# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2009 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 1 memorandum from the November 2009, 5 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2009-memo/7e9acd1f-732a-49ca-b51e-34a76d2934ca
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 5

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2009-memo/7e9acd1f-732a-49ca-b51e-34a76d2934ca)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November · 2009 · xitsonga. Memorandum, 5 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2009/377a808e-4b44-441d-8a6b-b7bd6f3eb7e6) — QP · 2009 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

             XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                          PAPILA RA 1 (P1)

                                              HUKURI 2009

                                           MEMORANDAMU

TIMARAKA: 80

                              Memorandamu leyi yi na 5 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1  2                              DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A

XIVUTISO XA 1

1.1       -Tihakelo ta gezi ti ta tlakuka. √√
          -Ku pfumaleka ka gezi. √√
          -Vaonhi va nga dlawa hi gezi.√√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena.)                            (4)

1.2       I murhangeri wa sivhiki. √                                                               (1)

1.3       Ti chava ku hiseriwa tindlu hi vafana.√                                                  (1)

1.4       -Ku yiviwa ka tisolaphanele. √
          -Ku tsemiwa ka tidarata ta tikampa ta swihari. √
          - Ku tsemiwa ka tintambu ta gezi.√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena.)                         (2)

1.5       “Wolowo a hi ntiyiso wa leswaku vubihi byi endliwa hi vanhu lavo huma                    (2)
          ematikweni ya le handle.” Kumbe: “Na volava va kwalomu tikweni ra hina a
          va la!”√√

1.6       1.6.1        Xivijo. √√                                                                  (2)

          1.6.2        Valala.√√                                                                   (2)

          1.6.3        Phuthuma.√√                                                                 (2)

1.7       Mudyondzi u ta nyika vonelo ra yena. Xik. A swi fanerile hikuva ntirho wa hosi
          i ku vona leswaku tindhuna ta tiko ti tirha mitirho ya tona hi ku hetiseka.√√            (2)

1.8       1.8.1        A hi swona. U na ntirhisano na sivhiki, hikuva Phuphuruka u byerile
                       hosi timhaka leti humelelaka etikweni ra yona.√√                            (2)

          1.8.2        A hi swona. Tindhuna ti rhambile xivijo.√√                                  (2)

1.9       1.9.1        Mhaka yi vulavuriwa ya ha ku humelela.√√                                    (2)

          1.9.2        A swi olovi ku khoma nala loyi u hanyaka na yena.√√                         (2)

          1.9.3        Munhu a nga fanelangi ku sola hosi ya tiko leri a tshamaka eka
                       rona.√√                                                                     (2)

1.10      Mudyondzi u ta hlamusela hungunkulu ku ya hileswi a swi twisisisaka
          xiswona. Xik. Vafambisi va miganga va fanele va va na vutihlamuleri.√√                   (2)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:          30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1  3                             DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu
XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

     NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA
       TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
    • Hi siku ra 22 Khotavuxika 2008, Tatana Maluleke u tivisiwile ku vabya ka sivara
       wa yena. √
    • Tatana Maluleke a a tshama eMafarana kasi Girixoni a a tshama eMagwiri. √
    • Hi xihatla Maluleke na n’wana va tsutsumile ku ya vona muvabyi. √
    • Va fikile va kuma leswaku wa vabya swinene. √
    • Va n’wi tekile va n’wi yisa exibedhlele xa Letaba. √
    • Va hlaseriwile hi tinsulavoya va nga si fika exibedhlele. √
    • Muvabyi u vhele a lovela kwalaho. √
      (Nkombo wa timhaka tin'wana na tin'wana)

       NKOKA WA MAHUNGU (N).

       MATIRHISELO YA RIRIMI (R). √√√                                                            (7)

                                                                                                  (3)
     NXUPULO
       Eka mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga na marito yo hundza mpimo lowu
        lavekaka, a ku hlayiwe ntsena marito ya ntlhanu eka lama mukamberiwa a
        tluriseke mpimo ha wona.

       Mikomiso/mikatsakanyo leyi yi nga fikeleriki marito lama nga pimiwa kambe yi ri
        na timhaka hinkwato yi fanele yi averiwa timaraka to helela.

