# Xitsonga FAL Grade 12 P2 NSC May June 2021 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 2 question paper from the NSC May June 2021, 19 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p2-may-june-2021/5111ede4-08fa-4276-bf90-b56180264589
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2021
- Exam period: NSC May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 19

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 P2 NSC May June 2021 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p2-may-june-2021/5111ede4-08fa-4276-bf90-b56180264589)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · NSC May June · 2021 · xitsonga. Question paper, 19 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                              PAPILA RA VUMBIRHI (P2)

                                           2021

                                                                      TIMARAKA: 70

                                                                  NKARHI: Tiawara ti2

                               Papila leri ri na 19 wa tipheji.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                  Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      2                          DBE/2021
                                                   SC/NSC

SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO

Hlaya swiletelo leswi hi vukheta u nga si sungula ku hlamula swivutiso.

1.        U nga ringeti ku hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra
          nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leyi landzelaka kutani u fungha
          tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke tona lembe leri.

2.        Papila leri ri na SWIYENGE swa MUNE:

          XIYENGE XA A:         Novhele                        (35)
          XIYENGE XA B:         Ntlangu                        (35)
          XIYENGE XA C:         Swirungulwana/Swihungwana      (35)
          XIYENGE XA D:         Vutlhokovetseri                (35)

3.        Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI ntsena, xivutiso XIN'WE ku suka eka
          SWIYENGE swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI.

          XIYENGE XA A: NOVHELE
          Hlamula xivutiso xo huma eka novhele leyi u yi dyondzeke.

          XIYENGE XA B: NTLANGU
          Hlamula xivutiso xa ntlangu lowu u wu dyondzeke.

          XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA
          Hlamula    swivutiso   swimbirhi      swo    huma eka           buku      ya
          swirungulwana/swihungwana leyi u yi hlawuleke.

          XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI
          Hlamula swivutiso swimbirhi swo huma eka buku leyi u yi hlawuleke.

          Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba ku vona loko u hlawurile swivutiso hi
          mfanelo.

4.        Landzelela swiletelo leswi nga emasungulweni ya XIYENGE XIN'WANA na
          XIN'WANA hi vukheta.

5.        Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona
          eka phepha ra swivutiso.

6.        Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA.

7.        Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka XIYENGE
          XIN'WANA na XIN'WANA.

8.        Tsala swi basa no vonaka.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      3                 DBE/2021
                                                   SC/NSC

TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI

XIYENGE XA A: NOVHELE

Hlamula swivutiso swa novhele leyi u yi DYONDZEKE.
NOMBORO YA XIVUTISO                    TIMARAKA             NOMBORO YA PHEJI
1.  Ndzi ngo tinciki                       35                     5

XIYENGE XA B: NTLANGU

Hlamula swivutiso swa ntlangu lowu u wu DYONDZEKE.
2.  Byokota Madlayisani                  35                        8

3.    Ku dyela nyama ematlukeni                    35              11

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA

Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka swirungulwana HINKWASWO.
4.1 'Xikolokolo exikolweni'                18                   14

4.2 'Ndzi werile hi nhloko'                        17              15

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka switlhokovetselo HINKWASWO.
5.1 'I vungwazi muni'                      18                    17

5.2 'Exihlobyeni'                                  17              18

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                              Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2          4               DBE/2021
                                                       SC/NSC

TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO U HLAWURILE SWIVUTISO HI
MFANELO:

Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa ngwaju () ku kombisa
leswaku u hlawurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso.

                                  NONGONOKO WO TIKAMBA
                 XIYENGE                 NOMBORO NOMBORO YA          MFUNGHO
                                            YA      SWIVUTISO          WA
                                         XIVUTISO      LESWI         NGHWAJU
                                                   FANELEKE KU          ()
                                                    HLAMURIWA
A: NOVHELE                                   1           1

    (Swivutiso swa ximbangu)

B: NTLANGU                                           2/3        1

    (Swivutiso swa ximbangu)

C: SWIRUNGULWANA/                                  4.1 + 4.2    1
   SWIHUNGWANA

    (Swivutiso swa ximbangu)

D: VUTLHOKOVETSERI                                 5.1 + 5.2    1

   (Swivutiso swa ximbangu)
LEMUKA: Tiyisisa leswaku u hlamurile swivutiso eka swiyenge SWIMBIRHI ntsena.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      5                                DBE/2021
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA A: NOVHELE

XIVUTISO XA 1: NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi
ka wona.

