# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2021 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 3 memorandum from the NSC May June 2021, 13 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p3-may-june-2021-mg/057f69e6-a1cb-46b7-9479-dbfa901d6287
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC May June
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 13

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p3-may-june-2021-mg/057f69e6-a1cb-46b7-9479-dbfa901d6287)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · NSC May June · 2021 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL NSC P3 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p3-may-june-2021/2a9fd731-42d5-4cbe-9a20-80ebbdf66d28) — QP · 2021 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                 PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                                2021

                               XILETELO XA MAKOREKETELO

                                                                            TIMARAKA: 100

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 13.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 2

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3
                                                  Downloaded from hlayiso.com                    2                                                                                DBE/2021
                                                                                 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA]

XIYA:

 Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
 Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
 Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi
  swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
 Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi.
RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50]
        Swiyenge                                Vuswikoti byo hlawuleka          Vuswikoti bya le henhla       Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya            Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                  madyondza                  nga fikelelangi
 VUNDZENI &                                                 28–30                          22–24                         16–18                       10–12                         4–6
 MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo hlawuleka/      -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo ma na           -Mahlamulelo yo huhulula
                                                lama tlhontlhaka miehleketo     vumbiweke kahle swinene        amukelekaka                 nkhulukelano kun'wana        -Miehleketo yo

                          Xiyimo xa le henhla
 (Mahlamulelo na                                na ku hundzisa eka leswi        -Miehleketo leyi faneleke no   -Miehleketo leyi nga na     -Miehleketo a yi twisiseki   hlanganahlangana yo ka
 miehleketo)                                    languteriweke                   tsakisa naswona yi kombisa     nkhulukelano na ku          naswona a yi kombisi         yi nga kongomisi mhaka
 Maveketelelo ya                                -Miehleketo ya vutlhari, leyi   vumbhoni byo va yi vupfile     khorwisa                    vutitumbuluxeri              -Mahungu yo huhulula no
 miehleketo eka                                 tlhontlhaka miehleketo          -Mahungu ya veketeriwe         -Mahungu ya veketeriwe      -Ku na vumbhoni byitsongo    vuyeleriwa
 makunguhatelo                                  naswona leyi vupfeke            kahle swinene naswona ku       kahle naswona ku na         bya maveketelelo na          -Mahungu a ya
 Ndzemuko wa                                    -Mahungu ya veketeriwe hi       na nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano wa mahungu      veketeriwangi kahle
 xikongomelo, vaamukeri                         ndlela yo hlawuleka             eka manghenelo, miri na        eka manghenelo, miri na                                  naswona ya hava
 va mahungu na mbangu                           naswona ku na                   masongelo/mahetelelo           masongelo/mahetelelo                                     nkhulukelano
                                                nkhulukelano (nhlangano)
 TIMARAKA TA 30                                 ku katsa manghenelo, miri
                                                na masongelo/mahetelelo
                                                            25–27                          19–21                           13–15                       7–9                         0–3
                                                -Mahlamulelo ya xiyimo xa       -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo hakanyingi a    -A nga kalangi a ringeta
                                                le henhla kambe lama nga        vumbiweke kahle                amukelekaka kambe           hi lama faneleke             ku angula ku ya hi

                          Xiyimo xa le hansi
                                                riki na swihlawulekiso swa      -Miehleketo leyi faneleke no   hungu a ri hlamuseriwangi   -Miehleketo yi tala ku va    nhlokomhaka
                                                xitsalwana xo hlawuleka no      tsakisa                        ri twisiseka swinene        leyi nga hlanganangiki na    -Miehleketo hi leyi yi nga
                                                tlhontlha miehleketo            -Mahungu ya veketeriwe         -Miehleketo yi na           ku hlanganahlangana          fanelangiki naswona a yi
                                                -Miehleketo ya vutlhari no      kahle naswona ku na            nkhulukelano lowu eneleke   -Ku hava vumbhoni lebyi      fambelani nakatsongo na
                                                vupfa                           nkhulukelano (nhlangano)       na ku khorwisa              kombisaka maveketelelo       nhlokomhaka
                                                -Mahungu ya veketeriwe hi       eka manghenelo, miri na        -Mahungu ya veketeriwe      lamanene na nkhulukelano     -A yi na nkongomo
                                                ndlela ya vutshila naswona      masongelo/mahetelelo           kahlenyana naswona ku na    wa mahungu                   naswona yi
                                                ku na nkhulukelano                                             nkhulukelanonyana                                        pfuvapfuvekile
                                                (nhlangano) eka                                                (nhlanganonyana) eka
                                                manghenelo, miri na                                            manghenelo, miri na
                                                masongelo/mahetelelo                                           masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                         Phendla

