# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 1 memorandum from the NSC June Exam 2023, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023-mg/ddf6d86e-251e-43f5-bd6e-54e74a1836e1
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023-mg/ddf6d86e-251e-43f5-bd6e-54e74a1836e1)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023/41380a30-b546-46e2-85b6-c62115fa88a7) — QP · 2023 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                PAPILA RO SUNGULA (P1)

                                              2023

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

                                                                            TIMARAKA: 80

                        Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 7.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1       2                       DBE/2023
                                       SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

XITSHURIWA XA A

MAKOREKETELO YA XIKAMBELANTWISISO

     Hikuva ntshikelelo wu le ka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swa
      ha xupuriwi handle ka loko swihoxo swi cinca nhlamuselo/matwisiselo. (Swihoxo
      swi fanele ku kombisiwa.)

     Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka rirmi leri a kamberiwaka hi rona,
      u nga ma tekeli enhlokweni marito lawa, kambe loko nhlamulo yi twala u nga
      xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kambe ri nyika
      nhlamulo leyi lavekaka ra amukeriwa.

     Ku hava maraka leyi nga nyikiwaka eka swivutiso swo pfuleka eka nhlamulo ya
      INA/EE kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. A ku na timaraka ti nga ta
      nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA/VONELO.
      Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka.

     Loko ku laveka tinhlamulo ta rito rin'we. Kutani mukamberiwa a nyika xivulwa
      hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/
      dzwihatiwile.

     Loko ku laveka timhaka timbirhi/tinharhu kutani mukamberiwa a nyika to tala
      koreketa to sungula timbirhi/tinharhu ntsena.

     Amukela marin'wana yo hambanahambana.

     Eka swivutiso swo hlawula, amukela havumbirhi letere leri faneleke NA/KUMBE
      nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1       3                          DBE/2023
                                       SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.1       A va yisile n'wana wa vona loyi a vabya.√                                           (1)

1.2       Musa.√                                                                              (1)

1.3       A a landzelela nawu wa leswaku a ku pakiwi laha a pakile kona./Hileswi a wu
          fanele ku susumetiwa hikwalaho ka betiri leyi a yi herile. √√                       (2)

1.4       I ku va a halahala. √                                                               (1)

1.5       Hi leswi movha a wu pakiwile ekule na le ka dokodela leswi a swi ta endla
          leswaku yena na n'wana va famba mpfhuka wo leha ku ve n'wana a nga
          pfukangi.√√                                                                         (2)

1.6       delela./D.√                                                                         (1)

1.7       Ntsako a ri muongori loyi a nga leteriwa malembe yo tala kasi mutirhi a nga
          leteriwangi.√√                                                                      (2)

1.8       Tidoto tinharhu ti kombisa leswaku Xibele u kavenyitiwile hi Ntsako a ha ri eku
          vulavuleni./Tidoto tinharhu ti kombisa leswaku Xibele a a nga si heta ku
          vulavula.√√                                                                         (2)

1.9       Hi swona, hikuva eka xitshuri ku vuriwa leswaku '... ku hisa lokuya nkwee! Na
          swivavi leswiya swi hangalakile leswi vulaka leswaku n'wana a antswa eka
          mavabyi lawa a ya n'wi khomile.√√                                                   (2)

1.10      (a) U vula leswaku, wa ha hlundzukile.√√                                            (2)

          (b) U vula leswaku wa xaniseka.√√                                                   (2)

1.11      A a lava leswaku ku va na kurhula exikarhi ka vona.√√                               (2)

1.12      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik.: Mavulavulelo ya yena ya
          kombisa ku ka a nga xiximi nuna.√√                                                  (2)

1.13      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena Xik.: Swi kahle, munhu u na mfanelo
          yo kombisa ku titwa ka yena loko a nga enerisiwangi hi vukorhokeri byo karhi
          leswaku ku ta antswisiwa maendlelo.√√                                               (2)