XITSHURIWA XA A

'Wa ha yimele yini? Ndzi be, ndzi ri ndzi be loko u swi lava,' ku hlamula Mpfuleni.'
Tihanyi ta wena ni ku sihalala ka mbilu ya wena swi hi onhile, swi endle leswaku
ematshan'wini ya ku ku komba xichavo xelexi u xi langutelaka eka hina hi sindziso, hi
ku venga hi rivengo ra ntiyiso, rivengo leri taleke, and impela ndza ku venga. Tihanyi ni
ku sihalala ka mbilu ya wena swi hi dyondzisile ni ku hemba. I kangani ndzi hemba 5
ndzi ku kanganyisa loko ndzi tshuka ndzi vuye late laha kaya? Ina, ndzi ku kanganyise
kanyingi, ndzi lava leswaku u swi tiva namuntlha. A ndzi hamba mikarhi hinkwayo loko
ndzi vuye late ndzi ku xisa ndzi ku a ndzi ri entirhweni, kasi a ndzi nga ri entirhweni, a
ndzo va laha ku rhandziwaka hi mbilu ya mina. A ndzi tisoli ni switsanana hikwalaho ka
sweswo hikuva vunwa lebyi hi byi kuma eka wena, hi byi dyondzisile hi wena. U tivula 10
mukriste kasi u ntsumi ya Sa ...'
'Mpfuleni ndzi ta ku rivala,' ku vula nkulukumba Ntekele hi ku tlakusa mpfuvu leyi a yi
tamerile ehenhla. 'Yima ndzi ku kela hi ndzheko u ta kolwa.' Ku hlamula Mpfuleni hi ku
yimisa tata wa yena hi voko. Yima ndzi ku byela xo mita hi huku. U vona yini laha
tintihweni ta mina?                                                                        15

1.1       Xana Mpfuleni na Ntekele a va vulavula va ri kwihi?                                      (1)

1.2       Hi xihi xivangelo xa ku va Mpfuleni a vula Ntekele ntsumi ya Sathana?                    (2)

1.3       Xana nsati wa Ntekele i mani?                                                            (1)

1.4       Ku va Mpfuleni a nga chavi ku vula leswaku Ntekele u va dyondzisile
          mavunwa swi kombisa yini hi xiyimo lexi Mpfuleni a a ri eka xona?                        (2)

1.5       Mpfuleni u vula leswaku: '... hi ku venga hi rivengo ra ntiyiso.' Xana 'hi' a yi
          katsa na mani?                                                                           (1)

1.6       I yini lexi a xi endla leswaku Mpfuleni a nga rili loko Ntekele a ri karhi a n'wi ba
          hi ntshilani?                                                                            (2)

1.7       Xana Mpfuleni a a n'wi kombisa yini Ntekele loko a ku: 'U vona yini laha
          tintihweni ta mina.'                                                                     (2)

1.8       Kun'wana eka tsalwa Mpfuleni u ri: '... mbanga yin'wana na yin'wana leyi
          ntshilana ya wena yi nga ndzi boxa yona, yi ta rihiseriwa.' Kombisa ntiyiso wa
          marito ya yena hi leswi humeleleke eka tsalwa leri.                                      (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      6                           DBE/2021
                                                   SC/NSC

1.9       I yini lexi endleke leswaku Ntekele a nga yi emaphoriseni ku ya mangalela
          Mpfuleni?                                                                           (1)

1.10      Aneka vonelo ra wena mayelana na ku va Mpfuleni a nga lavangi mpfumelelo
          wa vatswari va yena ku endla leswi u swi hlamuleke eka 1.7 laha henhla.             (3)

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA B

Mbilu ya mina ya pandza mufundhisi, swakudya swi nga ka swi nga engheni na
switsongo loko ndzi tsundzuka rikotsa ra mina,' ku hlamula Ntekele.
'Ohohooo! Ndzi nga ha amukelanga ku tsundzuxa ka wena mufundhisi.'
'Tiyisela Nkhavelana, rhurisa mbilu Ma-ala-ku-byela, veka hinkwaswo eka Xikwembu,'
ku hlamula mufundhisi Chavani.                                                       5
'Kunene a a veke hinkwaswo eka Xikwembu, Xikwembu a hi xiphukuphuku,'
Ku enghenelela nkulukumba Ripambeta, a ri karhi a tiphamela rheyisi, matapula,
makwembe, ku sala yini, puleti yi hundzuka ntshava ya swakudya. Ivi ongeti sweswo a
swi nga ringananga, a ku khondzo ra huku hinkwaro ehenhla ka ntshava yeleyo ya
swakudya, a ku ri nhontononooo! A kokotela puleti, a tshamiseka a va hambi leswi a 10
ku si khongeriwa, a tumbela endzhaku ka ntshava yeleyo ni mukwana ni foroko, a
sungula ku yi mbundzumuxa.
'Mo dya va nga si khongela ka tata wa Butana?' ku vutisa nkata Ripambeta hi tingana
letikulu, loko a vona maendlela ya nuna.
'Va khongele loko va sweka,' ku hlamula Ripambeta nomu wu ri karhi wu lo hontlo, hi 15
swakudya.
'Tatana Ntekele, tshinela u phemanyana,' ku engeta ku vula mufundhisi Chavani, yi ri
ndlela yo la ku pfala-pfala marito ya nkata Ripambeta na nuna.