### Page 3

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com                     3                                                                                            DBE/2021
                                                                                              SC/NSC – Memorandamu

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni)
       Swiyenge                                      Vuswikoti byo hlawuleka              Vuswikoti bya le henhla          Vuswikoti byo amukeleka                Vuswikoti bya              Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                                   madyondza                     nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                                14–15                             11–12                                8–9                            5–6                            0–3
 VUHLERI                                          -Thoni, rhejisitara, xitayili na      -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili    -Thoni, rhejisitara,
                                                  ntivomarito swa fambelana             ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa              na ntivomarito swa               xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                              swinene na xikongomelo,               kahle na xikongomelo,              fambelana na                    fambelananyana na                swi fambelani na

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                          vaamukeri va mahungu na               vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo, vaamukeri va        xikongomelo,
 swa fambelana na                                 mbangu                                mbangu                             mahungu na mbangu               mahungu na mbangu                vaamukeri va mahungu
 xikongomelo,                                     -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi    -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hi       -Matirhiselo ya ririmi i ya      na mbangu
 nkucetelo, vundzeni                              naswona hi ndlela yo hlawuleka        naswona thoni leyi                 mfanelo ku hlamusela            xiyimo xa madyondza              -Ririmi a ri twisiseki
 na mahlawulelo ya                                no tsakisa                            tirhisiweke hi leyi faneleke       mahungu                         swinene                          -Ntivoririmi wa mpimo
 marito                                          -Xi koka rinoko naswona xi na          minkarhi hinkwayo                  -Thoni hi leyi faneleke         -Thoni na dikixini hi leswi      wa le hansi swinene wu
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula             -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi ro       swi nga faneriki                 endla leswaku
 na swiaki na milawu                              -Swihoxo swa ntivoririmi na           mapeletelo a swi talangi.          tlhavula ku tiyisisa            -Ntivoririmi i wa mpimo wa       mahungu ya nga
 ya rona,                                         mapeletelo a swi tali ku va kona.     -Xi vumbiwile hi ndlela ya         vundzeni bya hungu              le hansi                         twisiseki
 mahikahatelo,                                    -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila   vutshila
 ntivoririmi na                                   swinene
 mapeletelo                                                          13                                10                                 7                               4
                                                  -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla      -Ririmi ri koka miehleketo         -Matirhiselo lama faneleke      -A ku tirhisiwangi ririmi leri

                           Xiyimoxa le hansi
 TIMARAKA TA 15                                   naswona ri na thoni leyi faneleke     naswona hakanyingi ra              ya ririmi eka minkarhi          ringaneleke.
                                                  no tlhavula                           vuyerisa                           yin'wana                        -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                  -Swihoxo swa ntivoririmi na           -Thoni hi leyi faneleke na ku      -Hakanyingi thoni hi leyi       leswi nga hambaniki
                                                  mapeletelo a swi kona                 vuyerisa                           faneleke kambe ku               switsongo leswi
                                                  -Xi vumbiwile hi ndlela yo            -Swihoxo swa ntivoririmi na        tirhisiwa ka ririmi ro          hambaneke
                                                  hlawuleka                             mapeletelo i switsongo             tlhavula i ka mpimo wa le       -Ntivoririmi i wa mpimo wa
                                                                                        -Xi vumbiwile hi ndlela ya         hansi                           le hansi swinene
                                                                                        vutshila
 XIVUMBEKO                                                        5                                     4                               3                                2                            0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya         -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko        -Ku na timhakankulunyana         -Ku pfumaleka ka
 Swihlawulekiso swa                              xiyimo xa le henhla swinene            hi ndlela yo twisiseka             lebyi faneleke                  leti faneleke                    timhakankulu leti
 xitshuriwa                                      -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke          -Ku na nkhulukelano                -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na tindzimana          lavekaka
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi            -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hi ndlela         swi na swihoxo                   -Swivulwa na
 tindzimana na                                   vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa le    swa twisiseka naswona i swo        leyinene                        -Xitsalwana xa ha                tindzimana swi na
 swivulwa                                        henhla swinene                         hambanahambana                     -Xitsalwana xi sala xa ha       twisiseka hambileswi xi          swihoxo
                                                                                                                           twisiseka                       nga na swihoxo                   -Xitsalwana a xi
 TIMARAKA TA 5                                                                                                                                                                              twisiseki

