# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 NSC May June 2018 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 1 memorandum from the NSC May June 2018, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2018-memo/6b38e0ca-fb04-4662-9618-c11e6a2fde4a
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2018
- Exam period: NSC May June
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 NSC May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2018-memo/6b38e0ca-fb04-4662-9618-c11e6a2fde4a)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · NSC May June · 2018 · xitsonga. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P1 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2018/f527a13a-1f75-400e-b15a-382b95308279) — QP · 2018 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                   SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                 PAPILA RO SUNGULA (P1)

                                             2018

                                      MEMORANDAMU

                                                                     TIMARAKA: 80

                              Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                               Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1           2                    DBE/2018
                                                   SCE – Memorandamu

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

XITSHURIWA XA A

MAKOREKETELO YA XIKAMBELANTWISISO

•     Hikuva ntshikelelo wu le ka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swa
      ha xupuriwi.

•     Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona,
      u nga ma tekeli enhlokweni marito lawa, ntsena loko nhlamulo yi twala u nga
      xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kambe ri nyika
      nhlamulo leyi lavekaka ra amukeriwa.

•     Ku hava maraka leyi nga nyikiwaka eka swivutiso swo pfuleka eka nhlamulo ya
      INA/EE kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku nga
      ta nyikiwa timaraka.

•     Loko ku laveka tinhlamulo ta rito rin'we. Kutani mukamberiwa a nyika xivulwa
      hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/
      dzwihatiwile.

•     Loko ku laveka timhaka timbirhi/tinharhu kutani mukamberiwa a nyika to tala
      koreketa to sungula timbirhi/tinharhu ntsena.

•     Amukela marin'wana yo hambanahambana.

•     Eka swivutiso swo hlawula, amukela havumbirhi letere leri faneleke NA/KUMBE
      nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka.

1.1       Wa vumabalana.√                                                                   (1)

1.2       Ku tirhisa miehleketo. √ Ku kunguhata√/Ku twisisa hi vuenti swilo leswi u swi
          endlaka.√
          (Tinhlamulo timbirhi ntsena).                                                     (2)

1.3       1.3.1        A hi swona. A a tirha eka Ndzawulo ya Dyondzo.√                      (1)

          1.3.2        A hi swona. Munhu a holeriwa hi siku ku ya hi mirhi leyi a yi
                       tsemeke.√                                                            (1)

1.4       Ntirho wu hatla wu hela loko vanhu va wu hlengela va tele./B.√                    (1)

1.5       Vuswikoti byo tsema murhi u wu khutulela u paka na tihunyi.√√                     (2)

1.6       U avile purasi ra yena hi swiphemu swa mune kutani a kunguhata ku tsema
          mirhi ku ya hi swiphemu leswi a swi aveke.√√                                      (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1           3                      DBE/2018
                                                   SCE – Memorandamu

1.7       Hi lembe ra 2010.√√                                                                 (2)

1.8       U bindzurisile R20 000.√√                                                           (2)

1.9       A a vula leswaku va humelerile eka leswi a va swi kunguhatile.√√                    (2)

1.10      A a lava ku hlayisa mali leyi a a fanele ku xava switirho hi yona./A a nga lavi
          ku tinghenisa eka mhaka ya ku xava switirho hikuva van'wana va vatirhi a va
          ta swi yiva va famba na swona.√√                                                    (2)

1.11      I munhu wo rhandza ku endla swilo hi xihatla/I munhu wo kota ku kombela ku
          pfuniwa loko a tsandzekile/U na xitumbelelani a tlhela a va na magugu.√√            (2)

1.12      Va tikarhatela ku hoxa xandla eka ikhonomi ya tiko.√√
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twalaka.)                                      (2)

1.13      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso. A ndzi ta pfumela, hikuva
          ndzi ta va ndzi hlayisa vunghana bya hina lebyi ku nga khale byi ri kona.√√