1.11      I mani rikotsa leri ku vulavuriwaka hi rona eka ntshaho lowu?                       (1)

1.12      Hi xihi xivangelo xa ku va vanhu lava va tikumile va ri eka ndhawu leyi a va ri
          eka yona?                                                                           (2)

1.13      Xana u vona swi fanerile ku va loyi u n'wi tsaleke eka 1.11 a endlile leswaku
          vanhu lava va tikuma va ri eka ndhawu leyi a va ri eka yona? Seketela
          nhlamulo ya wena.                                                                   (2)

1.14      Tsavula marito yo kombisa ku tisola ka Ntekele ku ka a nga lavi ku
          tsundzuxiwa.                                                                        (2)

1.15      Matikhomelo na mikhuva leyi Ripambeta a yi kombiseke eka Ntekele ya
          paluxa yini hi vumunhu bya yena?                                                    (2)

1.16      Loko Mufundhisi a ku: '... Nkhavelana, rhurisa mbilu Ma-ala-ku-byela ...' eka
          Ntekele a a n'wi ...

          A       ndhundhuzela.
          B       phata.
          C       khongetela.
          D       kurisa.                                                                     (1)
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      7                           DBE/2021
                                                   SC/NSC

1.17      Xana murhandziwa wa loyi u n'wi tsaleke eka 1.11 a a ri kwihi hi nkarhi lowu
          naswona hikwalaho ka yini a a ri endhawini ya kona?                                 (2)

1.18      Hi xihi xivangelo xa ku va N'wa-Masinga a vaviwa hi 'rifu' ra Manayila ku tlula
          mpimo?                                                                              (2)

1.19      Xana u dyondzile yini hi mahanyelo ya Ntekele loko swi ta eka makhomelo ya
          vana va yena?                                                                       (2)

1.20      Xana u n'wi twela vusiwana Ntekele eka hinkwaswo leswo biha leswi nga n'wi
          humelela? Seketela nhlamulo ya wena.                                                (2)

                                                        NTSENGO WA XIYENGE XA A:              35

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      8                         DBE/2021
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA B: NTLANGU

XIVUTISO XA 2: BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA C

MATHEBULA: Kasi hi wena u tshovaka muti wa mina? (A n'wi teka hi xibakele, a n'wi
           teka hi nhloko ndhuna yi khoma mberha.)
MAKHANANA: Yoo, minoo! Ndzi file minoo! Mi nga dlayi munhu mi nga ta khomiwoo
           …! (Ya vanhu loko yi twa leswi yo twillilii! Vavasati na vavanuna,
           n'anga MAVUNDZA yi rhangile emahlweni yi fika yi kuma                          5
           MATHEBULA a ri ehenhla ka xifuva xa ndhuna, a ri karhi a n'wi
           fumbutela milomo hi swibakele.)
MAVUNDZA:  (A lamula MATHEBULA.) N'wi tshike Thebuyi, u n'wi bile swi ringene,
           u nga dlayi.
MATHEBULA: Mina a ndzi na mhaka na munhu. Ndzi lava ku dlaya mbyana leyi.                 10
           (N'anga yi ringetile ku khongotela MATHEBULA hi matimba a kondza
           a hola. NDHUNA mpfhuka yi nga lo nakanaka. MAKHANANA o na
           swi vonisa xisweswo o tsema a ri vona, a nga ha voniwanga hi munhu
           vusiku byebyo. Vavasati va rhumiwile ku kelela mati va cheletela
           ndhuna. MATHEBULA a yime hi le tlhelo a nga ha tivi ni lexi a nga xi           15
           endlaka. Hiloko ndhuna yi ku phaphaa, kutani n'anga yi vona ku
           pfuleka tindlela to endla leswi yi nga twanana swona na
           MAKHANANA eka MAKARINGE.)
MAVUNDZA:  Mathebula u lavile ku dlaya munhu, a ndzi nga tshembi leswaku u ta
           pfuka. Ndhuna se yi pfukile, tifambele Mathebula u nga ta ka u n'wi            20
           hetisa. Na n'wina vanhu yanani eswisakeni swa n'wina …

2.1       Swimunhuhatwa leswi vulavulaka eka ntshaho lowu nga laha henhla a swi
          suka kwihi ku kala swi tikuma swi ri eka ndhawu leyi a swi ri eka yona?             (1)

2.2       Xana a ku ri na ntirho wa yini ku kala vanhu lava va tikuma eka ndhawu leyi u
          yi tsaleka eka 2.1?                                                                 (1)

2.3       Kombisa xikhovolelo lexi nga kona exikarhi ka leswi Mavundza a swi endleke
          na marito ya yena lama nge: 'N'wi tshike Thebuyi, u n'wi bile swi ringene, u
          nga dlayi.'                                                                         (2)

2.4       Xana Gezani a a tshova muti wa Mathebula hi ku va a endle yini?                     (2)

2.5       Xana Mavundza na Makhanana a va twananile yini eka Makaringe?                       (2)

2.6       Hi xihi xivangelo xa ku va Mavundza a byela Makhanana leswaku a nge n'wi
          tshiki Gezani hikuva u n'wi dyoherile matlhelo mambirhi.                            (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      9                               DBE/2021
                                                   SC/NSC

2.7       Hlawula nhlamulo yin'we eka leti nyikiweke laha hansi. Kun'wana eka ntshaho
          lowu ku vuriwa leswaku Mathebula '… a n'wi teka hi nhloko ndhuna yi khoma
          mberha'.