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                         4                                                                                               DBE/2021
                                                                               SC/NSC – Memorandamu

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO
SUNGULA [TIMARAKA TA 30]
         Swiyenge                Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla           Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                      fikelelangi
VUNDZENI,                                   15–18                              11–14                              8–10                                 5–7                                0–4
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene              -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi              lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekiso
                                languteriwile                      lebyinene bya                      swihlawulekiso swa muxaka          bya swihlawulekiso swa             swa muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo       -Miehleketo ya vutlhari na ku      swihlawulekiso swa muxaka          wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya miehleketo      vupfa                              wa xitshuriwa                      -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
eka makunguhatelo               -Vutivi byo enta bya               -Ku na ku kongoma mhaka,           hetiseka                           kambe ku na ku pfa ku              emhakeni
Xikongomelo, vaamukeri va       swihlawulekiso swa muxaka          a ku na ku huma emhakeni           -Ku na ku humanyana                humiwa emhakeni                    -Vundzeni na miehleketo swi
hungu,                          wa xitshuriwa                      -Vundzeni na miehleketo swi        emhakeni                           -A hi minkarhi hinkwayo            hava nkhulukelano
swihlawulekiso/milawu ya        -Matsalelo ya kongoma              na nkhulukelano,                   -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         -Ku na vuxokoxoko
matirhiselo ya ririmi na        mhaka                              nhlamuselo ya vuenti               na nkhulukelano lowu               khulukelanaka                      byitsongo swinene lebyi
mbangu                          -Vundzeni na miehleketo swi        naswona vuxokoxoko byi             amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  seketelaka nhlokomhaka
                                na nkhulukelano                    seketela nhlokomhaka               -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         -A ku tirhisiwangi milawu ya
TIMARAKA TA 18                  -Nhlamuselo ya vuenti              -Xivumbeko lexi faneleke           byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    kambe xi ri na swihoxo             nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi           switsongo swinene                  -Xivumbeko lexi faneleke hi        tirhisiwe hi ndlela yo ka yi
                                seketela nhlokomhaka                                                  ku angarhela kambe xi ri na        nga twisiseki
                                -Xivumbeko lexi faneleke no                                           swihoxo switsongo                  -Ku na swihoxo swo tala
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                          10–12                                8–9                                6–7                                4–5                                0–3
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            swinene na xikongomelo,            na xikongomelo, vaamukeri          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
xikongomelo/nkucetelo,          vaamukeri va hungu na              vaamukeri va hungu na              va hungu na mbangu                 xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
vaamukeri va hungu na           mbangu                             mbangu                             -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
mbangu                          -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na             ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku hlanganahlangana
Matirhiselo ya ririmi na        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi            -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        ka timhaka
milawu ya matirhiselo ya        vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi            ringanela                          swihoxo swo hlayanyana             -Ntivomarito a wu fambelani
ririmi                          -Swihoxo a swi kona                mfanelo                            -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wa mpimo wa           na xikongomelo
Mahlawulelo ya marito                                              -Ntivomarito wa kahle              nhlamuselo                         le hansi                           -Nhlamuselo a yi twali
Mahikahatelo na mapeletelo                                         swinene                                                               -Nhlamuselo a yi le rivaleni       nakatsongo
                                                                   -A ku tali ku va na swihoxo
TIMARAKA TA 12
MAAVELO YA TIMARAKA                         25–30                              19–23                              14–17                               9–12                                0–7