                                                     KUMBE

          A ndzi nga ta pfumela, hikuva loko a sungula a nga kombelangi ku pfuniwa
          naswona loko a swi lo famba kahle a nga ta vula nchumu.√√                           (2)

1.14      Ku leha ka timhondzo ta tona./Timhondzo ta tona.√
          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                           (1)

1.15      Yi na ntiko wo ringana na mimovha mimbirhi kumbe ntiko wa vanhu va
          makumembirhinhungu.√√                                                               (2)

1.16      Ku kuma mapa ya rimhondzo./Ku kuma mapa lama ya endlaka leswaku va
          tshama va ri vatsongo/ ku tirhisa mapa ku tshungula mavabyi.√
          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                           (1)

1.17      Ku arisa/tshinya vanhu eka mhaka ya ku dlayetela timhelembe.√√                      (2)

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA A:        30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1           4                               DBE/2018
                                                   SCE – Memorandamu

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

     MINTSHAHO                                              TIPOYINTI
1.   'Munhu un'wana na un'wana u fanele                1.   Munhu u fanele ku va na munhu loyi a
     ku va na munhu loyi a tsakelaka ku                     tsakelaka ku fana na yena.
     fana na yena mayelana na
     ntirhovutomi.'
2.   'Munhu u fanele ku titiva a tlhela a tiva         2. U fanele ku titiva, a tiva na leswi swi n'wi
     na leswi swi tsakisaka mbilu ya yena                 tsakisaka.
     ...'
3.   '... a pfula mahlo a valanga mintirho             3. U hlawula mintirho leyi fambelenaka na
     leyi fambelanaka na yena.'                           yena.
4.   '... u hlawula tidyondzo leti                     4. U hlawula tidyondzo leti yelanaka na
     yelanaka na ntirho lowu a nga na nyiko               ntirhovutomi lowu a wu tsakelaka.
     eka wona.'
5.   'U lava no tiva vanhu lava va nga                 5. U kuma nkucetelo eka lava va nga
     humelela eka ntirhovutomi lowu a wu                  humelela eka ntirhovutomi lowu a wu
     tsakelaka leswaku a kuma nkucetelo                   tsakelaka.
     eka vona.'
6.   'Hi minkarhi ya ku wisa ka swikolo lavo           6. Hi minkarhi yo wisa u tirha mintirho leyi
     tlhariha va nghenelela eka mintirho leyi             yelanaka na tinyiko ta yena.
     yelanaka na tinyiko ta vona.'
7.   'Van'wana va sungula na ku kuma                   7. U kuma vuxokoxoko eka timagazini na
     vuxokoxoko eka timagazini na                         tiinthanete.
     inthanete'.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1           5                     DBE/2018
                                                   SCE – Memorandamu

Makoreketelo ya nkomiso:

Makoreketelo ma fanele ma kongomisiwa eka timhakankulu ta xitshuriwa leti xivutiso xi
lavaka tona.

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:

•   Maavelo ya timaraka:
    o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti: N (7) (maraka ya1 hi poyinti)
    o 3 wa timaraka i ta ririmi:         R (3)
    o Ntsengo wa timaraka:               10

•   Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi:
    o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yi1
    o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti2
    o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti3

•   Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:
    o 6–7 wa tipoyinti: a nga nyikiwi maraka
    o 1–5 wa tipoyinti: nyika maraka yi1.

LEMUKA:

•   Ntsengo wa marito:
    o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito
       lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka.
    o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa xo
       hetelela xa marito lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli
       enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso.