          Loko va ku ndhuna yi khoma mberha va vula leswaku yi …

          A       rihiserile.
          B       wile.
          C       rhurhumerile.
          D       chavile.                                                                       (1)

2.8       Mutsari u vula yini loko a ku 'Ya vanhu loko yi twa leswi yo twillilii!'?              (1)

2.9       Hikokwalaho ka yini Mavundza a byerile Mathebula na vanhu lava a va ri
          kona ku famba hambileswi Mathebula a vangile nandzu?                                   (2)

2.10      U nga vula yini hi vumunhu bya Mavundza?                                               (2)

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA D

MATHEBULA: (N'WA-XIPENE na N'WA- RIDONGA va rhurhumela.) Mina ndzi
           xanisekile swinene, hikwalaho ka sweswo loko hosi yi nga tirhisi nawu
           lowu vulaka leswaku tihlo hi tihlo kumbe ndleve hi ndleve, mina ndzi ta
           hoyahoyisana ni xipembele lexi. (A vula hi ku ba thavathava ya
           MAVUNDZA hi xibakele.) Ku pona a nge poni.                                5
           (A vula leswi a ri karhi a swoswa mandla lama a nga ma phela marhi
           ku komba leswaku u hlambanyile.) Hi tlhelo ra lexa huza ra mina ndzi
           tiehleketile kambirhi kanharhu, kutani ndzi tivone xihoxo loko ndzi nga
           dlayisa mana wa xona mbitsi, loyi hi tlhelo a nga mana wa mina. Yima
           va ku vona mukhegulu. (N'WA- RIDONGA a yima.) Hi yena a nga ndzi 10
           vuyisa emiehleketweni ya xinuna, mukhegulu loyi. Yena a nga
           dyohanga nchumu. U ndzi pfunile hikuva sweswi ndzi ehleketa ku fana
           ni munhu wa xiviri. Hambi lexa nsati wa mina xi pona, ndzi lava ku
           byela tiko leswaku a xi nga ha vi nsati wa mina, mina ndzi ta titekela hi
           vuntshwa. Loko swi tsandza swi ta va swi ndzi tsandzile.                  15
           (MAKHANANA, ...)
MAGAMANA: Tindleve ta tiko ti wu twile murhi wa tindleve. Loko ndzi ta ndzi fambise
           ntirho wa hina ximfumo, ndzi rhandza ku vutisa Mavundza ro hetelela
           leswaku ...

2.11      Hi byihi vuxaka lebyi a byi ri kona eka N'wa-Ridonga, N'wa-Xipene na
          Makhanana?                                                                             (2)

2.12      Ku va Mathebula a ba thavathava ya Mavundza hi xibakele swi kombisa yini
          hi matitwele ya yena?                                                                  (2)

2.13      Xana ku va Mathebula a vula Makhanana 'lexa huza ra mina' swi kombisa
          yini?                                                                                  (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     10                        DBE/2021
                                                   SC/NSC

2.14      Hlamusela leswi nawu wa tihlo hi tihlo kumbe ndleve hi ndleve wu vulaka
          swona eka tsalwa.                                                                (2)

2.15      I yini lexi a xi rilisa N'wa-Ridonga na N'wa-Xipene loko Mathebula a heta ku
          vulavula.                                                                        (2)

2.16      Hlamusela swilo swimbirhi leswi kombisaka mahanyelo ya Makhanana yo ka
          ya nga ri kahle.                                                                 (2)

2.17      Xana u dyondza yini hi vumunhu bya Mathebula?                                    (2)

2.18      Xana i mhaka ya kahle ku va Mathebula a tshikile Makhanana? Seketela
          nhlamulo ya wena.                                                                (2)

2.19      Nyika vonelo ra wena ehenhla ka mafumelo ya hosi Magamana eNtlhaveni.            (3)
                                                                                           [35]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     11                            DBE/2021
                                                   SC/NSC

