
        • Angatsho nokuba yintoni isizathu sempazamo leyo neemvakalelo
          ezidalwe kukuphazama okanye iziphumo zempazamo.
        • Mayibengumviwa ocamngca ngesehlo sempazamo aze abonise
          ukuzisola.
        • Angabhala ngefuthe neziphumo zempazamo neemvakalelo.

        [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]

        Ulwimi:

        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.              [50]

 1.4    Umtya nethunga.

        Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala
        elinye.
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokubakwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.

        Umxholo:

        • Ingalibali lemini enye/ isiganeko/ imeko egxile ekuboniseni abantu
          ababini abavanayo/abantu abasoloko bekunye/ukuvana kwabantu.

        [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]

        Ulwimi:

        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.              [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2023)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                              9

 1.5    Ukufunda ningamaqela kunganceda.
        Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala
        elinye.
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokubakwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.
        Umxholo:
        • Ingalibali lemini enye/ isiganeko/ imeko engendima edlalwa kukufunda
          bengamaqela.
        • Ukufunda ningamaqela kungakuhle/ kungakubi/kungayindibanisela
          yobubi nobuhle.
        • Bangachaza neziphumo eziziswa kukufunda bengamaqela.
        • Bangakhuthaza okanye banike iingcebiso ngokufunda bengamaqela.
        [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]
        Ulwimi:
        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.               [50]
 1.6    Ifuthe labahlobo kuxinzelelo lwengqondo.
        Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/xoxela icala
        elinye.
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokubakwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.
        Umxholo:
         •   Ingalibali lemini enye/ isiganeko/imeko engefuthe labahlobo kuxinzelelo
              lwengqondo.
         •   Angabalisa ibali elizoba ifuthe labahlobo kuxinzelelo lwengqondo
         •   Iziphumo zefuthe labahlobo kuxinzelelo lwengqondo
         •   Ifuthe lingalihle/lingalibi.
         •   Mabaxoxe ngokuvakalayo nangokuvokothileyo.

        [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]

        Ulwimi:

        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.               [50]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 10

10                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                (EC/SEPTEMBA 2023)

 1.7    Umviwa makanike isihloko esifanelekileyo.
        Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/ xoxela icala
        elinye.
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokubakwinqanaba lentsingiselo yentsusa/efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.

        Umxholo

        •   Ingalibali lokutshintsha kwezinto /kwetekhnoloji okuza nempumelelo
        •   Ingalibali elinokuthi iincwadi neekhompyutha zisa empumelelweni.
        •   Ingalibali lokubhala/lemfundo ephunyezwe ziincwadi netekhnoloji
        •   Angachaza ifuthe lotshintsho oluze netekhnoloji.

        [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]

        Ulwimi:

        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.              [50]

 1.8    Umviwa makanike isihloko esifanelekileyo.
        Isincoko singabalisa/chaza/camngca/xoxela amacala omabini/ xoxela icala
        elinye.
        Isincoko masicwangciswe ngokukuko.
        Impendulo isenokubakwinqanaba lentsingiselo yentsusa/ efihlakeleyo/
        azixube iintsingiselo zeempendulo.
        Imo efanelekileyo: intshayelelo, isiqu nesiphelo.

        Umxholo:

        • Ingalibali lemini enye/isiganeko/imeko engexabiso lombane
          eluntwini/Eskom eluntwini /ubungozi bombane/ukuxabisa kakhulu
          kombane/ ucimi cimi wombane/ezinye iindlela zokonga umbane.
        • Angachaza ifuthe lotshintsho oluze nombane.

        [Nawuphi na umxholo ohambelana nesihloko uya kwamkelwa.]

