# isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2016 Memo

> Grade 12 isiXhosa HL Paper 3 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2016, 22 pages. Read online or download the free PDF.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept2016/a250c537-0029-4e6a-836a-1a89f73f9877
- Updated: 2026-09-27
- Subject: isiXhosa HL
- Grade: Grade 12
- Document type: Memorandum
- Year: 2016
- Exam period: Eastern Cape Mock Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [isiXhosa HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/isixhosa-hl) › [isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept2016/a250c537-0029-4e6a-836a-1a89f73f9877)

## About this document

Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2016. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                              SENIOR CERTIFICATE

                                    IBANGA 12

                                SEPTEMBA 2016

       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3
                    MEMORANDAM

AMANQAKU:         100

                        Le memorandam inamaphepha angama – 22.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                            Tyhila iphepha

### Page 2

2                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3         (EC/SEPTEMBA 2016)

ICANDELO A: IZINCOKO

UMBUZO 1

Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule isincoko sibe NYE kwezi zilandelayo.
Babhala amagama angama-340-390 kwisincoko ngasinye.

1.1   Isincoko esibalisayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      -    Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
      -    Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba ulisekwe
           kwinto ebuntsomirha.
      -    Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
      -    Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha
           amaninzi, umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
      -    Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
      -    Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
      -    Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
      -    Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
      -    Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
      -    Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
      -    Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
      -    Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
      -    Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                          (50)

      Isincoko esixoxayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      -   Umviwa makatyekele kwicala elinye.
      -   Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
      -   Makabe necala alithathayo, adandalazise nesizathu sokuba enze oko.
      -   Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
          enika izimvo ezizezakhe netsalayo.
      -   Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
      -   Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
          nenkcazelo.
      -   Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
      -   Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zesixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
          nobugcisa bokucenga.
      -   Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
          kodwa lungabi nabukrwada.
      -   Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
          ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                             (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 3

(EC/SEPTEMBA 2016)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                 3

      Isincoko esichazayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      -    Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba
           asive, asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
      -    Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
      -    Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
      -    Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalwayo.
      -    Makasebenzise imifanekiso-ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
      -    Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
      -    Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                      (50)

1.2   Isincoko esichazayo.

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -    Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba
           asive, asiqonde isihloko sichazwa ngendlela ecace gca.
      -    Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
      -    Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
      -    Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalayo.
      -    Makasebenzise imifanekiso-ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
      -    Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
      -    Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                      (50)

      Isincoko esibalisayo.

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -    Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
      -    Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba ulisekwe
           kwinto ebuntsomirha.
      -    Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
      -    Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha
           amaninzi, umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
      -    Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
      -    Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
      -    Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
      -    Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
      -    Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
      -    Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
      -    siphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
      -    Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
      -    Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                         (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 4

4                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3       (EC/SEPTEMBA 2016)

      Isincoko esicamngcayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      - Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
        ezichukumisayo.
      - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
      - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
      - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
        uvakalelo lwakhe.
      - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
        nokubandakanyeka komntu.
      - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
      - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                          (50)
      Isincoko esivelela amacala omabini.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      - Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
      - Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
      - Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
      - Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
      - Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
      - Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
      - Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise kodwa ibe
        ingazithobi.
      - Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
      - Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi engenantandabuzo
        ngoluvo lwakhe.                                                              (50)
1.3   Isincoko esixoxayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
      - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
      - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
        oko.
      - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
        enika izimvo ezizezakhe netsalayo.
      - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
      - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
        nenkcazelo.
      - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
      - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zesixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
        nobugcisa bokucenga.
      - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo, umzekelo oluchukumisayo
        kodwa lungabi nabukrwada.
      - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
        ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                               (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 5

(EC/SEPTEMBA 2016)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                 5

      Isincoko esicamngcayo.

      -    Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
      -    Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
      -    Makaveze iimbono zakhe kuphela.
      -    Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
      -    Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
      -    Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
      -    Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                        (50)

      Isincoko esibalisayo.

      -    Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
      -    Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
           ebuntsomirha.
      -    Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
      -    Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
           umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
      -    Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
      -    Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
      -    Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
      -    Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
           iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
      -    Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
           zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
           ngokuziphatha ngesandla.
      -    Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
      -    Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
           singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
      -    Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
      -    Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                          (50)

      Isincoko esichazayo.

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -    Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba
           asive, asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
      -    Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
      -    Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
      -    Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
           sokubhalayo.
      -    Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
           okungcanyulwayo nokuphathwayo.
      -    Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
      -    Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                        (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 6

6                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3        (EC/SEPTEMBA 2016)

1.4   Isincoko esibalisayo.

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -   Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
      -   Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe
          kwinto ebuntsomirha.
      -   Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
      -   Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha
          amaninzi, umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
      -   Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
      -   Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
      -   Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
      -   Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
          iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
      -   Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
          zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
          ngokuziphatha ngesandla.
      -   Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
      -   Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
          singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
      -   Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
      -   Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                            (50)

      Isincoko esichazayo

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -   Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba
          asive, asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
      -   Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
      -   Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
      -   Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
          sokubhalayo.
      -   Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
          okungcanyulwayo nokuphathwayo.
      -   Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
      -   Mababhale ngesihloko abanamava ngaso.                                       (50)

      Isincoko esixoxayo.