XIVUTISO XA 3: KU DYELA NYAMA EMATLUKENI – DJ Risenga

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA E

MA'AM JOYCE:         Yimani ku ndzi byela swo tala mi ndzi dyondzisa hi swa vuthicara
                     leswi mi nga swi tiviki.
MZAMANI:             Ku va thicara a swi vuli leswaku u fanele u nghena tindhawu
                     hinkwato. U hoxa na tintiho laha swi nga fanelangiki, hikuva u
                     thicara? Wa hloniphiwa no chaviwa hinkwako lomu u nghenaka              5
                     kona?
MA'AM JOYCE:         Se ndzi nghenisa tintiho eka vana loko ndzi ya vutisa hi ta mapapila
                     ya mina ya phenxeni? Piet i mabalani laha a tirhaka kona, wa swi
                     tiva swa tiphenxeni. Vukosi i thicara, wa swi tiva na yena. Kutani ho
                     burisana na Vukosi hi swa vuthicara, ku hava mhaka yo nghenisa          10
                     tintiho.
MZAMANI:             Kambe i swa yini leswo u tshika mitirho ya wena laha kaya? Loko u
                     nga yangi eka vana a wu nga ta hlaya mali ya siku na ku vona loko
                     xitoko xi ri kona laha spaza shop? A hi ku hoxa tintiho eka ntirho wa
                     mina sweswo? Xana eka mapapila wolawo a va ku hoxelangi cheke           15
                     ya swin'wana swa phenxeni?
MA'AM JOYCE:         Sweswo i swa nkarhi wun'wana, ndzi ta mi byela nkarhi wun'wana.
MZAMANI:             A swi twali leswi u swi vulaka. Nkarhi wun'wana u hlamusela no bula
                     na mina hi ta muholo wa wena, kambe sweswi a swi twisiseki. Va na
                     erivaleni man! Ku vile na malinyana leyi va nga yi nghenisa eka         20
                     mapapila lamambirhi xana?

3.1       Nyika ndhawu leyi vanhu lava va bulaka va ri eka yona.                                 (1)

3.2       Hlamusela leswi va bulaka hi swona eka ntshaho lowu?                                   (2)

3.3       I yini lexi a xi endla leswaku Ma'am Joyce a a tshemba leswaku Piet u ta kota
          ku n'wi hlamusela leswi a a nga swi twisisi hi papila ro huma eka mfumo?               (2)

3.4       Xana Ma'am Joyce a a n'wi tivela kwihi Piet?                                           (1)

3.5       Boxa ntirho wa Vukosi.                                                                 (1)

3.6       Nyika nhlamuselo ya ntila lowu nga laha hansi hi ku hlawula nhlamulo leyi
          nga yona eka leti nyikiweke:

          'U hoxa na tintiho laha swi nga fanelangiki.'

          A       Ku nghena u dya swakudya swa van'wana.
          B       Ku nghena emovheni ya van'wana.
          C       Ku nghena etimhakeni ta va'nwana.
          D       Ku nghena exivaleni xa van'wana.                                               (1)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     13                          DBE/2021
                                                   SC/NSC

3.14      Vukona bya Ma'am Joyce na Xilavi eka Vukosi loko a languterile n'wana a byi
          pfuni nchumu. Tiyisisa mhaka leyi hi leswi nga eka tsalwa.                        (2)

3.15      Boxa swilo swimbirhi leswi endlaka leswaku mana wa Vukosi a tsundzuxa
          Vukosi na Piet ku xava movha hi ku hatlisa.                                       (2)

3.16      Miehleketo ya Ma'am Joyce ya ku vona swi fanerile leswaku n'wana a tirhisa
          vito ra Xitsonga i miehleketo ya kahle? Seketela mhaka leyi.                      (2)

3.17      Xana marito lama landzelaka ya kombisa leswaku moya wa Vhakisa a wu ri
          njhani loko a tlhelela ekaya? Seketela hi leswi nga eka tsalwa.

          'Mina mundzuku ndzi ta titlhelela ekaya, va ta sala na muti wa vona. Hi le ka
          vona musi!'                                                                       (2)

3.18      Nyika xivangelo xo va Ma'am Joyce a a vonile swi antswa leswaku n'wana a
          tirhisa xivongo xa ka Munene ematshan'wini ya xa ka Mzamani.                      (2)

3.19      Mahlamulele ya Vukosi eka switsundzuxo swa Ma'am Joyce mayelana na
          swilaveko swa n'wana ya hi paluxela yini hi vumunhu bya yena?                     (1)

3.20      Aneka vonelo ra wena ehenhla ka vito ra Xilavi na swiendlo swa yena.              (3)

                                                        NTSENGO WA XIYENGE XA B:            35

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     14                               DBE/2021
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA

XIVUTISO XA 4: XAMUGANGA – SJ Malungana na KA Khosa

4.1       'XIKOLOKOLO EXIKOLWENI' – KA Khosa

          Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi
          nga ehansi ka wona.