        Ulwimi:

        Ulwimi maluhambelane nenjongo yokubhala, uhlobo lomhlathi
        oluhambelana nesincoko esikhethiweyo, isigama sihambelane nesihloko,
        isakhiwo sezivakalisi kunye nezixhobo zokunonga ezifanelekileyo.              [50]

                                                     AMANQAKU ECANDELO A:              50

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2023)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                          11

ICANDELO B: IMIHLATHI

UMBUZO 2
Kulindeleke ukuba abaviwa bakhethe imihlathi ibe MIBINI kule ibuziweyo. Ubude
bempendulo nganye mabube li-100−120 amagama ngomhlathi ngamnye. Oku
kubhekisa kumxholo kuphela. Ulwimi, irejista isimbo sokubhala nethoni masifanelane
nenjongo yobhalo.
2.1    IMEYILE
       Ifomathi, ucwangciso nomxholo: [15]
       • Kunyanzelekile ivele idilesi yombhalelwa ibe neempawu zejelo
         alisebenzisayo.
       • Kolandelayo umgca kukho imigcana /imiqolwana equlethe isizathu
         sokubhalwa.
       • Inesibuliso esidiza ukuba kubhalelwa umzala.
       • Umxholo ungokubulela umzala ngamacebo akunike wona ezifundweni
         zakho.
       • Makusetyenziswe isimbo nefonti efundeka lula.
       • Mayingabhalwa ngoonobumba abakhulu bodwa, iifonti mazingaxutywa.
       • Mayibhalwe ngemibala engaphandliyo.

       Ulwimi/Isimbo sokubhala nokuhlela: [10]
       • Ithoni nerejista mazibesesikweni.
       • Ulwimi malubelolusesikweni lusulungeke.
       • Ubhalo maluvakale luyondelelane lucace lubesemxholweni.                     [25]
2.2    ILETA ESESIKWENI
       Ifomathi, ucwangciso nomxholo: [15]
       • Iidilesi zimbini.
       • Eyombhali idilesi nomhla zibhalwa ngokupheleleyo ngasekunene.
       • Idilesi yombhalelwa ibhalwa ithi nca kumgca ohlayo ngasekhohlo.
       • Isebe/isikhundla sombhalelwa masikhankanywe.
       • Isibuliso masihambelane nomxholo weleta.
       • Umcimbi ukrwelelwa umgca ngaphantsi/ubhalwa ngoonobumba abakhulu,
         uze ushiye umgca.
       • Isizathu sobhalo lweleta sibhalwa kumhlathi wokuqala.
       • Isiphelo sibe seseleta esesikweni size silandelwe yifani nonobumba
         magama ombhali.
       • Ileta mayibe malunga nokukhalazela ucingo oluwileyo esikolweni.

       Ulwimi isimbo sokubhala nokuhlela: [10]

       •   Ithoni nerejista mazibe sesikweni.
       •   Malubelolusesikweni lusulungeke.
       •   Maluvakale luyondelelane lucace lubesemxholweni.                          [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 12

12                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                  (EC/SEPTEMBA 2023)

 2.3    INGXOXO YABABINI

        Ifomathi, ucwangciso nomxholo: [15]

        •   Intshayelelo mayibhalwe kwizibiyeli.
        •   Kwisiqu mayibhalwe kusetyenziswa intetho ngqo ngaphandle
            kweempawu zocaphulo.
        •   Isithethi masithiywe igama size sibhalwe ngasekhohlo ephepheni
            silandelwe yikholoni.
        •   Makushiywe umgca phakathi kwezithethi.
        •   Ingcaciso engenye mayibhalwe kwizibiyeli.
        •   Mayingafikeleli esiphelweni ingafezekisanga injongo yengxoxo
            engeembono zokunyanzelisa abafundi bathabathe inxaxheba
            kwezemidlalo.
        •   Kwisiphelo ingxoxo mayisongwe ngokuba ifikelele esiphelweni.
        •   Mazivalalelisane izithethi iseso sinelizwi lokubulela, ukuba ngabantu
            abaqheleneyo banokuphela ngendlela ebonisa oko.

        Ulwimi isimbo sokubhala nokuhlela: [10]

        • Ulwimi malubesesikweni.
        • Ithoni nerejista mayibesesikweni.                                             [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2023)              ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                           13

2.4     I-OBHITSHUWARI

        Ifomathi, ucwangciso nomxholo: [15]