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -   Umviwa makatyekele kwicala elinye.
      -   Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
      -   Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
          oko.
      -   Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
          enika izimvo ezizezakhe netsalayo.
      -   Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 7

(EC/SEPTEMBA 2016)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                 7

      -    Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
           nenkcazelo.
      -    Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
      -    Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
           nobugcisa bokucenga.
      -    Makasebenzise ulwimi olubonisa, uvakalelo umzekelo oluchukumisayo
           kodwa lungabi nabukrwada.
      -    Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
           ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                             (50)

      Isincoko esicamngcayo.

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -    Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
           ezichukumisayo.
      -    Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
      -    Makaveze iimbono zakhe kuphela.
      -    Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
           uvakalelo lwakhe.
      -    Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
           nokubandakanyeka komntu.
      -    Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
      -    Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                        (50)

1.5   Isincoko esivelela amacala omabini

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -    Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
      -    Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
      -    Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
      -    Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
      -    Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
      -    Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
      -    Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise kodwa
           ibe ingazithobi.
      -    Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
      -    Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi engenantandabuzo
           ngoluvo lwakhe.                                                            (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                        Tyhila iphepha

### Page 8

8                       ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3      (EC/SEPTEMBA 2016)

     Isincoko esichazayo.

     Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

     - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba
       asive, asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
     - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
     - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
     - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
       sokubhalwayo.
     - Makasebenzise imifanekiso-ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
       okungcanyulwayo nokuphathwayo.
     - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
     - Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                          (50)
     Isincoko esixoxayo.

     Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

     - Makatyekele kwicala elinye.
     - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
     - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
       oko.
     - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
       enika izimvo ezizezakhe netsalayo.
     - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
     - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
       nenkcazelo.
     - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
     - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
       nobugcisa bokucenga.
     - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo, umzekelo oluchukumisayo
       kodwa lungabi nabukrwada.
     - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
       ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                               (50)

     Isincoko esicamngcayo.

     Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

     - Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
       ezichukumisayo.
     - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
     - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
     - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
       uvakalelo lwakhe.
     - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
       nokubandakanyeka komntu.
     - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
     - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                          (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                    Tyhila iphepha

### Page 9

(EC/SEPTEMBA 2016)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3              9

1.6   Isincoko esicamngcayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      - Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
        ezichukumisayo.
      - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
      - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
      - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo okanye
        uvakalelo lwakhe.
      - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
        nokubandakanyeka komntu.
      - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
      - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                        (50)

      Isincoko esixoxayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
      - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
      - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba enze
        oko.
      - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko ngendlela
      - enika izimvo ezizezakhe netsalayo.
      - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
      - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
        nenkcazelo.
      - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe kuphela.
      - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko, kunye
        nobugcisa bokucenga.
      - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo, umzekelo oluchukumisayo
        kodwa lungabi nabukrwada.
      - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike inkcazelo
        ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                             (50)

      Isincoko esichazayo.
      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
      - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba asive,
        asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
      - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
      - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
      - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa isiphumo
        sokubhalayo.
      - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
        okungcanyulwayo nokuphathwayo.
      - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
      - Makabhale ngesihloko anamava ngaso.                                        (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                     Tyhila iphepha

### Page 10

10                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3         (EC/SEPTEMBA 2016)

      Isincoko esibalisayo.

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -   Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
      -   Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe kwinto
          ebuntsomirha.
      -   Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
      -   Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha amaninzi,
          umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
      -   Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
      -   Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
      -   Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
      -   Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha ebalini
          iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
      -   Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo iinkcukacha
          zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye nezo zinokuviwa
          ngokuziphatha ngesandla.
      -   Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
      -   Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
          singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
      -   Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe ngophilayo.
      -   Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                             (50)

1.7   1.7.1   Isincoko esibalisayo.

              Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

              -    Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko
                   esiqwetyiweyo.
              -    Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba
                   usekwe kwinto ebuntsomirha.
              -    Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
              -    Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha
                   amaninzi, umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
              -    Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
              -    Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
              -    Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
              -    Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha
                   ebalini iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
              -    Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo
                   iinkcukacha zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba
                   kunye nezo zinokuviwa ngokuziphatha ngesandla.
              -    Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
              -    Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
                   singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
              -    Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe
                   ngophilayo.
              -    Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                    (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                       Tyhila iphepha

### Page 11

(EC/SEPTEMBA 2016)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                  11

              Isincoko esichazayo.
              Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
              - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela, ezama ukuba
                asive, asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
              - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
              - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
              - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa
                isiphumo sakubhalayo.
              - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
                okungcanyulwayo nokuphathwayo.
              - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
              - Makabhale ngesihloko anamava ngaso.
              - Makasebenzise izigaba zentetho ngokukuko.                               (50)
              Isincoko esixoxayo.
              Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
              - Umviwa makatyekele kwicala elinye.
              - Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana nolunye.
              - Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba
                enze oko.
              - Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko
                ngendlela enika izimvo ezizezakhe netsalayo.
              - Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
              - Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
                nenkcazelo.
              - Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe
                kuphela.
              - Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko,
                kunye nobugcisa bokucenga.
              - Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo, umzekelo
                oluchukumisayo kodwa lungabi nabukrwada.
              - Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike
                inkcazelo ekholelekayo ngoluvo lombhali.                                (50)
              Isincoko esivelela amacala omabini.
              Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:
              - Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
              - Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
              - Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
              - Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
              - Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
              - Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
              - Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise
                kodwa ibe ingazithobi.
              - Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
              - Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi
                engenantandabuzo ngoluvo lwakhe.                                        (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                          Tyhila iphepha

### Page 12

12                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3        (EC/SEPTEMBA 2016)

              Isincoko esicamngcayo.

              Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

              - Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
                ezichukumisayo.
              - Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
              - Makaveze iimbono zakhe kuphela.
              - Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo
                okanye uvakalelo lwakhe.
              - Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
                nokubandakanyeka komntu.
              - Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
              - Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                   (50)

     1.7.2    Isincoko esibalisayo.

              Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

              - Makabhale ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko
                esiqwetyiweyo.
              - Makabhale ngomxholo obambekayo nokholelekayo nokuba usekwe
                kwinto ebuntsomirha.
              - Makabhale isakhiwo sebali esidlwengula umxhelo nesikholelekayo.
              - Makasebenzise ixesha elidlulileyo/ixesha eladlulayo kumaxesha
                amaninzi, umfundi angalisebenzisa nexesha langoku.
              - Malibe libali elinento elifuna ukuyiphuhlisa.
              - Umhlathi wentshayelelo mawudlwengule umxhelo.
              - Malibe libali eligcina umdla womfundi kude kube sekupheleni.
              - Kufuneka isimbo, izixhobo zobuciko, kunye nentshukumo elapha
                ebalini iqinisekise ukuba umfundi ugcinwa enomdla.
              - Makubaliswe ngokuphumeleleyo kubonakale ngokucacileyo
                iinkcukacha zokuva ezinjengokubona, isandi, incasa, ivumba kunye
                nezo zinokuviwa ngokuziphatha ngesandla.
              - Masibe nophawu lokuchaza olumandla.
              - Isiphelo masibe sesanelisayo okanye sibe ntsingiselo-mbini,
                singabhidaniswa okanye siqikeleleke.
              - Makasebenzise intetho-ngqo ukwenza umlinganiswa abe
                ngophilayo.
              - Igama ngalinye alisebenzisileyo malibe nenjongo.                      (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 13

(EC/SEPTEMBA 2016)               ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                 13

              Isincoko esichazayo.

              Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

              - Makachaze umba othile okanye umntu othile ngendlela ezama ukuba
                asive, asiqonde isihloko esichazwa ngendlela ecace gca.
              - Makasebenzise amagama ukudala umfanekiso.
              - Makachaze into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo.
              - Makachonge amagama ngobunono nangocoselelo ukufezekisa
                isiphumo sokubhalayo.
              - Makasebenzise imifanekiso ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo,
                okungcanyulwayo nokuphathwayo.
              - Makasebenzise izigaba zentetho nezafobe ngokukuko.
              - Makabhale ngesihloko abanamava ngaso.                                    (50)

              Isincoko esixoxayo.

              -      Umviwa makatyekele kwicala elinye.
              -      Makuvele ukuxhaswa okanye ukuchaswa koluvo olukhabana
                     nolunye.
              -      Makabe necala alithathayo umfundi, adandalazise nesizathu sokuba
                     enze oko.
              -      Makaqale isincoko ngokwandlala ezakhe iimbono ngesihloko
                     ngendlela enika izimvo ezizezakhe netsalayo.
              -      Makanike uluhlu lweembono ukuxhasa uluvo kunye nokuzingqina.
              -      Makabe nengqwalasela kumanqaku angqinelana okanye achasene
                     nenkcazelo.
              -      Makanike izimvo ngendlela engqalileyo, anganika iimbono zakhe
                     kuphela.
              -      Makasebenzise iintlobo ngeentlobo zezixhobo ezibonisa ubuciko,
                     kunye nobugcisa bokucenga.
              -      Makasebenzise ulwimi olubonisa uvakalelo, umzekelo
                     oluchukumisayo kodwa lungabi nabukrwada.
              -      Isiphelo sesincoko kufuneka sibe nomdla, sicace kwaye sinike
                     inkcazelo ekholelekayo ngoluvo lombhali.                            (50)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                           Tyhila iphepha

### Page 14

14                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3           (EC/SEPTEMBA 2016)

             Isincoko esivelela amacala omabini.

             -   Makavelele zonke iinkalo xa exoxa ngomba othile.
             -   Makavelele amacala omabini engxoxo, angakhethi cala.
             -   Makacacise acwangcise ngobunono isakhiwo.
             -   Makanike iinkcazelo ezizolileyo, ezicingisisiweyo zaxhaswa kakuhle.
             -   Makangathathi cala lithile nangona enokuvakalisa olwakhe uluvo.
             -   Makaxoxe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo.
             -   Mabasebenzise ithoni engabonakalisi kuchukumiseka, iqinisekise
                 kodwa ibe ingazithobi.
             -   Makafikelele kwisigqibo esithile ekupheleni kwesincoko.
             -   Makabhale isiphelo esisulungekileyo esishiya umfundi
                 engenantandabuzo ngoluvo lwakhe.                                        (50)

             Isincoko esicamngcayo.

