# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 Feb March 2013 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 1 memorandum from the Feb March 2013, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2013-memo/436113df-b588-4080-85ad-fc3a0667fc83
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: Feb March
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2013-memo/436113df-b588-4080-85ad-fc3a0667fc83)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · Feb March · 2013 · xitsonga. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2013/43c71b68-4555-4e23-8817-0779ea15a8e7) — QP · 2013 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        NATIONAL
                                   SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                        PAPILA RA 1 (P1)

                         NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013

                                        MEMORANDAMU

TIMARAKA: 80

                              Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1     2       DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                             NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

XITSHURIWA XA A

1.1       Xifundzankulu xa Legogota √                                                           (1)

1.2       Ndlopfu/nyarhi/yingwe/nghala√/mhelembe.√ (Swimbirhi ntsena.)                          (2)

1.3       Lindani caves/Maringana/Khomanani/Garden Falls/Lindela Pools.√                        (1)

1.4       A nga bela Maphorisa riqingho eka tinomboro leti tsariweke./A nga huwelela
          leswaku vanhu va phalala a ta khomiwa. √√
          (Na tin'wana tinhlamulo leti twalaka leti nga tsariwaka hi vadyondzi)                 (2)

1.5       Ku endlela ku pona eka nsele lowu va nga tshikaka va endliwile wona hi
          Mbitsimuni./Ku kota ku sirhelela mindyangu ya vona loko Mbitsimuni o tshuka
          a yi hlaserile. √√
          (Na tin'wana tinhlamulo leti twalaka leti nga tsariwaka hi vadyondzi)                 (2)

1.6       1.6.1        Swigevenga leswi a swi hlawuli, swi gevenga un'wana na un'wana
                       ku sukela eka n'wana ku ya eka mukhegula kumbe mukhalabya.√              (1)

          1.6.2        Vanhu lava dlayiwaka hi Mbitsimuni ku hlaya vona i ku twa ku
                       xurha.√                                                                  (1)

1.7       1.7.1        Tinoni.√                                                                 (1)

          1.7.2        Tinguluve. √                                                             (1)

1.8       I ntirho wa hina hinkwerhu a hi tirheni hi pfunana.√√                                 (2)

1.9       A ndzi ta kombela leswaku ku va na nhlengeletano ya vaakatiko leswaku hi
          pfunana ku phasa xigevenga lexi./√√
          A hi ta endla leswaku na vusiku hi pfunana ku famba hi switarata hi vona
          leswaku a ku na vanhu lava hlaseriwaka.√√                                             (2)

1.10      Ndzi dyondze leswaku vugevenga byi tinyike matimba eAfrika-Dzonga.√√/
          Vanhu vo tala va dlayiwa handle ka nandzu./ √√
          Swigevenga swi na tihanyi.√√
          (Na tin'wana tinhlamulo leti twalaka leti nga tsariwaka hi vadyondzi)                 (2)

1.11      Vugevenga eAfrika-Dzonga./Vubihi bya swigevenga √√
          (Miehleketo yin'wana leyi twalaka ya amukeleka.)                                      (2)

XITSHURIWA XA B

1.12      I Vhuvhuzela. √                                                                       (1)

1.13      Emintlangwini. √
          Eminkhubyeni. √                                                                       (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso            Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1     3       DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                             NSC – Memorandamu

1.14      A ku ri hava nkarhi wa ku tshama ehansi. √√                                           (2)

1.15      Swi fanerile hikuva swi hlohlotela vatlangi ku tlanga hi matimba./A swi
          fanelangi hikuva swi vavisa tindleve ta van'wana. √√                                  (2)

1.16      B/Vaakatiko va Afrika-Dzonga.√                                                        (1)

1.17      Hi loko va hluriwa.√√                                                                 (2)
                                                                                                [10]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:       30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1     4       DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                             NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

                       TIPOYINTI                                            MINTSHAHO
1.        Layiburari yi tirhisiwa hi vanhu             1.     'Layiburari yi tirhisiwa hi munhu
          hinkwavo.                                           un'wana na un'wana, lonkulu na
                                                              lontsongo.'
2.        Mpfumelelo wo lomba tibuku u                 2.     'Lava pfumeleriwaka ku lomba tibuku
          famba na tona i 16 wa malembe.                      va famba na tona emakaya va fanele
                                                              va ri na malembe ya 16 kumbe ku
                                                              tlula.'
3.        Tibuku ti veketeriwile kahle ku ya           3.     'Tibuku leti nga elayiburari ti
          hi mintlawa ya tona.                                veketeriwile hi mintlawa ya tona, ta
                                                              sayense, ta rihanyu, ta tipolitiki na
                                                              tin'wana.'
4.        Ku lava tibuku elayiburari swa               4.     'Ku lava tibuku elayiburari swa olova
          olova.                                              hikuva tipaketeriwile hi ku ya hi
                                                              maletere ya alifabete ya mavito ya
                                                              tona kun'we na ya vatsari.'
5.        Loko u lahla buku ya layiburari wa           5.     'Munhu un'wana na un'wana loyi a
          rihisiwa.                                           lahlaka buku ya layiburari u rihisiwa
                                                              ndziho wo karhi.'
6.        Ku rihisiwa swi pfuna ku hlayisa             6.     'Ku rihisiwa loko munhu a lahlile buku
          tibuku.                                             a hi xikongomelo xo n'wi twisa ku
                                                              vava, kambe swi pfuna leswaku
                                                              tibuku ti hlayiseka ...'
7.        Matsalwa ya lota miehleketo ya               7.     'Mfumo wu tile na makungu yo
          munhu un'wana na un'wana.                           tumbuluxa layiburari hikuva ya lota
                                                              miehleketo ya munhu un'wana na
                                                              un'wana, hambi hi lonkulu kumbe
                                                              lontsongo.'
8.        Matsalwa hinkwawo ya na nkoka.               8.     'A swi khataleki leswaku u hlaya
                                                              matsalwa ma njhani hikuva matsalwa
                                                              hinkwawo ma na nkoka ...'
9.        Matsalwa ya le tibukwini a ma                9.     'Hi nga rivala vutivi byo karhi lebyi hi
          rivaleki hi ku olova.                               nga hlangana na byona, kambe bya
                                                              le tibukwini a byi rivaleki hi ku olova,
                                                              hikwalaho hi fanele hi tirhisa layiburari
                                                              hi masiku.'

