# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2014 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 1 memorandum from the November 2014, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2014-memo/31204b26-9996-45e9-8332-ce7baf894a03
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2014
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2014-memo/31204b26-9996-45e9-8332-ce7baf894a03)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November · 2014 · xitsonga. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2014/66c11c0a-dba2-4730-a1d2-01dea1ac64d4) — QP · 2014 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        NATIONAL
                                   SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                        PAPILA RA 1 (P1)

                                           HUKURI 2014

                                        MEMORANDAMU

TIMARAKA: 80

                              Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1      2                     DBE/Hukuri 2014
                                              NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

XITSHURIWA XA A

MAKOROKETELO YA XIKAMBELANTWISISO

•     Hikuva ntshikelelo wu le ka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swa
      ha xupuriwi.

•     Ku hava maraka leyi nga nyikiwaka eka swivutiso swo pfuleka eka nhlamulo ya
      INA/EE kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku nga
      ta nyikiwa timaraka.

•     A ku na timaraka ti nga ta nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA
      kumbe MHAKA/VONELO. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka.

•     Loko ku laveka tinhlamulo ta rito rin'we, kutani mukamberiwa a nyika xivulwa
      hinkwaxo,     koreketa     hi  mfanelo      loko   rito leri   lavekaka    ri
      khwatihatiwile/dzwihatiwile.

•     Loko ku laveka timhaka timbirhi/tinharhu kutani mukamberiwa a nyika to tala
      koroketa to sungula timbirhi/tinharhu ntsena.

•     Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona,
      u nga ma tekeli enhlokweni marito lawa, ntsena loko nhlamulo yi twala u nga
      xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kambe ri nyika
      nhlamulo leyi lavekaka ra amukeriwa.

•     Amukela marin'wana yo hambanahambana.

•     Eka swivutiso swo hlawula, amukela havumbirhi letere leri faneleke NA/KUMBE
      nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso          Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1      3                         DBE/Hukuri 2014
                                              NSC – Memorandamu

1.1       Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik. Vugevenga a byi
          hakeli.√√                                                                               (2)

1.2       U beriwile riqingho.√                                                                   (1)

1.3       Hileswi dokodela a ri eka nongonoko.√√                                                  (2)

1.4       A fanele a ya tshungula n'wana wa ka Xitsutsu./A fanele a ya endla
          vuhandzuri bya Fokofo Xitsutsu loyi a nga duvuriwa hi maphorisa.√√

          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                               (2)

1.5       I metironi N'wa-Humula.√ √                                                              (2)

1.6       1.6.1        Ku famba hi ku hatlisa. √√
          1.6.2        Va hleveriwile timhaka to karhi.√√                                         (4)

1.7       Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi faneleke. Xik.
          A swi fanerile hikuva a ya ponisa vutomi bya vanhu./A swi nga fanelangi, a
          fanele a hloniphile rifu ra tatana wa yena.√√                                           (2)

1.8       Makhamba a ma ringeta ku faya ATM.√√                                                    (2)

1.9       (Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena.)
          A ndzi ta va ndzi n'wi pfunile hikuva tanihi muongori ndzi tirha na vanhu va
          mahanyelo yo hambanahambana.√√/A ndzi ta va ndzi nga n'wi pfunangi
          hikuva a nga ri na ku tshemba eka mina.√√                                               (2)

1.10      Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumaka eka xitshuriwa. Xik.
          Muhloti wa tinyari ti vuya hi yena.√√                                                   (2)

1.11      Ma endlile leswaku a nga chavi ku endla swo biha hi ku tiva leswaku u ta n'wi
          yimelela.√√ √/Ma ta n'wi endla a ya mahlweni no endla swo biha hikuva tata
          wa yena loko a endla swo biha wa n'wi yimelela. √√√                                     (3)

1.12      Ku kulela emutini lowu ku nga tekiwa vavasati vo tala hi nuna un'we.√√                  (2 )

1.13      Ku tswariwa u ri wexe endyangwin/A.√                                                    (1)

1.14      A va ri swisiwana. Munhu wa B u ri na le ka vona a ti koka exilogweni. Ku
          koka exilongweni swi kombisa ku tikeriwa/pfumala/vusiwana. √√√                          (3)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:         30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso              Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1      4                               DBE/Hukuri 2014
                                              NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

      MINTSHAHO                                             TIPOYINTI

1.    'Swi le mavokweni ya wena ku                     1.   A ku ve ntirho wa wena ku tikumela ntirho.
       tikumela ntirho.'

2.    'Munhu loyi a lavaka ntirho u fanele             2.   Longoloxa mintirho leyi u navelaka ku yi
       ku longoloxa mintirho leyi a navelaka                kuma.
       yona.'

3.    'U fanele ku longoloxa tindhawu leti             3.   Longoloxa tindhawu leti u navelaka
       a navelaka leswaku a nga kuma                        leswaku u nga tirha eka yin'we ya tona.
       ntirho eka yin'we ya tona.'

4.    'Van'wana vanhu va yisa                          4.    Yisa matsalwavutitivisi ya wena eka
       matsalwavutitivisi ya vona eka                        tikhamphani leti ti pfunetaka ku kumela
       tikhamphani leti ti pfunetana hi ku                   vanhu mintirho.
       nghenisa vanhu emintirhweni ...'