        • Makwenziwe amagqabantshintshi obomi bomntu ongasekhoyo
          obengugqirha ongumakhwekhwetha ekunyangeni iKhorona.
        • Mayibhalwe kumntu wesithathu.
        • Makubhalwe iinkcukacha malunga negama lomfi, umhla wokuzalwa
          nowokusweleka kwakhe, indawo azalelwe kuyo, umnombo (abazali),
          indawo abhubhele kuyo nonobangela wokubhubha angafakwa.
        • Makubhalwe imfundo yakhe kumabanga aphantsi kunye naphakamileyo.
        • Makubhalwe amava kwezomsebenzi, iziphiwo zakhe
          emsebenzini/ekuhlaleni nasemibuthweni ebezibandakanye nayo.
        • Makubhalwe igalelo lakhe ekuhlaleni, izinto ebekholelwa kuzo, ebezibalule
          ngazo nezinto aya kukhunjulwa ngazo.
        • Makubhalwe iinkumbulo abanazo abantu befemeli.
        • Makubhalwe amazwi okukhapha.
        • Makudluliswe amazwi ovelwano kusapho/kwabalahlekelweyo
          ngokuhambelana nombuzo.

        Ulwimi/Isimbo sokubhala nokuhlela: [10]

         •   Ulwimi nesimbo luhambelana nodidi lomhlathi.
         •   Kusetyenziswa ulwimi oluchukumisayo/olunondileko/oluhloniphayo
             noluncomayo.
         •   Ithoni yesesikweni.                                                      [25]

2.5     INTETHO ESESIKWENI

        Ifomathi, ucwangciso nomxholo: [15]

         • Isakhiwo masibe yimihlathi, eyakhiwe ngomxube wezivakalisi ukusuka
           kwezifutshane ukuya kwezide.
         • Mayibe nesihloko esibhalwe ngoonobumba abakhulu.
         • Intshayelelo edlwengul'umxhelo nesiphelo esiqiqiweyo luphawu
           locwangciso.
         • Ucwangciso malubonise ukuqonda isihloko/abantu ekujoliswe kubo/
           indawo/ixesha kwanenjongo yentetho.
         • Amanqaku emiba aza kuthetha ngayo mawaphuhle.
         • Ukunqumama makubonakaliswe ngeempawu ezifana ne-elipsisi.
         • Ucaphulo malubonakaliswe ngeempawu zocaphulo.
         • Isiphelo masibesesincamisa umxhelo nesiza kwenza ukuba abaphulaphuli
           bahlale beyikhumbula le ntetho.
         • Intetho mayibe ngemakuqwalaselwe ngumfundi xa ekhetha abahlobo.

        Ulwimi isimbo sokubhala nokuhlela: [10]

        • Izidibanisi  zonamathelwano     mazihambelane    nodidi   lomhlathi
          olukhethiweyo, umzekelo: okokuqala, okwesibini.
        • Isimbo sokuthetha masihambe neengcebiso zokukhetha abahlobo.                [25]

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 14

14                           ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3          (EC/SEPTEMBA 2023)

2.6     I-AJENDA NEMIZUZU YENTLANGANISO

        Ifomathi, ucwangciso nomxholo: [15]

        • Kwi-ajenda makuvele Igama lekomiti yabahlali, umhla, indawo nexesha
          neengongoma ze-ajenda.
        • Imizuzu mayibhalwe ilandele iingongoma ze-ajenda.
        • Imibandela ekuza kuxoxwa ngayo mayinonjolwe.
        • Makudweliswe      amagama         abantu      abakhoyo    namagama
          abangxengxezileyo.
        • Makuvele iziggqibo ezithatyathwe kwintlanganiso ngokwesihloko
          esimalunga nokwakhiwa kwebhlorho.
        • Makusetyenziswe izenzi ezikwixesha elidlulileyo.
        • Makubhalwe isaziso sentlanganiso eza kulandela.
        • Makuvele ixesha ephume ngalo intlanganiso.
        • Makubhalwe umqulunqi wemizuzu onguNobhala wekomiti nomhla
          ekuqulunqwe ngayo imizuzu.

        Ulwimi isimbo sokubhala nokuhlela: [10]

        •   Ulwimi malubesesikweni.
        •   Ithoni nerejista mayibesesikweni.
        •   Ulwimi oluchukumisayo malusetyenziswe.
        •   Inqaku malibhalwe kumntu wesithathu.                                 [25]

                                            AMANQAKU ECANDELO B (25 x 2):         50
                                                    AMANQAKU EWONKE:             100

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                 Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBER 2023)                                               ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                                                                              15

QAPHELA:
o Sebenzisa le rubrikhi rhoqo xa umakisha izincoko (zephepha lesi-3, ICANDELO A)
o Amanqaku ukusukela kweli-0 ukuya kwangama-50 ahlulahlulwe ngokwamanqanaba amahlanu.
o Imigangatho yomxholo, ulwimi nesimbo, inqanaba ngalinye kula mahlanu lahlulahlulwe kubini, kwakho amanqaku abelwe abo banezincoko
   ezikwinqwanqwa eliphakamileyo nezo zikwinqwanqwa elingezantsi kwinqanaba ngalinye.
o Isakhiwo asicatshazelwa kukwahlulwa ngokwenqwanqwa eliphezulu nelisezantsi.