       Swihoxo swa matirhiselo ya ririmi (Ntivoririmi, mapeletelo, mahikahatelo):
    •   Susa eka timaraka letinharhu ta ririmi hi ndlela leyi
    •   Swihoxo swa 0 - 4: ku hava nxupulo.
    •   Swihoxo swa 5 -10: ku susiwa maraka yi1(yin’we)
    •   Swihoxo swa 11-15: ku susiwa timaraka ti2 (timbirhi)
    •   Swihoxo swa 16 na ku tlula: ku susiwa timaraka ti3 (tinharhu)

       Tirhisa mimfungho leyi nga laha hansi ku kombisa maavelo ya timaraka:
    •    Nkoka wa mahungu = N
    •    Matirhiselo ya ririmi = R

       Maavelo ya timaraka eka ririmi hi ku landza timhakankulu.
    •   Loko ku boxiwile timhakankulu ta 1 – 3, ku averiwa maraka yin’we.
    •   Loko ku boxiwile timhakankulu ta 4 – 5, ku averiwa timaraka timbirhi.
    •   Loko ku boxiwile timhakankulu ta 6 – 7, ku averiwa timaraka tinharhu

        A ku susiwe maraka yin’we eka timaraka ta timhakankulu eka timaraka ta
         matirhiselo ya ririmi loko ntsengo wa marito lama nga tirhisiwa wu nga
         kombisiwangi kumbe wu nga ri wona.
LEMUKA: Nkomiso wa marito a wu laveki, kambe loko wu tirhisiwile wu tekiwa wu ri
rito leri wu yimelaka rona.

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:         10

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso              Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1  4                                 DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA

3.1       3.1.1
                         (a)                       (b)                              (c)
                         M                         L                                K√
                         U                         U                                H
                         S                         M                                O
                         A                         B                                M
                         G                         E                                B
                         O√           (d)    I     T      S     H      U    N   X   O√
                                      X
                                                   A√
                                                   N
                                      (e)    S     A      K     E      L    A   K   A√
                                      T                                                               (5)

          3.1.2        (a) Mudyondzi wo ka a nga tlharihangi/twisisi. √√                              (2)

                       (b) Murhangeri wa xikolo. √√                                                   (2)

          3.1.3        Mudyondzi u ta vumba xivulwa xa yena n’wini ku humelerisa
                       nhlamuselo ya “tala” leyi yi vulaka nhlayo ya le henhla / ku kumeka
                       hi vunyingi kumbe ndhawu yo chela nkuma.

                       Xik. Ndzavisiso wu komba leswaku eka xikolo xin’wana na
                       xin’wana ku na vanhwanyana vo tala ku tlula vafana KUMBE
                       Manana u lo na heta ku olela nkuma, o ya wu chela endzeni ka
                       tala. √√                                                                       (2)

          3.1.4        Vadyondzi hinkwavo va tikuma va pfuka exibedhlele. √√                          (2)

          3.1.5        Vadyondzisi va ri:√ “Milawu leyintshwa yi hi tekerile matimba
                       hinkwawo.” √√                                                                  (3)

          3.1.6        Munhu a nga swi koti ku tilumbeta nandzu / ku amukela leswaku
                       nandzu wu na yena. √√                                                          (2)

          3.1.7        Vadyondzisi na vadyondzi va nge vi ekhombyeni. √√                              (2)

          3.1.8        Ri komba leswaku mhaka yi humelela eka matlhelo mambirhi hi ku
                       ringana. √√                                                                    (2)

          3.1.9        Ri tirhe ku hi komba ndhawu laha timhaka ti humelelaka kona. √√                (2)

          3.1.10       Vanhwanyana. √√                                                                (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                  Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1  5                               DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

          3.1.11       Hileswi. √√                                                                  (2)

          3.1.12       Ndzawulo ya Dyondzo yi kombiwa hi rintiho hi vadyondzisi. √√                 (2)

3.2       3.2.1        Wa ku rhurhela khapu ya misava ya ntlangu wa bolo ya milenge hi
                       lembe ra 2010. √
                       Swi tikomba hi khapu leyi yi nga tlakuriwa hi Nkulukumba Mandela
                       na vanhu lava kombisaka ku tsakela mhaka ya kona. √√                         (3)

          3.2.2        Hileswi sayizi ya fonto ya marito kumbe mhaka leyi faneleke ku
                       koka rinoko ra muhlayi yi faneleke ku va leyikulu ku tlula sayizi ya
                       fonto ya marito kumbe mhaka leyin’wana. √√                                   (2)

          3.2.3        I mpfhuka wa le kusuhi. √ Hikuva vanhu lava va nga exifanisweni
                       va kombisiwile tinhloko na ku fika exifuveni ntsena. √√                      (3)

          3.2.4        Hileswi Afrika-Dzonga yi nga nyikiwa nkarhi wo rhurhela khapu ya
                       misava ya bolo ya milenge. √√                                                (2)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:           40

                                                                      NTSENGO WA TIMARAKA:          80

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga FAL P2 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2009-memo/227b944b-47a9-4168-aece-24fac761919d) — Xitsonga FAL · Memo · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2009-memo/60ada93b-b0e5-41d7-b8ec-c169ba7b258c) — Xitsonga FAL · Memo · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2019-memo/60eaf05d-dc09-4ff0-87a9-af191c340093) — Xitsonga FAL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2018-final-memo/bf85dd71-812e-4a9d-9c05-14616996dd56) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2017-memo/7fac09a5-a244-4935-bf0b-9d87035e8bd4) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2014-memo/31204b26-9996-45e9-8332-ce7baf894a03) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