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                 Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                          5                                                                                             DBE/2021
                                                                                SC/NSC – Memorandamu

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20]
          Swiyenge               Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla         Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                   fikelelangi
VUNDZENI,                                    10–12                             8–9                             6–7                                  4–5                                0–3
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene           -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi           lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekiso
                                languteriwile                      lebyinene bya                   swihlawulekiso swa muxaka          bya swihlawulekiso swa             swa muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo       -Miehleketo ya vutlhari na ku      swihlawulekiso swa              wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya                 vupfa                              muxaka wa xitshuriwa            -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
miehleketo eka                  -Vutivi byo enta bya               -Ku na ku kongoma               hetiseka                           kambe ku pfa ku                    emhakeni
makunguhatelo                   swihlawulekiso swa muxaka          mhaka, a ku na ku huma          -Ku na ku humanyana                humiwanyana emhakeni               -Vundzeni na miehleketo swi
Swihlawulekiso/Milawu ya        wa xitshuriwa                      emhakeni                        emhakeni                           -A hi minkarhi hinkwayo            hava nkhulukelano
matirhiselo ya ririmi na        -Matsalelo ya kongoma              -Vundzeni na miehleketo         -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         -Ku na vuxokoxoko
mbangu                          mhaka                              swi na nkhulukelano,            na nkhulukelano lowu               khulukelanaka                      byitsongo swinene lebyi
                                -Vundzeni na miehleketo swi        nhlamuselo ya vuenti            amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  seketelaka nhlokomhaka
TIMARAKA TA 12                  na nkhulukelano                    naswona vuxokoxoko byi          -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                -Nhlamuselo ya vuenti              seketela nhlokomhaka            byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    -Xivumbeko lexi faneleke        nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi           kambe xi ri na swihoxo          -Xivumbeko lexi fanelake hi        tirhisiwe hi ndlela yo ka yi
                                seketela nhlokomhaka               switsongo swinene               ku angarhela kambe xi ri na        nga twisiseki
                                -Xivumbeko lexi faneleke no                                        swihoxo switsongo                  -Ku na swihoxo swo tala
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                            7–8                               5–6                                4                                  3                                0–2
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swi              ntivomarito swi fambelana na       ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            fambelana swinene na            xikongomelo, vaamukeri va          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
ntivomarito wu fanele           vaamukeri va hungu na              xikongomelo, vaamukeri va       hungu na mbangu                    xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
xikongomelo na mbangu           mbangu                             hungu na mbangu                 -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
Matirhiselo ya ririmi na        -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na          ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku hlanganahlangana
milawu ya matirhiselo ya        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi         -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        ka timhaka
ririmi                          vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi         ringanela                          swihoxo swo hlayanyana             -Ntivomarito a wu fambelani
Mahlawulelo ya marito           -Swihoxo a swi kona                mfanelo                         -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wa mpimo wa le        na xikongomelo
Mahikahatelo na                                                    -Ntivomarito wa kahle           nhlamuselo                         hansi                              -Nhlamuselo a yi twali
mapeletelo                                                         swinene                                                            -Nhlamuselo a yi le rivaleni       nakatsongo
                                                                   -A ku tali ku va na swihoxo
TIMARAKA TA 8
MAAVELO YA                                  17–20                             13–15                            10–11                                7–8                                0–5
TIMARAKA

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3        6                        DBE/2021
                                              SC/NSC – Memorandamu

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA                                50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                (VM):       30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                             (RXV):       15
XIVUMBEKO                                                  (X):      05
NTSENGO                                                              50

XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA                     30

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                          18
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                         12
NTSENGO                                                              30

XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA                     20

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                          12
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                         08
NTSENGO                                                              20

MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO

MFUNGHO         NHLAMUSELO
_               Nkhwati /ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana.

II              Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=               Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi
                tindzimana.
m               Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
↓               A nga fikangi emakumu ka pheji.
↑               A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula.
←               A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini.