ISIHLOMELELO A: IRUBRIKHI YOKUHLOLA ISINCOKO ULWIMI LWASEKHAYA [50 AMANQAKU]

    Imiqathango                                          Egqwesileyo                 Esemagqabini                  Eyanelisayo              Eyinxalenye          Engaphumelelanga
                                                                                     neqaqambileyo                nefanelekileyo
 UMXHOLO                                                      28–30                      22–24                         16–18                    10–12                     4–6
 NOCWANGCISO                                       -Impendulo igqwesile/          -Impendulo ixongxwe          -Impendulo iyanelisa.     -Impendulo             -Impendulo ayihambelani

                        Inqwanqwa eliphakamileyo
                                                   inomtsalane, ngaphezu          ngobugcisa.                  -Izimvo ziyathungelana    ayinaluthungelwano     nomxholo kwaphela.
 (Impendulo nezimvo)                               koko bekulindelekile.          -Izimvo zihambelana gingci   noko ziyaqinisekisa       lungqinelanayo.        -Izimvo ziyabhidisa kwaye
 Uyondelelwaniso                                   -Izimvo eziqiqisisiweyo,       nomxholo kwaye zinomdla      ngokuse-mxholweni.        -Izimvo azicacanga     azingqamananga
 lwezimvo                                          ezixhokonxa iingcinga          zinobungqina bokuvuthwa.     - Ilungelelanisiwe noko   kwaye ayizizo          kwaphela nomxholo.
                                                   nezivuthiweyo.                 -Ilungelelaniswe kakuhle     kwaye iyathungelana       ezomfundi.             -Azicacanga kwaye kwaye
 ngokucwangcisa.
                                                   -Impendulo                     kakhulu kwaye                kuquka intshayelelo,      -Buncinci ubungqina    ziphindaphindiwe.
 Ukuqonda injongo,                                 elungelelaniswe kakuhle        iyathungelana                isiqu ukuqukumbela/       bolungelelwaniso       -Azilungelelaniswanga
 abantu ekujoliswe                                 ngokugqwesileyo                (inonamathelwano) kuquka     nesiphelo.                nothungelwano          kwaye azithungelani
 kubo kunye nesimo                                 enothungelwano                 intshayelelo, isiqu                                    lweengcamango.
 sentlalo.                                         (enonamathelwano)              ukuqukumbela/nesiphelo.
                                                   ukuquka intshayelelo, isiqu,
                                                   ukuqukumbela/nesiphelo.
  30 AMANQAKU                                                 25–27                         19–21                       13–15                     7–9                     0–3
                                                   -Impendulo egqwesileyo         -Impendulo ixongxwe          -Impendulo eyanelisayo    -Ubukhulu becala       -Akukho linge
                                                   kodwa ineendawana esilela      kakuhle.                     nangona kumana kubakho    impendulo              lokuphendula isihloko.

                        Inqwanqwa elingezantsi
                                                   kuzo ukuba neempawu            -Izimvo ziyahambelana        izikhewu kwingcaciso.     ayihambelani           -Ayihambelani kwaphela
                                                   ezinomtsalane ogqwesileyo      zinomdla.                    -Izimvo ziyanamathelana   nomxholo.              nomxholo kwaye
                                                   wesincoko esinkqenkqeza        -Ilungelelaniswe kakuhle     ngokwanelisayo kwaye      -Izimvo zibonakalisa   ayifanelekanga.
                                                   phambili.                      iyathungelana                ziyaqinisekisa.           ukungahlangani         -Ayingqamananga
                                                   -Izimvo ezivuthiweyo           (inonamathelwano) kuquka     -Kukho ulungelelaniso     nokubhidisa.           nomxholo kwaphela
                                                   neziqiqisisiweyo.              intshayelelo, isiqu          olufumanekayo             -Phantse bungabikho    kwaye inobubhu-
                                                   -Izimvo zilungelelaniswe       nesiphelo..                  nothungelwano             ubungqina              tyubhutyu.
                                                   ngobugcisa                                                  kwintshayelelo, isiqu     bolungelelwaniso
                                                   zinothungelwano                                             nesiphelo.                nothungelwano.
                                                   (zinonamathelwano)
                                                   kuquka intshayelelo, isiqu
                                                   kunye nesiphelo.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                                               Tyhila iphepha