1.14      Emakete./Endhawini laha ku xavisiwaka kona.√                                        (1)

1.15      Va nga va ri eku xaviseni/ va nga va ri eku xaveni swo karhi.√                      (1)

1.16      Swi kombisa leswaku tanihi hi vana, va hava nkarhi wo tlanga hi ku va va
          boheka ku tirha nkarhi hinkwawo.√√                                                  (2)

1.17      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik.: Bya amukeleka hikuva vana
          lava va dyondza ku tirha na ku va na vutihlamuleri va ha ri vatsongo.√√

                                                 KUMBE

          A byi amukeleki hikuva vana va malembe ya vona a va fanelangi ku tirha, va
          fanele ku kuma nkarhi wo tlanga.√√                                                  (2)

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA A:         30
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1       4                               DBE/2023
                                       SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

                    MINTSHAHO                                           TIPOYINTI
1.   'Loko u tirhisa xifambo xa mani na             1.   Munhu u kuma vuhlayiseki loko a
     mani vuhlayiseki byi kona hikuva xa                 khandziya xifambo lexi tivekaka.
     tiveka.'
2.   'Swi tala ku khandziyiwa etindhawini to        2.   Swifambo leswi khandziyiwaka swi kumeka
     hlayiseka.'                                         laha ku hlayisekeke.
3    'Ntsengo lowu hakeriwaka wa tiveka             3.   Mali leyi hakeriwaka ya tiveka hi ku landza
     naswona wu pimiwile ku ya hi                        mimpfhuka.
     mimpfhuka.'
4.   'Mukhandziyi u fika laha a yaka kona hi        4.   Mukhandziyi u fika hi nkarhi laha a yaka
     nkarhi, hikuva swin'wana swa swifambo               kona.
     swi famba hi nkarhi.'
5.   'Loko xifambo xi tshoveka muchayeri u          5.   Loko xifambo xi onhaka vakhandziyi va
     kumela vakhandziyi xifambo xin'wana.'               kumeriwa xin'wana.
6.   'Eka swifambo swa mani na mani ku na           6.   Vakhandziyi va rihiwa loko va hlangana na
     ndzindzakhombo loko ku ri na nghozi.'               nghozi.
7.   'Bindzu leri ri pfuna na ku tlakusa            7.   Vanhu va kuma mintirho hikokwalaho ka
     ikhonomi ya tiko hi ku tumbuluxa                    bindzu ra vutleketli.
     mintirho.'

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:

Makoreketelo ya nkomiso:
Makoreketelo ma fanele ma katsa timhaka ta nkoka na ku papalata timhaka leti nga
pfuniki nchumu.
Nkomiso wa xivumbeko xa minkutlunya wu fanele ku koreketiwa hi mukhuva lowu
landzelaka:

    Maavelo ya timaraka:
     o Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7            N = (7) (Maraka yin'we hi nkutlunya.)
     o Timaraka ti3 i ta ririmi:                      R = (3)
     o Ntsengo wa timaraka:                                10

    Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi:
     o Minkutlunya ya 1–3 leyi nga yona: nyika maraka yin'we ya ririmi.
     o Minkutlunya ya 4–5 leyi nga yona: nyika timaraka timbirhi ta ririmi.
     o Minkutlunya ya 6–7 leyi nga yona: nyika timaraka tinharhu ta ririmi.
    Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:
     o Mintshaho ya 7: u nga nyiki maraka ya ririmi.
     o Mintshaho ya 4–6: nyika mpimohenhla wa maraka yin'we ya ririmi.
     o Mintshaho ya 2–3: nyika mpimohenhla wa timaraka timbirhi ta ririmi.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1       5                        DBE/2023
                                       SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

LEMUKA:
     Loko mukamberiwa a kumile minkutlunya ya 7 ku langutisiwa leyi tshahiweke
      na leyi a yi tsaleke hi marito ya yena.
     Loko a tshahile minkutlunya ya 2-3 ehenhla ka 7, u nyikiwa mpimohenhla wa
      timaraka timbirhi ta ririmi.
     Loko a lo tshaha minkutlunya ya 2-3 ntsena a nga nyikiwi maraka ya ririmi.
LEMUKA:

   Ntsengo wa marito:
    o    Vakamberi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o    Ku nga susiwi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa
         marito lama tirhisiweke, kumbe ya kombisiwile hindlela yo hoxeka. Loko
         ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya kufika emakumu ka xivulwa lexi
         hetisaka ntsengo wa le henhla lowu vekiweke wa marito kutani u tshika lama
         nga ta landzela eka nkomiso.