→               A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene.
/               Loko a hlanganisile marito.
                Loko a hambanisile marito.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3        7                        DBE/2021
                                              SC/NCS – Memorandamu

SWILETELO SWA MAKOREKETELO

XIYENGE XA A: XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

VAKAMBERIWA VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA:

1.1       Khisimusi ra lembe leri nga hundza.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi siku ra Khisimusi ra lembe leri nga
          hundza.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Leswi Khisimusi ri vulaka swona eka yena.
              Ndhawu/tindhawu leti a ri eka tona eka siku leri.
              Lava a ri na vona.
              Maambalelo ya siku lero.
              Swakudya na swo nwa swa Khisimusi.
              Tinsimu leti a ti yimbeleriwa/ti chayiwa eka siku leri.
              Mingingiriko yin'wana ya siku.
              Leswi siku leri ri nga herisa xiswona.

           (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka)              [50]

1.2       Matirhelo ya swipanu swa rixaka swa tiko ra Afrika-Dzonga.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela swo karhi hi swipano swa tiko ra
          Afrika-Dzonga.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

           Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
           Swipanu swo hambanahambana swa mintlangu etikweni.
           Mavito lawa swi tivekaka hi wona.
           Vatlangi lava hlawuriwaka.
           Matlangelo ya swipanu leswi eka mimphikizano.
           Swiambalo swa swona.
           Xiave lexi mfumo wu xi tekaka eka swipanu leswi.
           Vaseketeri va swipanu leswi.
           Switsundzuxo leswi a nga swi nyikaka.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)              [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                        Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3        8                        DBE/2021
                                              SC/NCS – Memorandamu

1.3       Loko a ndzo va nhloko ya xikolo xa hina.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mianakanyo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku kombisa leswi a ta swi endla loko a a ri
          nhloko ya xikolo.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Vito ra xikolo na ndhawu leyi xikolo xi kumekaka eka yona.
              Swivangelo swo navela ku va nhloko ya xikolo.
              Ku antswisa loku a nga ta ku endla eka swiyenge swo
               hambanahambana swa xikolo.
              Matirhelo ya vadyondzisi.
              Ku antswisa swa mintlangu.
              Vuxaka bya yena na vatswari va vadyondzi.
              Swilo swintshwa leswi a nga ta swi sungula exikolweni.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)               [50]
1.4       Vukorhokeri bya masipala byi vuyerisa vaakatiko. Pfumela kumbe u kaneta.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku kombisa ku pfumela kumbe ku kaneta hi ku
          vuyerisa ka vukorhokeri bya masipala eka vaakatiko.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

          Ku pfumela

              Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
              Mphakelo wa mati na gezi.
              Ku antswisa mapatu.
              Ku phalala loko vaakatiko va weriwile hi khombo.
              Ku hluvukisa ndhawu.
              Ku nyika mintirho eka vaakatiko.
              Ku pfuna vadyondzi hi tibasari.

          Ku kaneta

            Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
            Ku tirha hi ndlela ya vukungudzwana.
            Ku nyikana mintirho hi vuxaka.
            Ku tsandzeka eka mphakelo wa mati na gezi.
            Vukorhokeri bya xiyimo xa le hansi eka timhaka ta nkululo.
            Ku tsandzeka ku lunghisa mapatu.
            Ku pfumala vutivi bya mafambiselo ya masipala.
            Ku pfumala vutihlamuleri.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)               [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3        9                                 DBE/2021
                                              SC/NCS – Memorandamu

1.5       Ku va vaakatiko va titekela nawu va wu veka emavokweni ya vona a swi
          amukeleki. Kanela mhaka leyi.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku nyika miehleketo ya yena ehenhla ka mhaka
          ya ku va vaakatiko va titekela nawu va wu veka emavokweni ya vona.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Nhlamuselo ya ku titekela nawu u wu veka emavokweni.
              Leswi nawu wu vulaka swona loko vanhu va teka nawu va wu veka
               emavokweni ya vona.
              Vanhu lava va khumbekaka.
              Minsusumeto leyi endlaka leswaku vanhu va teka nawu va wu veka
               emavokweni ya vona.
              Swilo leswi onhakaka loko vanhu va teka nawu va wu veka
               emavokweni ya vona.
              Mapfhumba ya ku lemukisa vaakatiko hi magoza ya ku landzelela nawu.
              Switandzhaku swa loko vanhu va teka nawu va wu veka emavokweni ya
               vona.