             -   Makabonise izimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zakhe
                 ezichukumisayo.
             -   Makacamngce ngamaphupha okanye ngeminqweno.
             -   Makaveze iimbono zakhe kuphela.
             -   Makanike inkcazo ecace kakuhle, ejonge ukuhlaziya iinkumbulo
                 okanye uvakalelo lwakhe.
             -   Makanike izimvo/iingcinga/uvakalelo oluveza ukunyaniseka kunye
                 nokubandakanyeka komntu.
             -   Isakhiwo masibunjwe ngobunono.
             -   Akukho mfuneko yokuba isiphelo sibe sesicacisiweyo.                     (50)

                                                       AMANQAKU ECANDELO A:                   50

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                         Tyhila iphepha

### Page 15

(EC/SEPTEMBA 2016)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3               15

ICANDELO B: IMIHLATHI

Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule imibuzo ibe MIBINI kweli candelo. Bhala
amagama ali-100-120 (umxholo kuphela) ngomhlathi ngamnye.

UMBUZO 2

2.1   ILETA YOBUHLOBO

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      - Makasebenzise ulwimi olungekho sikweni ukuya kolusesikweni.
      - Makabhale ngolwimi oluvakalayo, olusulungekileyo nolutsala umdla nethoni
        efanelekileyo.
      - Makacwangcise ngokukuko, axoxe ngokukuko.
      - Ileta mayiqulathe intshayelelo enika umdla, isiqu nesiphelo.
      - Makangqale ngqo kumongo wokuvuyisana.
      - Mayiqulathe idilesi enye yombhali leta ebhalwe ime ngqo ngesiXhosa, umhla
        ebhalwe ngawo ngasezantsi kwayo.
      - Mayibandakanye isibuliso esichanekileyo umz. Nomsa endimthandayo.
      - Makashiye umgca emva kwesibuliso ze abhale umhlathi wakhe
        wentshayelelo.
      - Mazisetyenziswe iziphumlisi kuphela kumagama aqhawuliweyo.
      - Uvumelekile ukuboleka igama esiNgesini xa ubhala idilesi, iinyanga okanye
        usebenzise iinyanga zentsusa.
      - Makashiye umgca phakathi kwedilesi nesibuliso.
      - Akukho ziphumlisi kwidilesi nesibuliso nakwisiphelo.
      - Makahlule imihlathi yesiqu ngokweengcamango ezahlukeneyo.
      - Umhlathi wokuphetha udla ngokubhekiswa kwimibuliso okanye iminqweno
        emihle.
      - Akukho mgaqo uthile ulandelwayo ncam malunga nesiphelo kodwa
        silandelwa ligama lokuqala lombhali umz. Umhlobo wakho Zola.                (25)

2.2   I-OBHITSHUWARI

      Umviwa kulindeleke ukuba achankcathe kwezi ngongoma:

      -   Igama, umhla wokuzalwa, indawo azalelwe kuyo namagama abazali bakhe.
      -   Imfundo yakhe neendawo aphangele kuzo.
      -   Izinto ezibalulekileyo ezimalunga nobomi bakhe.
      -   Makabhale ngegalelo lakhe entlalweni nezinto ebenomdla kuzo esaphila.
      -   Unobangela wokusweleka kwakhe ukuba ugulile, imbali yokugula kwakhe.
      -   Abantu abashiya ngasemva.
      -   Amazwi okumkhapha.
      -   Makasebenzise ulwimi oluhloniphayo nolundilisekileyo.                     (25)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                      Tyhila iphepha

### Page 16

16                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3              (EC/SEPTEMBA 2016)

2.3   ILETA ESESIKWENI
      Kulindeleke ukuba umviwa achaphazele ezi zinto zilandelayo:
      - Ineedilesi ezimbini (eyokuqala yeyombhali weleta, eyesibini yeyalo mntu
        ubhalelwayo).
      - Umhla mawubhalwe ngokupheleleyo inyanga ibhalwe ngesiXhosa nokuba
        ligama lemboleko.
      - Igama okanye isikhundla salo ubhalelwayo masivele entla kwedilesi yesibini.
      - Iidilesi zilandelwa sisibuliso umz. Mhlekazi obekekileyo njl njl.
      - Isibuliso silandelwa ngumcimbi engawo incwadi.
      - Kutsitywa umgca phakathi kwesibuliso kunye nomcimbi.
      - Kulandela isiqu seleta
      - Umxholo mawudwelise iingxaki namaxhala abangelwa kukungabikho
        kukatitshala weziBalo.
      - Isiphelo esichanekileyo umzekelo:
         Ozithobileyo
         OT Zihlangu                                                                       (25)
2.4   INGXELO ENGEKHO SESIKWENI
      Kulindeleke ukuba umviwa achaphazele ezi zinto zilandelayo:
      - Mayinike iinkcukacha ezichanekileyo ngesiganeko.
      - Makubhalwe isihloko, intshayelelo nesiqu, isiphelo, izindululo, izalathisi,
        izihlomelo.
      - Makucwangciswe ingcombolo yolwazi; kubhalwe ngeengongoma.
      - Makusetyenziswe ulwimi olungekho sesikweni ukuya kolusesikweni.
      - Makusetyenziswe ixesha langoku
      - Makusetyenziswe izibizo gabalala.
      - Makusetyenziswe umntu wesithathu.
      - Makunikwe ingcaciso egqibeleleyo.
      - Makusetyenziswe amagama namabinzana abhekise kwimeko ethile
        (enjengobugcisa).
      - Makusetyenziswe ulwimi olusesikweni.                                               (25)
2.5   INTETHO ENGEKHO SESIKWENI
      Kulindeleke ukuba umviwa achaphazele ezi zinto zilandelayo:
      - Kwisihloko makubekho ezi zinto:
         Umhla oza kuthetha ngawo.
         Indawo oza kuthetha kuyo.
      - Indlela aza kuthetha ngayo, wonwabile okanye ukhathazekile/abantu oza
        kuthetha nabo.
      - Mayibe kwixesha langoku.
      - Makubuliswa abantu bonke.
      - Mayiqalwe ngendlela etsala umdla.
      - Makaphuhliswe amanqaku kakuhle ukuze intetho ingakruquli.
      - Makusetyenziswe izivakalisi ezifutshane ezikhatshwa ziingcingane ezilula,
        kusetyenziswa nemizekelo elula.
      - Makulungelelwanise izigxeko nezincomo onazo.
      - Makubhalwe isiphelo, singenziwa isishwankathelo.                                   (25)