          XITSHURIWA XA G

          Famba u ya hakela le ka hofisi ya vuntlhanu ku suka laha. Ndzi ku kombela
          leswaku u endzela xikolo u ta vikeriwa tirhelo ra nan'waka hi minkarhi ni
          minkarhi. A swi sasekangi ku tivana ntsena loko swi nga fambangi swinene.'
          Madamani u lo na heta sweswo vo lelana, Punkie a ya hakelela Phoma mali
          ya xikolo.                                                                 5

          Hi nkarhi lowu mana wa Phoma a a ri ePhakanani, yena a a folela ku
          amukeriwa enyangweni ya nhloko ya xikolo xa Malenga. A swi n'wi tekelanga
          nkarhi wo heta mbilu ku nghena a pfuniwa. Le hofisini ya prinsipala Madraai a
          ku tshama na thicara Bumani na mistrese Matomu. Thicara Bumani a a ri
          mukambisisi wa tirhipoto, a tshama na riqingho etafuleni rakwe; mistrese 10
          Matomu a tsalatsala papila ro amukela ... Prinsipala yena a a hoxetela
          mukamberiwa hi swivutiso na ku n'wi phakela milawu ya Malenga High
          School. Loko munhu o tshika a humelela kona a rhwele mapapila ma vunwa a
          a ta huma a nga ha voni hi mudinyani wa swihahati leswi a swi huma eka
          tintiho ta Bumani leto gwanya swonghasi.                                      15

          'Loko mi nga si ri vutisa jaha leri, a ndzi rhandza leswaku ri ndzi hundzisa eka
          swin'wana nhloko ya xikolo,' ku kombela thicara Bumani a karhi a nyanga
          rhipoto ya Phoma.
          'Hi swona, wo tlhavela emahlweni.'
          'Phoma, rhipoto ya wena a wu yi hundzuluxanga ke?'                               20
          'E-e, na kantsongo.'

          4.1.1        Xana timhaka ta ntshaho lowu ti humelerile hi siku rihi ra vhiki?             (1)

          4.1.2        Hi xihi xivangelo xo va Punkie a a tikuma a ri exikolweni xa
                       Phakanani?                                                                    (2)

          4.1.3        Xana Phoma a ya lava yini exikolweni xa le henhla xa Malenga?                 (1)

          4.1.4        Boxa swilo swimbirhi leswi Punkie a nga swi kuma le xikolweni xa
                       Phakanani mayelana na n'wana wakwe.                                           (2)

          4.1.5        Hlamusela ndlela leyi Bumani a a ololoxa xiphiqo ha yona loko
                       mudyondzi o tshuka a tisile vumbhoni bya mavunwa?                             (1)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     15                            DBE/2021
                                                   SC/NSC

          4.1.6        Nyika nhlamuselo ya ntila lowu landzelaka hi ku hlawula nhlamulo
                       leyi nga yona eka leti nyikiweke laha hansi:

                       Mhaka leyi a yi n'wi tsona vurhongo:

                       A      A yi n'wi tsakisa.
                       B      A yi n'wi karhata.
                       C      A yi n'wi ondzisa.
                       D      A yi n'wi kurisa.                                                (1)

          4.1.7        Ku va Phoma a nga tsakeli ku Bumani a fonela ePhakanani swi
                       kombisa yini hi mahanyelo ya yena?                                      (2)

          4.1.8        Hlamusela vunene bya maendlelo ya Punkie eka xirungulwana
                       lexi.                                                                   (2)

          4.1.9        Nyika nkongomelo wa xirungulwana lexi.                                  (2)

          4.1.10       Xana u nga vula yini hi matirhelo ya mudyondzisi Bumani loko a ri
                       entirhweni wa yena?                                                     (2)

          4.1.11       Mutsari wa xirungulwana lexi u swi kotile ku fikelela mhaka ya yena
                       loko hi languta vito ra xirungulwana lexi ke? Seketela nhlamulo ya
                       wena.                                                                   (2)

4.2       'NDZI WERILE HI NHLOKO' – SJ MALUNGANA

          Tlhela u hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi nga ehansi ka wona.

          XITSHURIWA XA H

          Gijimela Khosa a a ri wanuna loyi a tolovetile ndyangu wakwe ku vuya ekaya
          hi nkarhi. A a hamba a tswontswa nsati wakwe loko va hambana ku ya
          emintirhweni. Loko va vuya a va hlanganisana hi khisi. A swi fike laha na
          vana a va swi teka tanihi xikhongelo xa kona xa vatswari va vona.
          Swa rivala swi nga orheki ndzilo, Gijimela a a tshamela ro jongheriwa hi 5
          nhwanyana wo basa swinene naswona a a ri ni tihlo ro tsavula mpahla leyi a
          yi n'wi tshama. Kedibong a kokiwa ngopfu hi malwandla ya Gijimela ni ku
          hanana ka yena. Vumbhuri byi vuyile hinkwabyo eka Gijimela.
          Gijimela u yi lwile hi matimba nyimpi ya ku nyumbhula eka xikatsana lexi a xi
          n'wi jamerile siku rin'wana na rin'wana. Siku khampana ya vona ya ka Telkom 10
          yi nga va rhuma swin'we eKapa ku ya tivisa ni ku navetisa vukorhokeri bya
          yona byintshwa, hilaha timhaka ti sunguleke ku tenyeka kona.
          Va te loko va hetile ku amukeriwa eBellvile Hotel, Kedibong a ku eka Gijimela:
          'Swi lava leswaku hi xuxa hi ku kambisisa tindlela leti hi nga ta ti tirhisa ku
          tivisa ni ku navetisa vukorhekeri bya hina mundzuku. A swi laveki leswaku hi 15
          tlhelela ekaya hi nga khomangi nchumu, hikuva hi ta va hi celerile xuma xa
          khampana esaveni.'
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     16                              DBE/2021
                                                   SC/NSC