5.    'Ku hlaya maphephahungu lawa ya                  5.   Hlaya maphephahungu lawa ya navetisaka
       navetisaka mintirho na ku tshama u ri                mintirho na ku kamba mintirho eka
       karhi u kamba mintirho leyi nga                      inthanete.
       navetisiwa eka inthanete ...'

6     'Nkarhi wun'wana u fanele ku                     6.   Tinyikele ku tirha handle ko holeriwa.
       tinyikela ku tirha eka ndhawu ya
       ntirho ehandle ka ku hakeriwa.'

7.    'Mintirho yin'wana ya navetisiwa eka             7.   Yingisela swinavetiso swa mintirho eka
       tithelevhixini na swiyanimoya.'                      swihangalasamahungu.

Makoreketelo ya nkomiso:

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:

•    Maavelo ya timaraka:
     o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti : N (7) (maraka ya1 hi poyinti)
     o 3 wa timaraka i ta ririmi        : R (3)
     o Ntsengo wa timaraka              : 10

•    Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi:
     o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yi1
     o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti2
     o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti3

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                     Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1      5                         DBE/Hukuri 2014
                                              NSC – Memorandamu

•   Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:

    o    6–7 wa tipoyinti: a nga nyikiwi maraka
    o    1–5 wa tipoyinti: nyika maraka yi1.

LEMUKA:

•   Ntsengo wa marito:
    o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito
       lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka.
    o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa xo
       hetelela xa marito lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli
       enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso.

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:         10

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1      6                         DBE/Hukuri 2014
                                              NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D: XINAVETISO

3.1       Eka vanhu va le Polokwane, Zanini, Phalaborwa na Mbombela/eka mani na
          mani.√                                                                                  (1)

3.2       Hileswi vanhu vo tala va nga tirhiki hi Mugqivela.√√                                    (2)

3.3       Ku kuma leswi xavisiwaka swi herile./B.√                                                (1)

3.4       A xi khorwisi. Swa boha munhu a hakela ntsengo wo karhi loko a xava.√√

          (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka. Timaraka i ta
          mavonelo ntsena.)                                                                       (2)

3.5       Ku tshikilela mhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona./Ku koka rinoko ra vaxavi.√√           (2)

3.6       Hina a hi xavisi swo hlakala na siku rin'we.√√ (Leswi vulaka leswaku ku na
          mavhengele lawa xavisaka swo hlakala.)                                                  (2)
                                                                                                  [10]

XIVUTISO XA 4

XITSHURIWA XA E: KHATHUNI

4.1       Loko u nga tivisi ku vaviseka ka wena, u ta fa hi xiviti./Loko n'wana a nga rili
          hi ndlala manana wa n'wi rivala.                                                        (2)

4.2       Ku tikukumuxa./B.√                                                                      (1)

4.3       A hi mhaka ya kahle hikuva munhu loko a ri entirhweni u fanele ku endla
          ntirho wa yena./u ta rivateka ku endla ntirho wa yena./ntirho wa yena wu ta
          kavanyeteka. √√

          (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi twalaka.)                                   (2)

4.4       U ta lava ku thoriwa.√√                                                                 (2)

4.5       Hikuva i khale ndzi nga tirhi, ndzi kombela mi ndzi thola.√√                            (2)

4.6       Maphephahungu.√                                                                         (1)
                                                                                                  [10]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1      7                         DBE/Hukuri 2014
                                              NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 5

XITSHURIWA XA F: PROSI

5.1       5.1.1        (a) Munhu u fanele ku hanyisana na van'wana vanhu/ku pfunana
                           na van'wana vanhu.√√

                       (b) Ku teka vanhu van'wana va nga pfuni nchumu.√√                          (4)

          5.1.2        Khombo.√√                                                                  (2)

          5.1.3        Vona√ va weriwa hi nkateko wa ku va na rona.√                              (2)

          5.1.4        Hinkwerhu       a hi fanelangi ku tiva leswaku ku rhandzana i swa
                       nkoka.√√                                                                   (2)

          5.1.5        Hinkwavo.√√                                                                (2)

          5.1.6        Emafurheninyana.√√                                                         (2)

                                                                                                  [14]

XITSHURIWA XA G: XIFANISO

5.2       5.2.1        Kokwana u byala matimba ensin'wini ya yena. √√

                       (Amukela nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi kongomiseke
                       'matimba ' yo vula swibyariwa.)                                            (2)

          5.2.2        Dok. √                                                                     (1)

          5.2.3        Muhluri/Nhenha.√                                                           (1)

          5.2.4        Xi komba/Vumba vundhawu.√√                                                 (2)

                                                                                                  [6]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:         40
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:          80

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga FAL P2 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2014-memo/8f2b1847-6306-4bad-8a44-9a779ec349b9) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2014-memo/85e1cd7e-c613-4f94-bad5-6509a2887625) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2014-memo/c4d1c208-7c2f-4be4-8c07-b7780a58531f) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2019-memo/60eaf05d-dc09-4ff0-87a9-af191c340093) — Xitsonga FAL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2018-final-memo/bf85dd71-812e-4a9d-9c05-14616996dd56) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2017-memo/7fac09a5-a244-4935-bf0b-9d87035e8bd4) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