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                            Tyhila iphepha

### Page 17

(EC/SEPTEMBA 2016)             ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                       17

2.6   INGXOXO YABABINI

      Kulindeleke ukuba umviwa achaphazele ezi zinto zilandelayo:

      -    Mayinike iinkcukacha ezichanekileyo ngesiganeko.
      -    Makubhalwe isihloko, intshayelelo nesiqu, isiphelo, izindululo, izalathisi,
           Izihlomelo.
      -    Makucwangciswe ingcombolo yolwazi; kubhalwe ngeengongoma.
      -    Makusetyenziswe ulwimi olungekho sesikweni ukuya kolusesikweni.
      -    Makusetyenziswe ixesha langoku(ngaphandle kokuba ingxoxo yababini
           ingezinto ezadlulayo.)
      -    Makusetyenziswe izibizo gabalala.
      -    Makusetyenziswe umntu wesithathu.
      -    Makunikwe ingcaciso egqibeleleyo.
      -    Makusetyenziswe amagama namabinzana abhekise kwimeko ethile.
      -    Makusetyenziswe ulwimi olusesikweni.
      -    Kumele ukuba kushiywe umgca ongabhalwanga phakathi kwezithethi.
      -    Isiphelo esifanelekileyo, umzekelo;
            Ukusonjululwa kwezinto.
            Izigqibo okanye izithembiso                                                    (25)

                                                           AMANQAKU ECANDELO B:              50
                                                              AMANQAKU EWONKE:              100

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                               Tyhila iphepha

### Page 18

(EC/SEPTEMBA 2016)                                        ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                                       18

ICANDELO A: IZINCOKO – AMANQAKU
o   Sebenzisa le rubrikhi rhoqo xa umakisha izincoko zephepha lesi-3, Icandelo A
o   Amanqaku ukusukela kweli-0 ukuya kwangama-50 ahlulahlulwe ngokwamanqanaba amahlanu.
o   Imiqangatho yomxholo, ulwimi nesimbo, inqanaba ngalinye kula mahlanu lahlulahlulwe kubini, kwakho amanqaku abelwe abo banezincoko
    ezikwinqwanqwa eliphakamileyo nezo zikwinqwanqwa elingezantsi kwinqanaba ngalinye.
o   Isakhiwo asicatshazelwa kukwahlulwa ngokwenqwanqwa eliphezulu nelisezantsi

    Imiqathango                                       Egqwesileyo                  Esemagqabini                  Eyanelisayo                   Eyinxalenye         Engaphumelelanga
                                                                                   neqaqambileyo                nefanelekileyo
UMXHOLO                                                   28–30                        22–24                        16–18                         10–12                     4–6
NOCWANGCISO                                     -Impendulo igqwesile/          -Impendulo ixongxwe           -Impendulo iyanelisa.          -Impendulo             -Impendulo

                     Inqwanqwa eliphakamileyo
                                                inomtsalane, ngaphezu          ngobugcisa.                   -Izimvo ziyathungelana         ayinaluthungelwano     ayihambelani nomxholo
(Impendulo                                      koko bekulindelekile.          -Izimvo zihambelana           noko ziyaqinisekisa            lungqinelanayo.        kwaphela.
nezimvo)                                        -Izimvo eziqiqisisiweyo,       gingci nomxholo kwaye         ngokuse-mxholweni.             -Izimvo azicacanga     -Izimvo ziyabhidisa
Uyondelelwaniso                                 ezixhokonxa iingcinga          zinomdla zinobungqina         - Ilungelelanisiwe noko        kwaye ayizizo          kwaye azingqamananga
                                                nezivuthiweyo.                 bokuvuthwa.                   kwaye iyathungelana            ezomfundi.             kwaphela nomxholo.
lwezimvo
                                                -Impendulo                     -Ilungelelaniswe kakuhle      kuquka intshayelelo,           -Buncinci ubungqina    -Azicacanga kwaye
ngokucwangcisa.                                 elungelelaniswe kakuhle        kakhulu kwaye                 isiqu ukuqukumbela/            bolungelelwaniso       kwaye ziphindaphindiwe.
Ukuqonda injongo,                               ngokugqwesileyo                iyathungelana                 nesiphelo.                     nothungelwano          -Azilungelelaniswanga
abantu ekujoliswe                               enothungelwano                 (inonamathelwano)                                            lweengcamango.         kwaye azithungelani.
kubo kunye nesimo                               (enonamathelwano)              kuquka intshayelelo, isiqu
sentlalo.                                       ukuquka intshayelelo, isiqu,   ukuqukumbela/nesiphelo.
                                                ukuqukumbela/nesiphelo.
                                                          25–27                         19–21                        13–15                          7–9                     0–3
 30 AMANQAKU                                    -Impendulo egqwesileyo         -Impendulo ixongxwe           -Impendulo eyanelisayo         -Ubukhulu becala       -Akukho linge
                                                kodwa ineendawana esilela      kakuhle.                      nangona kumana                 impendulo              lokuphendula isihloko.