          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                     [50]

1.6       1.6.1        Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.
                       Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/nyika
                       mianakanyo ya yena.

                       Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Nkoka wa
                       Mpfula.

                       A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena:

                             Nguva ya mpfula.
                             Tindhawu leti rhandziwaka hi mpfula.
                             Tinxaka ta mpfula.
                             Ku pfuna ka mpfula eka timhaka ta vurimi.
                             Ku pfuna vaakatiko hi mati.
                             Ku vuyeriwa ka swiharhi loko mpfula yi na.
                             Ku onha ka mpfula loko yi nile hi matimba.
                       (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.)            [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3       10                                 DBE/2021
                                              SC/NCS – Memorandamu

          1.6.2        Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.
                       Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/nyika
                       mianakanyo ya yena.

                       Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Ku pfuna ka
                       mbyana.

                       Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa
                       yena:

                             Tinxaka ta timbyana na mavito ya tona.
                             Mahlayiselo ya yona.
                             Ku pfuna ka yona ku rindza muti.
                             Ku pfuna ka yona eka ta xiphorisa.
                             Ku pfuna ka mbyana eka timhaka ta ku hlota.
                             Ku pfuna ka yona ku letela lava nga voniki.
                             Ku va mbyana yi ri munghana wo tshembeka.
                       (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.)            [50]

          1.6.3        Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.

                       Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/nyika
                       mianakanyo ya yena.

                       Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Swiluva.

                       Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa
                       yena:

                         Leswi swiluva swi vulaka swona eka vanhu.
                         Tinxaka ta swiluva.
                         Mihlovo ya swiluva.
                         Vuyimeri lebyi fambaka na swiluva.
                         Lomu swiluva swi tirhisiwaka kona.
                          o Ntirho wa swona eminkhubyeni.
                          o Ntirho wa swona eminkosini.
                          o Ntirho wa swona eka timhaka to sasekisa emakaya.
                          o Ntirho wa swona eka timhaka ta rirhandzu.
                        Ku va vanhu va swi byala va swi xavisa.
                                                                                                 [50]
                       (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.)

                                                            NTSENGO WA XIYENGE XA A:             50

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3       11                              DBE/2021
                                              SC/NCS – Memorandamu

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA

XIVUTISO XA 2

XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA:

2.1       Papila ra mafundza

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela va khamphani ya Kumavutivi papila ra
          xikombelo xa basari yo humelerisa tidyondzo ta le yunivhesithi.

          Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:

              Tiadirese timbirhi.
              Adirese ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla. Siku ri tsariwa ehansi
               ka adirese ya mutsari naswona ku tsariwa siku hi ku tirhisa nomboro, ku
               landzela n'hweti leyi tsariwaka hi marito, ku hetelela lembe hi ku tirhisa
               tinomboro.
              Xiyimo xa muamukeri xi landzeriwa hi adirese ya muamukeri leyi
               tsariwaka eximatsini.
              Endzhaku ka ku tsala adirese ya muamukeri ku landzela xiloso.
              Endzhaku ka xiloso ku landzela nhlokomhaka.
              Xikombelo xa basari.
              Nsariso.                                                                        [30]

2.2       Matimu ya mufi

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala matimu ya munhu wa ndhuma loyi a
          loveke endhawini ya ka vona.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Mavito ya mufi hi xitalo.
              Siku ra ku velekiwa na ndhawu.
              Mavito ya vatswari va mufi.
              Leswaku a ri n'wana wa vungani.
              Leswinene leswi a swi endleke loko a ha hanya.
              Leswi koxeke rifu rakwe.
              Siku leri a hundzeke hi rona emisaveni.
              Lava a va siyeke.
              Ku n'wi phata.                                                                  [30]

2.3       Atikili ya phephahungu

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala atikili ya phephahungu a lemukisa vanhu
          hi vuvabyi lebyintswa byo tlulela lebyi nga kona.