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1     5       DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                             NSC – Memorandamu

Makoreketelo ya nkomiso:

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:

•   Maavelo ya timaraka:
    o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti : N (7) (maraka ya1 hi poyinti)
    o 3 wa timaraka i ta ririmi         : R (3)
    o Ntsengo wa timaraka               : 10

•   Maavelo ya timaraka ta ririmi:
    o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yin'we
    o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka timbirhi.
    o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka tinharhu.

LEMUKA:

•   XIVUMBEKO:

    o    Hambiloko nkomiso wu tsariwile hi xivumbeko xo hoxeka wu fanele ku
         kamberiwa.
    o    Hambiloko nkomiso wu tsariwile hi xivumbeko xa tipoyinti kumbe swivulwa wu
         fanele wu nga onhi mongo wa timhaka.

•   NTSENGO WA MARITO:

    o    Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o    U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito
         lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka.
    o    Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika eka 5 wa marito lama
         ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli enhlokweni marito lama nga ta
         landzela eka nkomiso.
    o    Minkomiso yo koma ngopfu kambe yi ri na tipoyinti hinkwato leti lavekaka a yi
         fanelangi ku xupuriwa.

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:       10

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso            Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1     6       DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                             NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D: XINAVETISO

3.1       A ku na vhengele ra vhanichara ro tlula hina. √√                                      (2)

3.2       Vanhu hinkwavo. √ 'Hi xavisela mani na mani.'√√                                       (3)

3.3       C/Ku tiya ngopfu.√                                                                    (1)

3.4       Ku koka rinoko ra vaxavi.√√                                                           (2)

3.5       Loko matafula, masofa na switulu swi tele ngopfu.√√                                   (2)
                                                                                                [10]

XIVUTISO XA 4

XITSHURIWA XA E: KHATHUNI

4.1       Ndzhwalo lowu a wu rhwaleke. √√                                                       (2)

4.2       U ta famba rendzo lero leha swinene.√√                                                (2)

4.3       Ndzi pandzile mananga ya sala ya hlangana.√√                                          (2)

4.4       Ku tiyisela swa hakela. √√
          (Vonelo rin'wana na rin'wana leri fambelanaka na xifaniso ra amukeleka.)              (2)

4.5       Phela ndzi lo swi tirhela hambi swi tika ndzi nga ka ndzi nga swi siyi.√√             (2)
                                                                                                [10]

XIVUTISO XA 5

XITSHURIWA XA F: PROSI

5.1       5.1.1        Va hangalaka.√√                                                          (2)

          5.1.2        Tinyiko i mpama hikuva u sasekile. √√                                    (2)

          5.1.3        N'wana loyi a nga velekiwa a ri yexe emutini. √√                         (2)

          5.1.4        Laha u nga kona a hi ndhawu ya vanhwana, hambi vakhegula a va
                       tiyiseli. √√                                                             (2)

          5.1.5        Muf. Makhiya u chavisiwile hi mahungundlela ya ku khomiwa ka
                       Nghinghiya. √√                                                           (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso             Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1     7       DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                             NSC – Memorandamu

          5.1.6        Mana wakwe u n'wi khoma ku fana na tandza. √√                            (2)

          5.1.7        Nghinghiya u weriwe hi nkateko hikuva o mbuxumbuxu loko a
                       tsusuma. √√                                                              (2)
                                                                                                [14]

XITSHURIWA XA G: XIFANISO

5.2       5.2.1        Hlengani i munhu wo rivala swinene hambi wo n'wi byela swo karhi
                       a nge swi tsundzuki .√√                                                  (2)

          5.2.2        Ndhundhuzela/bumabumela.√ √                                              (2)

          5.2.3        Ku ta kumeka swakudya swa xiyimo xa le henhla. √√                        (2)
                                                                                                [6]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:       40
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:        80

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2013-memo/4335b060-827e-4fd6-a15b-685522f0a8d4) — Xitsonga FAL · Memo · 2013 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2017-memo/16e2de45-1e74-428e-9fb5-343065abcf96) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2014-memo/c4d1c208-7c2f-4be4-8c07-b7780a58531f) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2012-memo/79dedb49-ddfe-4958-9022-5f24569a0413) — Xitsonga FAL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2013/7a53a1f8-9ff8-476d-8071-74b3bfd96ba8) — Xitsonga FAL · QP · 2013 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2017/e605c90f-b213-4c97-9967-0f6c6e23bbb8) — Xitsonga FAL · QP · 2017 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