                     Inqwanqwa elingezantsi
                                                kuzo ukuba neempawu            -Izimvo ziyahambelana         kubakho izikhewu               ayihambelani           -Ayihambelani kwaphela
                                                ezinomtsalane ogqwesileyo      zinomdla.                     kwingcaciso.                   nomxholo.              nomxholo kwaye
                                                wesincoko esinkqenkqeza        -Ilungelelaniswe kakuhle      -Izimvo                        -Izimvo zibonakalisa   ayifanelekanga.
                                                phambili.                      iyathungelana                 ziyanamathelana                ukungahlangani         -Ayingqamananga
                                                -Izimvo ezivuthiweyo           (inonamathelwano)             ngokwanelisayo kwaye           nokubhidisa.           nomxholo kwaphela
                                                neziqiqisisiweyo.              kuquka intshayelelo, isiqu    ziyaqinisekisa.                -Phantse bungabikho    kwaye inobubhu-
                                                -Izimvo zilungelelaniswe       nesiphelo.                    -Kukho ulungelelaniso          ubungqina              tyubhutyu.
                                                ngobugcisa                                                   olufumanekayo                  bolungelelwaniso
                                                zinothungelwano                                              nothungelwano                  nothungelwano.
                                                (zinonamathelwano)                                           kwintshayelelo, isiqu
                                                kuquka intshayelelo, isiqu                                   nesiphelo.
                                                kunye nesiphelo.

A                                                          Umxholo nocwangciso                                                                            30
B                                                          Ulwimi, isimbo sokubhala nokuhlela                                                             15
C                                                          Isakhiwo                                                                                       05
                                                           Amanqaku ewonke                                                                                50

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                       Tyhila iphepha

### Page 19

(EC/SEPTEMBA 2016)                                    ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                                          19

ULWIMI, ISIMBO                                            14–15                        11–12                         8–9                        5–6                         0–3
SOKUBHALA                                       -Ithoni, irejista, isimbo     -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo   -Ulwimi alunantsingiselo.
NOKUHLELA                                       sokubhala, isigama            sokubhala kunye             sokubhala nesigama          sokubhala nesigama          -Ithoni, irejista, isimbo
Ithoni, irejista,                               zifaneleke kakhulu            nesigama ziqaqambe          zifanelekile kwinjongo,     azihambelani                sokubhala nesigama

                     Inqwanqwa eliphakamileyo
isimbo sokubhala,                               kwinjongo, abantu             kakhulu kwinjongo, abantu   abantu ekujoliswe kubo      nenjongo, abantu            azihambelani mpela
                                                ekujoliswe kubo nakwisimo     ekujoliswe kubo nesimo      nesimo sentlalo.            ekujoliswe kubo             nenjongo, abantu
isigama
                                                sentlalo.                     sentlalo.                   -Ulwimi lusetyenziswe       nesimo sentlalo.            ekujoliswe kubo nesimo
esifanelene                                     -Ulwimi lusetyenziswe         -Ulwimi luchanekile kwaye   ngokufanelekileyo           -Ulwimi lusetyenziswa       sentlalo.
nenjongo/nesimo                                 ngokuzithemba,                ithoni isetyenzisiwe        ukudlulisa umyalezo.        ngendlela                   -Ukusetyenziswa
sentlalo.                                       luyachukumisa                 ngokufanelekile             -Ithoni ifanelekile.        ebuthathaka.                kwisigama
Uchongo magama.                                 ngokugqwesileyo.              nangokuzinzileyo            -Izixhobo zolwimi           -Ithoni nochongo            kunqongophele
Ukusetyenziswa                                  -Ithoni edlwengula umxhelo    kwisincoko siphela.         zisetyenzisiwe              magama                      ngokubaxekileyo de
kolwimi nemigaqo,                               nenobuciko.                   -Ubukhulu becala akukho     ukuphuhlisa                 azifanelekanga.             ungakwazi ukuqonda
Iimpawu                                         -Akukho nasinye isiphene      ziphene kwigrama nopelo.    nokuphucula umxholo.        -Isigama                    okubhaliweyo.
zokubhala, igrama,                              segrama nopelo.               -Sixongxwe kakuhle                                      sinqongophele
                                                -Sixonkxwe ngobugcisa         kakhulu.                                                kakhulu.
upelo.
                                                obukhulu.
                                                            13                           10                           7                           4
15 AMANQAKU
                                                -Ulwimi lugqwesile kwaye      -Ulwimi luyakuthimba        -Ukusetyenziswa             -Ukusetyenziswa
                                                kusetyenziswe izixhobo        kwaye ubukhulu becala       kolwimi ngokwanelisayo      kolwimi
                     Inqwanqwa
                                                zolwimi ezibonakalisa         luchanekile.                kodwa kusekho               ngokungafanelekanga.
                                                ubuciko ngokufanelekileyo.    -Ithoni iqaqambile kwaye    ukungangqinelani apha       -Kuncinci okanye