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA B:      10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1           6                     DBE/2018
                                                   SCE – Memorandamu

XIYENGE XA C: SWIAKI NA MILAWU YA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D: XINAVETISO

3.1       Eka majaha lawa ya lavaka ku tihlawula.√√                                          (2)

3.2       U tshikelela nkoka wa vito ra banti leri navetisiwaka.√√                           (2)

3.3       'Tihlawule'./'Ndzhuti'.√
          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                          (1)

3.4       Ku koka rinoko ra vaamukeri/C.√                                                    (1)

3.5       Ku kombisa vito ra banti leri navetisiwaka./Ku tiyisisa vito ra nchumu lowu wu
          navetisiwaka.√√                                                                    (2)

3.6       I ntiyiso hikuva Rome i lebulu ya xiyimo xa le henhla kutani loko munhu a
          bohile banti leri vanhu va n'wi tekela ehenhla.√√

                                                     KUMBE

          A hi ntiyiso, a swi vuli leswaku u ta va na ndzhuti, munavetisi u onga
          vaamukeri leswaku va xava banti leri.√√                                            (2)
                                                                                             [10]

XIVUTISO XA 4

XITSHURIWA XA E: KHATHUNI

4.1       Ninhlikanhi,√ hikuva wachi yi kombisa leswaku i ntlhanu wa timinete ku bile
          awara ya khumembirhi naswona dyambu ri xile swinene.√                              (2)

4.2       Wa huwelela,√ hi vona hi mimfungho ya xihlamalo emakumu ka swivulwa.√              (2)

4.3       Nkuku wu chuhile kasi wanuna u hlundzukile swinene.√√                              (2)

4.4       Marito lawa ya paluxa vuphunta bya nkuku lowu/A.√√                                 (2)

4.5       A hi ntiyiso, hi ntumbuluku nkuku wa ringa hi nkarhi wo karhi nimpundzu,
          wanuna loyi u lo rhongomela ngopfu a nga wu twi.√√

                                                     KUMBE

          I ntiyiso. Huku leyi ku nga va ku ri baphanya kumbe bayizani ku nga huku leyi
          yi nga ringiki hi ntolovelo wa yona.√√                                             (2)
                                                                                             [10]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                        Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1           7                      DBE/2018
                                                   SCE – Memorandamu

XIVUTISO XA 5

XITSHURIWA XA F: PROSI

5.1       5.1.1        Ku vumba ntsongahato.√√                                               (2)

          5.1.2        Yi andzile/A.√√                                                       (2)

          5.1.3        Muchayeri wa thekisi u ta yimisa movha.√√                             (2)

          5.1.4        Lava yi komba vanhu lava nga ekusuhi na muchayeri√ kasi lavaya
                       yi komba vanhu lava va nga ekulenyana na muchayeri.√                  (2)

          5.1.5        Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena n'wini hi rito 'matimba'
                       leri nga na nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xitshuriwa.
                       Xikombiso: Tatana u tshovela matimba ensin'wini ya yena.√√            (2)

          5.1.6        Va to bamfee, loko maphorisa ya fika.√√                               (2)

          5.1.7        Ku kombisa ku tsutsuma va hangalaka.√√                                (2)

XITSHURIWA XA G: XIFANISO NA XITSHURIWA XO KOMA

5.2       5.2.1        Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena n'wini hi ritofularha ra
                       rito 'munghana.' Xikombiso: Ximanga i nala wa kondlo, a swi lavi
                       no vonana.√√                                                          (2)

          5.2.2        Hina hi vanghana lavanene.√√                                          (2)

          5.2.3        Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena n'wini hi riendli leri rito
                       'muhlayisi' ri pfelelaka eka rona. Xikombiso:Vatswari va hlayisa
                       vana va vona hi ku va sirhelela eka vubihi.√√                         (2)
                                                                                             [20]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA C:       40
                                                                 NTSENGO WA TIMARAKA:        80

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2018-memo/58272fa7-55b9-44f6-b78f-d2da4f9179de) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2018-memo/3a462233-3b66-4266-a3e7-21b5d6f7c016) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2018-final-memo/bf85dd71-812e-4a9d-9c05-14616996dd56) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2018/acf680ad-b5e6-480a-9e1d-7a2d08994bdd) — Xitsonga FAL · QP · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2018/da82ca17-3cc7-495b-ab37-8259b227e12f) — Xitsonga FAL · QP · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2018/81c8dfc3-b509-4501-ac0a-0c4eacfbe697) — Xitsonga FAL · QP · 2018 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