          4.2.1        Gijimela na Kedibong a a va tivanela kwihi naswona a va ya endla
                       yini eKapa?                                                              (2)

          4.2.2        Hikwalaho ka yini Gijimela a a lela nsati wa yena hi ntswontswo
                       masiku hinkwawo?                                                         (1)

          4.2.3        Khampani ya Telkom yi tikomba yi n'wi tshembile swinene Gijimela.
                       Seketela mhaka leyi hi leswi u swi kumeke eka tsalwa.                    (2)

          4.2.4        Boxa swilo swimbirhi leswi a swi komba ku cinca ka mahanyelo ya
                       Gijimela eka nsati wa yena.                                              (2)

          4.2.5        Hikokwalaho ka yini Gijimela a a nga koti ku pfuna nsati wa yena
                       loyi a tikeriwa hi vutomi lebyi se a va byi hanya?                       (2)

          4.2.6        Ku hlamala ka Manana Khosa loko a hlamuseriwa leswaku nuna
                       wa yena u nwile byalwa ku paluxa yini?                                   (2)

          4.2.7        Kun'wana etsalweni, Kedibong u ri a nga tivi leswaku a nga yi
                       khensisa ku yini khampani ya vona, xana yi lo n'wi endlela yini xa
                       kahle?                                                                   (1)

          4.2.8        U nga vula yini hi matikhomelo ya Kedibong eka tsalwa leri.              (2)

          4.2.9        Loko a wu ri eka xiyimo xa Gijimela, a wu ta va u endlile yini loko
                       Kedibong a ku gangisa? Seketela nhlamulo ya wena.                        (3)

                                                         NTSENGO WA XIYENGE XA C:               35

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                           Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      17                               DBE/2021
                                                    SC/NSC

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

XIVUTISO XA 5

5.1       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          I VUNGHWAZI MUNI? – KG Baloyi

          1            Mpfhuka ka ku kuma xidlodlo xa vugwili,
          2            A wa ha khomeki, a wu tirheki,
          3            Tiko i mbhoni ya manyunyu ya ku,
          4            Xisaka xa wena xi le kule ni misava ya van'wana,
          5            Genge raku ri tsandze gumba,
          6            Ri sw'endlile kambe a swi tlhavelangi hi dyambu,
          7            Va ri tlhotlhorhile ri dzanela ehansi.

          8            I vunghwazi muni?
          9            Wena mpfhuka u kuma vukosi byebyo,
          10           U cincile a ka ha ri wena,
          11           Ni loko u famba a wu halahali,
          12           Munghana ni xaka ra wena i xikhwama.

          13           Vugwili byi ku kohlisa vutomi,
          14           U rivele leswaku vutomi i mapapa,
          15           Byi ya lomu ku yaka moya,
          16           Kambe wena u swi rivele sweswo,
          17           U mirile timpapa.
          18           U hlula mani?

          19           I vunghwazi muni bya carara?
          20           Vusiwana byi hluphekisa hi swivumbiwa swa Hosi,
          21           Ku nga hanya mani?

          22           Rifuwo raku a hi vunghwazi,
          23           A wu nkhensi ha yini nkateko wo tani?
          24           A hi vunghwazi u nga tikukumuxeli swona.

          5.1.1        Hi mintila leyi nga tluliki mune nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.       (3)

          5.1.2        Xana xivutiso lexi, 'I vunghwazi muni?' xi kombisa ku titwa muni ka
                       mutlhokovetseri?                                                            (2)

          5.1.3        Hlamusela xifaniso xa le miehleketweni lexi mutlhokovetseri a
                       vumbelaka vahlayi xona eka mintila ya 4 ku fika eka 7.                      (2)

          5.1.4        Xana rito 'genge' eka ntila wa 5 ri vula yini eka xitlhokovetselo lexi?     (2)

          5.1.5        Tsavula rito eka ndzimana ya vumbirhi leri vulaka mali.                     (1)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2       18                               DBE/2021
                                                     SC/NSC