                     elingezantsi
                                                -Akukho nasinye isiphene      ichanekile.                 naphaya.                    akukho ukohluka –
                                                segrama nopelo.               -Zimbalwa iziphene          -Ubukhulu becala ithoni     hlukana kwezivakalisi.
                                                -Sixonkxwe ngobugcisa.        zegrama nopelo.             ifanelekile kodwa           -Isigama
                                                                              -Sixongxwe kakuhle.         usetyenziso zixhobo         sinqongophele
                                                                                                          zolwimi lunqongophele.      ngokugqithisileyo.
ISAKHIWO                                                    5                             4                           3                           2                         0–1
Iimpawu zodidi                                  -Isihloko sikhuliswe          -Iinkcukacha zakhiwe        -Ukuphuhliswa               -Kukho amanqaku             -Amanqaku
lwesincoko                                      ngokugqwesileyo.              ngokulandelelana            kweenkcukacha               asemxholweni.               asemxholweni awakho.
Ukuphuhliswa                                    -Iinkcukacha ezigqwesileyo.   nangokuqiqisisiweyo.        ngokusemxhlolweni.          -Izivakalisi nemihlathi     -Ulwakhiwo lwezivakalisi
kwemihlathi                                     -Izivakalisi, imihlathi       -Ziyathungelana.            -Izivakalisi, imihlathi     zineemposiso.               nemihlathi
nokubunjwa                                      zakhiwe ngokugqwesileyo.      -Ukwakhiwa kwezivakalisi    zakhiwe kakuhle.            -Isincoko                   lunobubhutyu-bhutyu.
                                                                              nemihlathi                  -Isincoko                   sisesemxholweni             -Isincoko siphume
kwezivakalisi.
                                                                              kuyahambelana,              sisesemxholweni.            nangona zisekhona           kwaphela emxholweni.
                                                                              kwahlukahlukene.                                        iziphene.
5 AMANQAKU

AMANQAKU                                                  43–50                        33–40                       23–30                      13–20                        0–10

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                                                 Tyhila iphepha

### Page 20

20                      ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA – IPHEPHA 3                                 (EC/SEPTEMBA 2016)

ISIHLOMELELO B: IRUBRIKHI YOKUHLOLA IMIHLATHI ULWIMI LWASEKHAYA [25 AMANQAKU]