          Atikili yi nga katsa leswi landzelaka:

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3       12                       DBE/2021
                                              SC/NCS – Memorandamu

2.3           Nhlokomhaka
              Vito ra mutsari.
              Leswi vangaka vuvabyi lebyi.
              Leswi vuvabyi lebyi byi tikombaka hi swona emirini.
              Leswi byi nga siverisiwaka xiswona.
              Matshungulelo ya xihatla lawa ma nga landzeleriwaka loko munhu a ha
               yimerile ku tshunguriwa.
              Tindhawu ta rihanyu laha vanhu va nga yaka eka tona ku ya kamberiwa.     [30]

2.4       Inthavhiyu

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala inthavhiyu exikarhi ka n'wini wa
          mathekisi na munhu loyi a lavaka ntirho wo chayela thekisi.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Ndhawu, siku na nkarhi endzeni ka swiangi.
              Swiendlo hinkwaswo swi fanele ku va endzeni ka swiangi.
              Mavito ya swimunhuhatwa lawa ya landzeriwaka hi hikombirhi.
              Swivutiso hi n'wini wa mathekisi na tinhlamulo hi munhu loyi a lavaka
               ntirho wo chayela thekisi.
              Ku pfala inthavhiyu.                                                     [30]

                                                         NTSENGO WA XIYENGE XA B:       30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3       13                        DBE/2021
                                              SC/NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA

XIVUTISO XA 3

XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA:
3.1       Phositara

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala phositara a navetisa fesitivhali leyi nga
          ta va kona endhawini ya ka vona.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:

              Ndhawu, nkarhi na siku.
              Swiyimbeleri swa siku.
              Ntsengo.
              Swiletelo.
              Swixavisiwa.
              Lomu mathikithi ya kumekaka kona.                                            [20]
3.2       Dayari

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala dayari ya masiku manharhu ya leswi a
          nga ta swi endla hi vhiki ra Paseka.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala dayari hi ndlela leyi landzelaka:

              Timhaka ta siku na siku leti kongomisiweke eka migingiriko leyi a nga ta
               yi endla hi minkarhi yo hambanahambana.
              Ku kombisa siku, nkarhi na lembe.
              Ndhawu/tindhawu laha migingiriko yi nga ta va yi humelela kona.              [20]
3.3       Swileriso
          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swileriso leswi faneleke ku landzeleriwa
          hi vadyondzi eka ntirho wa ku nyika masagwadi ya vadyondzi lava paseleke
          ehenhla exikolweni xa vona.

          Mukamberiwa a nga katsa swin'wana swa leswi landzelaka:
           Tindhawu lomu swileriso leswi swi faneleke ku landzeleriwa kona.
           Lomu vadyondzi va faneleke ku tshama kona.
           Ndlela leyi vayeni va nga ta amukeriwa hi yona.
           Leswi vadyondzi va nga ta fambisa xiswona ku suka lomu va nga tshama
            kona ku ya amukela masagwadi.
           Leswi va faneleke ku swi endla endzhaku ka ku amukela masagwadi ya
            vona.
           Leswi faneke ku endliwa hi vadyondzi endzhaku ka ku pfala ntirho wa
            masagwadi.                                                                      [20]
                                                         NTSENGO WA XIYENGE XA C:           20
                                                            NTSENGO WA TIMARAKA:            100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2018-memo/3a462233-3b66-4266-a3e7-21b5d6f7c016) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL NSC P1 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p1-may-june-2021/d64c5cdd-2c6e-471b-97cf-16d661121b1d) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p2-may-june-2021/5111ede4-08fa-4276-bf90-b56180264589) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2021/e6716f36-091b-433f-9f69-3938ddb118df) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2022/d788dfec-2e16-400b-8750-2345be67c4d8) — Xitsonga FAL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2019/6af516a4-7a4c-4e5e-8a8b-3556a3b408d0) — Xitsonga FAL · QP · 2019 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