### Page 16

16                                                                                 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                                                                              (EC/SEPTEMBER 2023)

 ULWIMI, ISIMBO                                                                14–15                           11–12                            8–9                        5–6                         0–3
 SOKUBHALA                                                         -Ithoni, irejista, isimbo         -Ithoni, irejista, isimbo      -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo   -Ulwimi alunantsingiselo.

                                        Inqwanqwa eliphakamileyo
 NOKUHLELA                                                         sokubhala, isigama zifaneleke     sokubhala kunye nesigama       sokubhala nesigama          sokubhala nesigama          -Ithoni, irejista, isimbo
 Ithoni, irejista, isimbo sokubhala,                               kakhulu kwinjongo, abantu         ziqaqambe kakhulu              zifanelekile kwinjongo,     azihambelani nenjongo,      sokubhala nesigama
 isigama esifanelenenenjongo/nesimo                                ekujoliswe kubo nakwisimo         kwinjongo, abantu ekujoliswe   abantu ekujoliswe kubo      abantu ekujoliswe kubo      azihambelani mpela
 sentlalo.                                                         sentlalo.                         kubo nesimo sentlalo.          nesimo sentlalo.            nesimo sentlalo.            nenjongo, abantu
 Uchongo magama.                                                   -Ulwimi lusetyenziswe             -Ulwimi luchanekile kwaye      -Ulwimi lusetyenziswe       -Ulwimi lusetyenziswa       ekujoliswe kubo nesimo
 Ukusetyenziswa kolwimi                                            ngokuzithemba,                    ithoni isetyenzisiwe           ngokufanelekileyo           ngendlela ebuthathaka.      sentlalo.
 nemigaqo,                                                         luyachukumisa                     ngokufanelekile                ukudlulisa umyalezo.        -Ithoni nochongo            -Ukusetyenziswa
 Iimpawu zokubhala, igrama, upelo.                                 ngokugqwesileyo.                  nangokuzinzileyo kwisincoko                                magama
                                                                                                                                    -Ithoni ifanelekile.                                    kwisigama
                                                                   -Ithoni edlwengula umxhelo        siphela.                       -Izixhobo zolwimi           azifanelekanga.             kunqongophele
 15 AMANQAKU                                                       nenobuciko.                       -Ubukhulu becala akukho                                    -Isigama
                                                                                                                                    zisetyenzisiwe                                          ngokubaxekileyo de
                                                                   -Akukho nasinye isiphene          ziphene kwigrama nopelo.       ukuphuhlisa nokuphucula     sinqongophele               ungakwazi ukuqonda
                                                                   segrama nopelo.                   -Sixongxwe kakuhle             umxholo.                    kakhulu.                    okubhaliweyo.
                                                                   -Sixonkxwe ngobugcisa             kakhulu.
                                                                   obukhulu.
                                                                                  13                              10                              7                          4
                                                                   -Ulwimi lugqwesile kwaye          -Ulwimi luyakuthimba           -Ukusetyenziswa kolwimi     -Ukusetyenziswa kolwimi
                                                                   kusetyenziswe izixhobo            kwaye ubukhulu becala          ngokwanelisayo kodwa        ngokungafanelekanga.
                                       Inqwan                      zolwimi ezibonakalisa ubuciko     luchanekile.                   kusekho ukungangqinelani    -Kuncinci okanye akukho
                                       qwa                         ngokufanelekileyo.                -Ithoni iqaqambile kwaye       apha naphaya.               ukohluka – hlukana
                                       elingez
                                       antsi                       -Akukho nasinye isiphene          ichanekile.                    -Ubukhulu becala ithoni     kwezivakalisi.
                                                                   segrama nopelo.                   -Zimbalwa iziphene             ifanelekile kodwa           -Isigama
                                                                   -Sixonkxwe ngobugcisa.            zegrama nopelo.                usetyenziso zixhobo         sinqongophele
                                                                                                     -Sixongxwe kakuhle.            zolwimi lunqongophele.      ngokugqithisileyo.