      Imiqathango                 Egqwesileyo                    Esemagqabini                   Eyanelisayo                 Eyinxalenye             Engaphumelelanga
                                                                 neqaqambileyo                 nefanelekileyo
UMXHOLO,                              13–15                          10–12                          7–9                          4–6                          0–3
UCWANGCISO                  -Impendulo igqwesile           -Impendulo esemagqabini         -Impendulo eyanelisayo      -Kubonakala ubunzima        -Impendulo ibonakalisa
NEFOMATHI                   ngaphezu koko                  ebonisa ulwazi olululo          ebonisa ulwazi              malunga nolwazi             ukunqongophala kolwazi
                            bekulindelekile                ngeempawu zodidi lomhlathi.     ngeempawu zodidi            lweempawu zolu didi         ngeempawu zodidi
-Impendulo nezimvo.         -Izimvo eziqiqisisiweyo        -Ubhalo lusemxholweni.          lomhlathi.                  lwetekisi.                  lomhlathi.
-Ulungelelwaniso            nezivuthiweyo.                 -Ukuthungelana komxholo         -Ayikho semxholweni         -Kukho ukungqamana          -Intsingiselo ilahlekile
                            -Ulwazi olunzulu ngeempawu     nezimvo, kucaciswe kakuhle      ngokupheleleyo.             okungephi                   kwaye akakho
lwezimvo nokucwangcisa.
                            zohlobo lomhlathi              kakhulu kwaye neenkcukacha      -Kukho ukuphambuka          okusemxholweni kodwa        semxholweni kwaphela.
-Injongo, abantu            obhaliweyo.                    zixhasa isihloko.               okungephi emxholweni.       ukuphambuka kubhalo.        -Ayithungelani kumxholo
ekujoliswe kubo, iimpawu/   -Ubhalo lusemxholweni          -Ifomathi efanelekileyo         -Ubukhulu becala            -Akusoloko kukho            nezimvo.
imigaqo nesimo sentlalo.    ncakasana.                     eneziphene ezingephi.           uyathungelana umxholo       uthungelwano phakathi       -Zimbalwa kakhulu
                            -Ukuthungelana komxholo                                        nezimvo.                    komxholo nezimvo.           iinkcukacha ezixhasa
                            nezimvo.                                                       -Ezinye iinkcukacha         -Zimbalwa iinkcukacha       isihloko.
                            -Icaciswe nzulu kwaye zonke                                    ziyasixhasa isihloko.       ezixhasa isihloko.          -Ayisetyenziswanga
                            iinkcukacha ziyasixhasa                                        -Ubukhulu becala            -Imigaqo eyimfuneko         imigaqo eyimfuneko
                            isihloko.                                                      ifomathi ifanelekile        yefomathi isetyenziswe      yefomathi.
                            -Ifomathi yamkelekile kwaye                                    kodwa kukho iziphene        ngokungacacanga.
                            ichanekile.                                                    ezingephi.                  -Imigaqo engundoqo
15 AMANQAKU                                                                                                            yefomathi yetekisi
                                                                                                                       ityeshelwe.
ULWIMI, ISIMBO                         9–10                             7–8                           5–6                        3–4                          0–2
SOKUBHALA                   -Ithoni, irejista, isimbo      -Ithoni, irejista, isimbo       -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo   -Ithoni, irejista, isimbo
NOKUHLELA                   sokubhala, isigama             sokubhala, isigama zifaneleke   sokubhala, isigama          sokubhala, isigama          sokubhala, isigama
Ithoni, irejista, isimbo    zifaneleke ngokukodwa          kakhulu kwinjongo, abantu       zifanelekile kwinjongo,     asifanelekanga              asihambelani nenjongo,
sokubhala, injongo/imeko,   kwinjongo, abantu ekujoliswe   ekujoliswe kubo kunye           abantu ekujoliswe kubo      ngokupheleleyo              abantu ekujoliswe kubo
abantu ekujoliswe kubo      kubo nakwesimo sentlalo.       nakwisimo sentlalo.             kunye nesimo sentlalo.      kwinjongo, abantu           nesimo sentlalo.
nesimo sentlalo.            -Ulwimi lusetyenziswe          -Ubukhulu becala ulwimi         -Kukho iziphene             ekujoliswe kubo kunye       -Izele ziziphene yaye
                            ngokuchanekileyo kwaye         lusetyenziswe ngokukuko         ezimbalwa zolwimi           nesimo sentlalo.            iyabhidisa.
Ukusetyenziswa kolwimi
                            lwakhiwe ngokukuko.            nangokuchanekileyo.             -Isigama esaneleyo.         -Ukusetyenziswa kolwimi     -Isigama asihambelani
nemigaqo yalo.              -Akukho ziphene konke          -Isigama sichaneke kakuhle.     -Iziphene                   ngokungachanekanga          nenjongo.
Uchongo magama.             konke.                         -Ubukhulu becala akukho         aziyichaphazeli             kubangela iziphene          -Intsingiselo
Iimpawu zokubhala                                          ziphene.                        intsingiselo.               ezibaxekileyo.              ichaphazeleke
nopelo.                                                                                                                -Intsingiselo ilahlekile.   ngokukodwa.

10 AMANQAKU
AMANQAKU                              22–25                           17–20                         12–15                       7–10                          0–5

Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha                                                           Tyhila iphepha

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [XHOSA HL P2 MEMO GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-memo-gr12-sept-2016/d0a64524-8e0d-488b-be9f-d96e1045285b) — isiXhosa HL · Memo · 2016
- [Xhosa HL P3 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo/8af082b7-2682-402f-a626-ab36540f4a7f) — isiXhosa HL · Memo · 2018
- [XHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT2017](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept2017/515c8c60-18c1-40c9-867f-b029ebfe7fc5) — isiXhosa HL · Memo · 2017
- [XHOSA HL P3 MEMO GR12 SEPT2015](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-sept2015/11287a07-ed5f-4002-9576-97c906447169) — isiXhosa HL · Memo · 2015
- [XHOSA HL P3 MEMO GR12 2013](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p3-memo-gr12-2013/21967a36-d900-46cc-b963-0e92de0e568c) — isiXhosa HL · Memo · 2013
- [XHOSA HL P2 QP GR12 SEPT 2016](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p2-qp-gr12-sept-2016/8c18231b-5a1d-4fb6-92d1-d87d5e94fd56) — isiXhosa HL · QP · 2016

## More from Grade 12 isiXhosa HL

- [Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-isixhosa-hl-atp-2023-24/47d8428a-6bc8-499c-acc8-8a8ebf4dd491) — ATP
- [XHOSA HL P1 QP GR12 SEPT 2025 watermark](https://www.hlayiso.com/library/xhosa-hl-p1-qp-gr12-sept-2025-watermark/d20cd17b-c868-4b95-8f4f-0b5c4e80f427) — QP · 2025
- [IsiXhosa HL P1 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p1-may-june-2025/81b1e1ae-3e52-401a-857c-f072993aeb60) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 May-June 2025](https://www.hlayiso.com/library/isixhosa-hl-p3-may-june-2025/6d5fad84-05dc-4e7b-b291-bfa93d99bdda) — QP · 2025 · isiXhosa
- [IsiXhosa HL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-isixhosa-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-isixhosa/144627a0-8784-408e-875f-fe5f89d59aff) — QP · 2025 · isiXhosa
- [ERRATA ISIXHOSA HL P1](https://www.hlayiso.com/library/errata-isixhosa-hl-p1-2/e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72) — Errata · 2024 · isiXhosa

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