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA B:      10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1       6                        DBE/2023
                                       SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA C: RIRIMI EKA MBANGU

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D: XINAVETISO

3.1       Mabanana ya Chiquita./Mabanana.√                                                 (1)

3.2       Ku koka rinoko ra vaamukeri va mahungu.√√                                        (2)

3.3       Ntshikelelo./B.√                                                                 (1)

3.4       Mabanana ya Chiquita ya kahle./Kahle swinene./Yanene.√√                          (2)

3.5       Ya leswaku loko u longa/dya mabanana ya Chiquita u tlharihile./Marito ya
          kucetela vatswari ku xavela vana va vona mabanana ya Chiquita leswaku va
          ta tlhariha.√√                                                                   (2)

3.6       I vukahle bya mabanana lawa na ku va ya longeriwa vana lavo tlhariha.√√          (2)
                                                                                           [10])

XIVUTISO XA 4

XITSHURIWA XA E: KHATHUNI

4.1       Swi le kaya./Swi le ndlwini.√                                                    (1)

4.2       A wu hoxekile swinene.√√                                                         (2)

4.3       vulavula ntiyiso./A.√                                                            (1)

4.4       Ya xi nyumisa. √ Xi papalata ku langutana na ximunhuhatwa xa B hi ku
          tilangutisisa phephahungu√.                                                      (2)

4.5       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik.: Xi nga va xi swi vonile leswaku
          ntirhokaya lowu nga endliwa hi ximunhuhatwa xa B na xa C a wu hoxekile.√√        (2)

          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.)

4.6       A xi nga twisisi leswi a swi laveka eka ntirhokaya wa kona./A xi loloha ku
          tiendlela hi xoxe.√√                                                             (2)
                                                                                           [10]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1       7                               DBE/2023
                                       SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIVUTISO XA 5

XITSHURIWA XA F: PROSI

5.1       5.1.1        Mukamberiwa u ta nyika xivulwa xa yena n'wini. Xik.: Namuntlha hi
                       tengile nandzu wa ku biwa ka Makhanana eHubyeni ya Nawu.√√                 (2)

          5.1.2        Timhandzi leto leha a ti tlhavangi sava.√√                                 (2)

          5.1.3        Khayima.√                                                                  (1)

          5.1.4        Ku komba ku va ku miyerile swinene.√√                                      (2)

          5.1.5        Emakaya se ko va kwala kutani ntlhambi wukulu wu avana.√√                  (2)

          5.1.6        Wa tihomu./C. √                                                            (1)

          5.1.7        Eku heteleleni murisi a tifambela, torha ra yena ri timuriwile.√√          (2)

          5.1.8        Ri kombisa ndhawu laha mhaka yi humeleleke kona.√√                         (2)

XITSHURIWA XA G: XIFANISO

5.2       5.2.1        Tshamile.√                                                                 (1)

          5.2.2        Teretere leri ri olovisile ntirho wa mina.√√                               (2)

          5.2.3        Wena.√                                                                     (1)

          5.2.4        Xintirhwana.√√                                                             (2)
                                                                                                  [20]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA C:             40
                                                                NTSENGO WA TIMARAKA:              80

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2023/0beab161-1941-4a75-b450-74a17aa69dfd) — Xitsonga FAL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2023/cc940f09-41d3-455c-aac6-844315d33ad7) — Xitsonga FAL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2023-2/4d61453a-6bae-437a-96a5-0f951e28573e) — Xitsonga FAL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/b22bd3e6-ea9f-4fd9-a78b-79060233a1f1) — Xitsonga FAL · QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2019-memo/60eaf05d-dc09-4ff0-87a9-af191c340093) — Xitsonga FAL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2018-final-memo/bf85dd71-812e-4a9d-9c05-14616996dd56) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