 ISAKHIWO                                                                          5                              4                               3                          2                         0–1
 Iimpawu zodidi lwesincoko                                         -Isihloko sikhuliswe              -Iinkcukacha zakhiwe           -Ukuphuhliswa               -Kukho amanqaku             -Amanqaku asemxholweni
 Ukuphuhliswa kwemihlathi                                          ngokugqwesileyo.                  ngokulandelelana               kweenkcukacha               asemxholweni.               awakho.
 nokubunjwa kwezivakalisi.                                         -Iinkcukacha ezigqwesileyo.       nangokuqiqisisiweyo.           ngokusemxhlolweni.          -Izivakalisi nemihlathi     -Ulwakhiwo lwezivakalisi
                                                                   -Izivakalisi, imihlathi zakhiwe   -Ziyathungelana.               -Izivakalisi, imihlathi     zineemposiso.               nemihlathi
 5 AMANQAKU                                                        ngokugqwesileyo.                  -Ukwakhiwa kwezivakalisi       zakhiwe kakuhle.            -Isincoko                   lunobubhutyu-bhutyu.
                                                                                                     nemihlathi kuyahambelana,      -Isincoko                   sisesemxholweni             -Isincoko siphume
                                                                                                     kwahlukahlukene.               sisesemxholweni.            nangona zisekhona           kwaphela emxholweni.
                                                                                                                                                                iziphene.

 AMANQAKU                                                                      43–50                           33–40                           23–30                     13–20                         0–10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                                                                        Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2023)                                                 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P3                                                                      17
ISIHLOMELELO B: IRUBRIKHI YOKUHLOLA IMIHLATHI ULWIMI LWASEKHAYA [25 AMANQAKU]