          5.1.6        Ku vuyeleriwa ka rito 'u' eka mintila ya 10 na 14 leyi nge:

                       'U cincile a ka ha ri wena', na 'U rivele leswaku vutomi i mapapa,'
                       swi kombisa yini?                                                           (2)

          5.1.7        Mutlhokovetseri eka ntila wa 17 u ri: 'U mirile timpapa.'

                       Ku mila timpapa i ku …

                       A      fuma ku tlula van'wana.
                       B      titwa u antswa ku tlula van'wana.
                       C      xanisa vanhu van'wana.
                       D      tshama ekule na van'wana.                                            (1)

          5.1.8        Ntila wa 18 lowu nge: 'U hlula mani?' wu kombisa yini mayelana na
                       matikhomelo ya munhu loyi ku vulavuriwaka hi yena?                          (2)

          5.1.9        Hi ku vona ka wena mhaka leyi mutlhokovetseri a vilelaka hi yona
                       ku nga va ku ri ntiyiso ke? Seketela nhlamulo ya wena.                      (3)

5.2       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          EXIHLOBYENI – KG Baloyi

          1            Exihlobyeni xa dyondzo hi kwihi?
          2            Hi laha ku keleriwaku kona dyondzo.
          3            Laha ku dyondzisiwaka kona tinhlanga,
          4            Laha ku nyenyiwaka hi lavo sihalala tinhamu,
          5            Laha ku nga tshamiwiki hi mavoko,
          6            Laha lavo pfumala tinkokola va nge vo tirhela mbhongolo yo fa,
          7            Laha va mihoni va bakanyaka swileriso swa vatswari.
          8            Kambe lavo tlhariha va pfumela switsundzuxo.
          9            Va tsundzuka siku ra ntshovelo, ro famba empfhukeni.
          10           Hi nkarhi lowu vakonyolori va tisola.
          11           Va rivala leswo hi vona va nga tlanga hi nkarhi.
          12           Va bile nkateko hi le ndzhaku ka xandla.
          13           Ku sala: 'Loko ingi.'
          14           Ku rivariwa leswo: 'Loko a ndzi lo … a yi pfuni nchumu.'

          5.2.1        Hi mintila leyi nga hundziki mune boxa hungunkulu                   leri
                       mutlhokovetseri a lavaka ku ri fikisa hi xitlhokovetselo lexi.              (3)

          5.2.2        Hi byihi vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka xihlovo na ndhawu leyi
                       xitlhokovetselo xi vulavulaka hi yona?                                      (2)

          5.2.3        Xitlhokovetselo lexi xi na mintila ya 14. Xana xi vuriwa yini?              (1)

          5.2.4        Mutlhokovetseri u vula yini eka ntila wa 3 lowu nge:

                       'Laha ku dyondzisiwaka kona tinhlanga'                                      (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     19                           DBE/2021
                                                   SC/NSC

          5.2.5        Rihlanganisi ra 'kambe' eka ntila wa 8 ri na nkoka muni eka
                       xitlhokovetselo hinkwaxo?                                             (2)

          5.2.6        Ntila wa 10 wu vulavula hi 'vakonyolori'. Tsavula ntila wun'we eka
                       xitlhokovetselo lowu nga xikombiso xa vakonyolori.                    (1)

          5.2.7        Marito ya '… Loko ingi.' na '… Loko a ndzi lo …' eka mintila ya 13
                       na 14 ya humelerisa hungu rihi eka xitlhokovetselo?                   (2)

          5.2.8        Xana mutsari u hi byela hungu muni hi xivulavulelo lexi nga eka
                       ntila 12 lexi nge: 'Va bile nkateko hi le ndzhaku ka xandla.'         (2)

          5.2.9        Kanela thoni ya mutsari eka xitlhokovetselo lexi.                     (2)

                                                          NTSENGO WA XIYENGE XA D:           35
                                                             NTSENGO WA TIMARAKA:            70

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL NSC P1 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p1-may-june-2021/d64c5cdd-2c6e-471b-97cf-16d661121b1d) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL NSC P3 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p3-may-june-2021/2a9fd731-42d5-4cbe-9a20-80ebbdf66d28) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2021/a7f35914-95e5-48c7-9e11-5077934acbfd) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2022/25b9d2fb-4ddf-4956-8f24-d8fef37e9c88) — Xitsonga FAL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2019/6c87a55a-3fe7-4f84-bb66-243e2a5473b6) — Xitsonga FAL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2018/acf680ad-b5e6-480a-9e1d-7a2d08994bdd) — Xitsonga FAL · QP · 2018 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/b22bd3e6-ea9f-4fd9-a78b-79060233a1f1) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/9a411270-a0e6-40c8-ae27-389ae9b8036f) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/f7f20b8d-0892-4cb5-8609-f82091278e66) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023/41380a30-b546-46e2-85b6-c62115fa88a7) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2023/0beab161-1941-4a75-b450-74a17aa69dfd) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