       Imiqathango                    Egqwesileyo                    Esemagqabini                   Eyanelisayo                 Eyinxalenye             Engaphumelelanga
                                                                     neqaqambileyo                 nefanelekileyo
 UMXHOLO,                                 13–15                          10–12                          7–9                          4–6                          0–3
 UCWANGCISO                    -Impendulo igqwesile            -Impendulo esemagqabini         -Impendulo eyanelisayo      -Kubonakala ubunzima        -Impendulo ibonakalisa
 NEFOMATHI                     ngaphezu koko                   ebonisa ulwazi olululo          ebonisa ulwazi              malunga nolwazi             ukunqongophala kolwazi
                               bekulindelekile                 ngeempawu zodidi lomhlathi.     ngeempawu zodidi            lweempawu zolu didi         ngeempawu zodidi
 -Impendulo nezimvo.           -Izimvo eziqiqisisiweyo         -Ubhalo lusemxholweni.          lomhlathi.                  lwetekisi.                  lomhlathi.
                               nezivuthiweyo.                  -Ukuthungelana komxholo         -Ayikho semxholweni         -Kukho ukungqamana          -Intsingiselo ilahlekile
 -Ulungelelwaniso lwezimvo
                               -Ulwazi olunzulu ngeempawu      nezimvo, kucaciswe kakuhle      ngokupheleleyo.             okungephi                   kwaye akakho
 nokucwangcisa.                zohlobo lomhlathi               kakhulu kwaye neenkcukacha      -Kukho ukuphambuka          okusemxholweni kodwa        semxholweni kwaphela.
 -Injongo, abantu ekujoliswe   obhaliweyo.                     zixhasa isihloko.               okungephi emxholweni.       ukuphambuka kubhalo.        -Ayithungelani kumxholo
 kubo, iimpawu/ imigaqo        -Ubhalo lusemxholweni           -Ifomathi efanelekileyo         -Ubukhulu becala            -Akusoloko kukho            nezimvo.
 nesimo sentlalo.              ncakasana.                      eneziphene ezingephi.           uyathungelana umxholo       uthungelwano phakathi       -Zimbalwa kakhulu
                               -Ukuthungelana komxholo                                         nezimvo.                    komxholo nezimvo.           iinkcukacha ezixhasa
                               nezimvo.                                                        -Ezinye iinkcukacha         -Zimbalwa iinkcukacha       isihloko.
                               -Icaciswe nzulu kwaye zonke                                     ziyasixhasa isihloko.       ezixhasa isihloko.          -Ayisetyenziswanga
                               iinkcukacha ziyasixhasa                                         -Ubukhulu becala            -Imigaqo eyimfuneko         imigaqo eyimfuneko
                               isihloko.                                                       ifomathi ifanelekile        yefomathi isetyenziswe      yefomathi.
                               -Ifomathi yamkelekile kwaye                                     kodwa kukho iziphene        ngokungacacanga.
                               ichanekile.                                                     ezingephi.                  -Imigaqo engundoqo
 15 AMANQAKU                                                                                                               yefomathi yetekisi
                                                                                                                           ityeshelwe.
 ULWIMI, ISIMBO                            9–10                             7–8                           5–6                        3–4                          0–2
 SOKUBHALA                     -Ithoni, irejista, isimbo       -Ithoni, irejista, isimbo       -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo
 NOKUHLELA                     sokubhala, isigama zifaneleke   sokubhala, isigama zifaneleke   sokubhala, isigama          sokubhala, isigama          sokubhala, isigama
 Ithoni, irejista, isimbo      ngokukodwa kwinjongo,           kakhulu kwinjongo, abantu       zifanelekile kwinjongo,     asifanelekanga              asihambelani nenjongo,
 sokubhala, injongo/imeko,     abantu ekujoliswe kubo          ekujoliswe kubo kunye           abantu ekujoliswe kubo      ngokupheleleyo              abantu ekujoliswe kubo
 abantu ekujoliswe kubo        nakwesimo sentlalo.             nakwisimo sentlalo.             kunye nesimo sentlalo.      kwinjongo, abantu           nesimo sentlalo.
 nesimo sentlalo.              -Ulwimi lusetyenziswe           -Ubukhulu becala ulwimi         -Kukho iziphene             ekujoliswe kubo kunye       -Izele ziziphene yaye
                               ngokuchanekileyo kwaye          lusetyenziswe ngokukuko         ezimbalwa zolwimi           nesimo sentlalo.            iyabhidisa.
 Ukusetyenziswa kolwimi
                               lwakhiwe ngokukuko.             nangokuchanekileyo.             -Isigama esaneleyo.         -Ukusetyenziswa kolwimi     -Isigama asihambelani
 nemigaqo yalo.                -Akukho ziphene konke           -Isigama sichaneke kakuhle.     -Iziphene                   ngokungachanekanga          nenjongo.
 Uchongo magama.               konke.                          -Ubukhulu becala akukho         aziyichaphazeli             kubangela iziphene          -Intsingiselo
 Iimpawu zokubhala                                             ziphene.                        intsingiselo.               ezibaxekileyo.              ichaphazeleke
 nopelo.                                                                                                                   -Intsingiselo ilahlekile.   ngokukodwa.

 10 AMANQAKU
 AMANQAKU                                 22–25                           17–20                         12–15                       7–10                          0–5

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                                                      Tyhila iphepha

## Related documents

- [XHOSA HL P3 QP GR12 SEPT 2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-qp-gr12-sept-2023/a6720276-bedc-4b2c-8853-7d8fd16829b8) — isiXhosa HL · QP · 2023
- [XHOSA FAL P1 GR12 MEMO SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p1-gr12-memo-sept2023/26c91b9a-8a3b-42df-aa39-2888b9534848) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA HL P1 GR12 MEMO SEPT 2023 final](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-gr12-memo-sept-2023-final/816db697-f73d-498e-a0cb-d4b58a8c6ff4) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [XHOSA FAL P2 MEMO GR 12 SEPT2023](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-fal-p2-memo-gr-12-sept2023/48ade3ac-7aea-4d45-bf06-ab26722953a1) — isiXhosa HL · Memo · 2023
- [Xhosa HL P3 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo/8af082b7-2682-402f-a626-ab36540f4a7f) — isiXhosa HL · Memo · 2018
- [XHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept2017/515c8c60-18c1-40c9-867f-b029ebfe7fc5) — isiXhosa HL · Memo · 2017

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
